BUDOWA i CYKLE
ROZWOJOWE MSZAKÓW cz.2
BUDOWA i CYKLE
ROZWOJOWE MSZAKÓW cz.2
W
Ą
TROBOWCE
•
Gametofit w
ą
trobowców mo
Ŝ
e mie
ć
posta
ć
plechy albo ulistnionej łody
Ŝ
ki.
Przytwierdzony jest do podło
Ŝ
a jednokomórkowymi chwytnikami. Plechy
mog
ą
przybiera
ć
ró
Ŝ
ne kształty. Łody
Ŝ
ki mog
ą
pokłada
ć
si
ę
lub wznosi
ć
,
by
ć
wielokrotnie rozgał
ę
zione lub proste, dwustronnie spłaszczone. Listki s
ą
zawsze jednowarstwowe, bez nerwu
ś
rodkowego (tak charakterystycznego
dla mchów) i s
ą
zawsze uło
Ŝ
one płasko wzdłu
Ŝ
łody
Ŝ
ki. Niekiedy po stronie
spodniej łodygi wyst
ę
puje rz
ą
d listków przekształconych w kubkowate twory
słu
Ŝą
ce do magazynowania wody.
•
Budowa wewn
ę
trzna plech i ulistnionych łody
Ŝ
ek mo
Ŝ
e by
ć
bardzo prosta
b
ą
d
ź
zró
Ŝ
nicowana na tkanki: okrywaj
ą
c
ą
, spichrzow
ą
, wzmacniaj
ą
c
ą
,
asymilacyjn
ą
i przewodz
ą
c
ą
. Komórki wi
ę
kszo
ś
ci w
ą
trobowców zawieraj
ą
specyficzne twory, zwane ciałkami oleistymi. Ich rola nie jest dotychczas
wyja
ś
niona.
•
Sporofit w
ą
trobowców jest organizmem bardzo delikatnym i nietrwałym.
Pozostaje on w rozro
ś
ni
ę
tej, spodniej cz
ęś
ci rodni, z której zaczyna
wyrasta
ć
tu
Ŝ
przed wysypem zarodników. Zarodnia otwiera si
ę
przez
podłu
Ŝ
ne p
ę
kni
ę
cia
ś
cian lub rozpada na nieregularne fragmenty, rzadko
jest opatrzona wieczkiem. Wn
ę
trze zarodni jest wypełnione zarodnikami i
charakterystycznymi dla w
ą
trobowców komórkami pozbawionymi
protoplastu, zwanymi spr
ęŜ
ycami lub elaterami. W zale
Ŝ
no
ś
ci od
wilgotno
ś
ci powietrza skr
ę
caj
ą
si
ę
one lub rozkr
ę
caj
ą
, ułatwiaj
ą
c wysiew
zarodników.
•
Zarodnik kiełkuje w bryłowat
ą
mas
ę
komórek, która rozwija si
ę
w
pojedynczy gametofit. U w
ą
trobowców brak typowo wykształconego
spl
ą
tka.
Przekrój przez plech
ę
porostnicy
wielokształtnej.
Mimo pozornie
prymitywnej budowy
zewn
ę
trznej gametofit
porostnicy wykazuje
wysok
ą
organizacj
ę
budowy wewn
ę
trznej.
Nie ma w
ś
wiecie
ro
ś
lin gametofitu o
bardziej zło
Ŝ
onej
budowie.
CO WARTO ZAPAMI
Ę
TA
Ć
!
• Gametofity w
ą
trobowców maj
ą
kształt plechy lub
ulistnionej łody
Ŝ
ki. Ich budowa anatomiczna
mo
Ŝ
e by
ć
bardzo prosta b
ą
d
ź
niezwykle
skomplikowana - zró
Ŝ
nicowana na tkanki.
• Listki w
ą
trobowców 'łody
Ŝ
kowych' nie maj
ą
Ŝ
ebra (nerwu). Niekiedy jeden ich rz
ą
dek
przekształcony jest w organy wodono
ś
ne.
• Sporofit w
ą
trobowców jest delikatny i nietrwały -
przez wi
ę
kszo
ść Ŝ
ycia nie wydostaje si
ę
z
wn
ę
trza rodni.
• W cyklu
Ŝ
yciowym w
ą
trobowców brak dobrze
wykształconego spl
ą
tka.
GLEWIKI
Gametofit glewików ma posta
ć
tarczowatej plechy. Jego
komórki zawieraj
ą
tylko jeden kubkowaty chloroplast z
pirenoidem, przypominaj
ą
cy chloroplasty niektórych
zielenic. W komórkach podszparkowych
Ŝ
yj
ą
symbiotyczne sinice. Sporofit nie ma trzoneczka, a
puszka zarodni jest silnie wydłu
Ŝ
ona i p
ę
ka dwiema
klapami; komórki jej zawieraj
ą
chloroplasty. Wokół
wydłu
Ŝ
onej kolumienki znajduj
ą
si
ę
zarodniki
pomieszane ze spr
ęŜ
ycami. U nasady sporofitu znajduje
si
ę
tkanka twórcza (interkalarna), wskutek czego puszka
wzrasta stale, dojrzewaj
ą
c stopniowo od góry.
Ró
Ŝ
ne cechy glewików wskazuj
ą
na szczególne ich
powi
ą
zanie z innymi grupami ro
ś
lin: przebieg przemiany
pokole
ń
jest typowy dla mszaków, stały wzrost sporofitu
jest cech
ą
charakterystyczn
ą
nast
ę
pnej grupy
ewolucyjnej – paprotników, natomiast obecno
ść
w
komórkach pojedynczych chloroplastów z pirenoidami
ś
wiadczy o powi
ą
zaniach z zielenicami.
MCHY
•
Gametofit mchów składa si
ę
z ulistnionej łody
Ŝ
ki i chwytników. Organy te
pełni
ą
podobne funkcje jak łodygi, li
ś
cie i korzenie ro
ś
lin naczyniowych.
Powstaj
ą
jednak w inny sposób, s
ą
te
Ŝ
odmiennie zbudowane. Wn
ę
trze
łody
Ŝ
ek mchów tworz
ą
komórki mi
ę
kiszu. Niekiedy pojawiaj
ą
si
ę
specyficzne tkanki przewodz
ą
ce. Li
ś
cie mchów wła
ś
ciwych zbudowane s
ą
z
jednej warstwy komórek. Wielokomórkowe chwytniki przytwierdzaj
ą
ro
ś
lin
ę
do ziemi. Zaopatruj
ą
j
ą
w wod
ę
i sole mineralne.
•
Tkanki przewodz
ą
ce mchów zbudowane s
ą
głównie z martwych,
wydłu
Ŝ
onych komórek - hydroidów, pełni
ą
cych takie funkcje jak naczynia w
drewnie ro
ś
lin naczyniowych. Czasem wokół wi
ą
zki hydroidów biegnie
tkanka przewodz
ą
ca zbudowana z
Ŝ
ywych komórek - leptoidów - o
budowie przypominaj
ą
cej bardzo prymitywne łyko.
•
Sporofit mchów jest organizmem stosunkowo trwałym (u niektórych
gatunków mo
Ŝ
e
Ŝ
y
ć
nawet do 3 lat); zawsze jednak jest uzale
Ŝ
niony od
gametofitu i
ś
ci
ś
le z nim zwi
ą
zany. Pocz
ą
tkowo sporofit rozwija si
ę
w rodni.
W miar
ę
wzrostu przerywa on jej
ś
cianki i rosn
ą
c podnosi na sobie jej górn
ą
cz
ęść
jako tzw. czapeczk
ę
, ochraniaj
ą
c
ą
młod
ą
zarodni
ę
. Dojrzały sporofit
składa si
ę
ze stopy ł
ą
cz
ą
cej go z gametofitem i sety, na której wyniesiona
jest zarodnia. W
ś
rodku zarodni znajduje si
ę
, charakterystyczna dla mchów,
kolumienka. Zarodnia zamkni
ę
ta jest wieczkiem. Odpada ono po dojrzeniu
zarodników, otwieraj
ą
c zarodni
ę
i umo
Ŝ
liwiaj
ą
c ich wysyp.
•
Zarodnik kiełkuje w nitkowaty b
ą
d
ź
plechowaty zacz
ą
tek gametofitu, zwany
spl
ą
tkiem.
•
Po odpadni
ę
ciu wieczka brzeg powstałego otworu otaczaj
ą
z
ę
biaste
wyrostki, tzw. oz
ę
bnia. Gdy jest mokro, składaj
ą
si
ę
one do
ś
rodka zarodni
uniemo
Ŝ
liwiaj
ą
c wysyp zarodników, które w wilgotnym powietrzu zlepiałyby
si
ę
i nie mogły oddali
ć
od macierzystych ro
ś
lin.
CO WARTO ZAPAMI
Ę
TA
Ć
!
• Gametofit mchów ma posta
ć
ulistnionej
łody
Ŝ
ki z chwytnikami. U niektórych
mchów gametofit mo
Ŝ
e mie
ć
zró
Ŝ
nicowan
ą
na tkanki budow
ę
anatomiczn
ą
.
• Dojrzały sporofit składa si
ę
ze stopy, sety i
zamkni
ę
tej wieczkiem zarodni. Mo
Ŝ
e
rozwija
ć
si
ę
i
Ŝ
y
ć
nawet kilka lat.
• Zarodnik kiełkuje w spl
ą
tek, który jest
zacz
ą
tkiem gametofitu.
TORFOWCE
Mech torfowiec
Torfowce s
ą
bardzo wyspecjalizowanymi mchami, dzi
ę
ki
którym istniej
ą
osobliwe formacje ro
ś
linne - torfowiska
•
Torfowce s
ą
mchami o szczególnej budowie gametofitu. Łody
Ŝ
ka
torfowca ma zdolno
ść
nieograniczonego wzrostu, przy czym ro
ś
nie
tylko jej cz
ęść
wierzchołkowa, dolna za
ś
stopniowo obumiera i
butwieje. Li
ś
cie wyrastaj
ą
na gał
ą
zkach bocznych i bezpo
ś
rednio na
łodydze. Zbudowane s
ą
z jednej warstwy komórek, w
ś
ród których
mo
Ŝ
emy wyró
Ŝ
ni
ć
zielone komórki asymilacyjne i tzw. komórki
wodono
ś
ne.
•
Komórki te s
ą
du
Ŝ
e, martwe, a ich
ś
ciany s
ą
silnie zgrubiałe i
porowate. Podobne komórki wykształcaj
ą
si
ę
te
Ŝ
na łody
Ŝ
ce.
Dojrzałe torfowce nie maj
ą
wi
ą
zek przewodz
ą
cych ani chwytników.
•
Rodnie i plemnie torfowców wyrastaj
ą
w szczytowej cz
ęś
ci
gametofitu na bocznych gał
ą
zkach, dzi
ę
ki temu nie jest hamowany
ci
ą
gły wzrost głównej łody
Ŝ
ki.
Sporofit torfowców ma bardzo krótk
ą
set
ę
. Na jej szczycie znajduje
si
ę
du
Ŝ
a, kulista zarodnia otwieraj
ą
ca si
ę
wieczkiem.
•
W zarodni torfowców nie ma oz
ę
bni. Po dojrzeniu zarodników
kolumienka p
ę
cznieje. Dzi
ę
ki temu w zarodni zaczyna wzrasta
ć
ci
ś
nienie, pod wpływem którego odrywa si
ę
wieczko i zarodniki
zostaj
ą
wyrzucone. Kiełkuj
ą
one w plechowate spl
ą
tki. Spl
ą
tek
torfowców mo
Ŝ
e rozmna
Ŝ
a
ć
si
ę
wegetatywnie, wytwarzaj
ą
c
nitkowate wyrostki, z których rozwijaj
ą
si
ę
nowe, plechowate spl
ą
tki.
Młode gametofity przytwierdzaj
ą
si
ę
do podło
Ŝ
a chwytnikami, które
po pewnym czasie zanikaj
ą
.
Torfowce, torfowiska, człowiek i historia
•
Dzi
ę
ki du
Ŝ
ej ilo
ś
ci komórek wodono
ś
nych torfowce posiadaj
ą
olbrzymi
ą
zdolno
ść
chłoni
ę
cia wody - mog
ą
jej zmagazynowa
ć
nawet 25 razy tyle, ile same wa
Ŝą
. W naturze rosn
ą
zawsze
gromadnie, tworz
ą
c zwarte, nasycone wod
ą
płaty. Mo
Ŝ
na je spotka
ć
w wilgotnych borach sosnowych i
ś
wierkowych.
•
Najwi
ę
ksz
ą
rol
ę
w przyrodzie i gospodarce człowieka odgrywaj
ą
torfowce buduj
ą
ce niezwykłe zbiorowiska ro
ś
linne - torfowiska.
W silnie wilgotnych miejscach, gdzie stale gromadzi si
ę
woda, np. w
dolinach powoli płyn
ą
cych, meandruj
ą
cych rzek, pozbawionych
odpływu zagł
ę
bieniach terenu, przy płytkich brzegach le
ś
nych jezior
o czystej wodzie torfowce znajduj
ą
znakomite warunki rozwoju.
Rosn
ą
szybko (przybywa im około 6 cm długo
ś
ci rocznie) i równie
szybko si
ę
rozmna
Ŝ
aj
ą
. Pokrywaj
ą
one swe siedliska grubym, stale
narastaj
ą
cym ko
Ŝ
uchem nas
ą
czonym wod
ą
. Jednocze
ś
nie dolne
cz
ęś
ci ro
ś
lin obumieraj
ą
i w wysyconym wod
ą
, pozbawionym tlenu
ś
rodowisku, przy udziale grzybów i bakterii, ulegaj
ą
powolnemu
rozkładowi. Powstaje z nich torf - masa w ró
Ŝ
nym stopniu
rozło
Ŝ
onych cz
ęś
ci ro
ś
lin, wysycona szczególnymi zwi
ą
zkami
organicznymi i mineralnymi (tzw. humusem), o kwa
ś
nym odczynie,
wi
ąŜą
ca du
Ŝ
e ilo
ś
ci wody.
CO WARTO ZAPAMI
Ę
TA
Ć
!
• Gametofity torfowców maj
ą
zdolno
ść
nieograniczonego wzrostu.
• Dojrzałe gametofity torfowców nie maj
ą
chwytników ani tkanek przewodz
ą
cych.
• Torfowce maj
ą
du
Ŝą
zdolno
ść
magazynowania wody dzi
ę
ki obecno
ś
ci
komórek wodono
ś
nych w li
ś
ciach i na
łodydze.
• Dzi
ę
ki torfowcom powstały niezwykłe
formacje ro
ś
linne zwane torfowiskami.
• Torf wykorzystywany jest ponadto w ogrodnictwie jako
dodatek spulchniaj
ą
cy ziemi
ę
, w lecznictwie -jako tzw.
borowina oraz do wyrobu leków; wyci
ą
gi z torfu s
ą
tak
Ŝ
e
podstawowym składnikiem niektórych kosmetyków.
• Torf ma wła
ś
ciwo
ś
ci konserwuj
ą
ce. Wiele znalezisk
archeologicznych miało miejsce na terenach dawnych
lub jeszcze istniej
ą
cych torfowisk, gdzie w bardzo
specyficznych warunkach, przy braku tlenu, w obecno
ś
ci
kwasów organicznych, zachowały si
ę
niemal nie
naruszone ciała zwierz
ą
t i ludzi z dawnych epok.
Pokłady torfu kryły m.in. gród w Biskupinie (Kujawy) -
niezwykły archeologiczny wizerunek codziennego
Ŝ
ycia
ludzi sprzed ponad 2,5 tysi
ą
ca lat.
MCHY WŁA
Ś
CIWE czyli
PR
Ą
TNIKOWCE
Pr
ą
tniki (mchy wła
ś
ciwe) s
ą
mchami najcz
ęś
ciej
spotykanymi w
ś
ród ro
ś
lin dna lasu
• Gametofit pr
ą
tników składa si
ę
z ulistnionej łody
Ŝ
ki i
chwytników. Wzdłu
Ŝ
, zbudowanych z jednej warstwy
komórek, blaszek li
ś
ci biegnie zwykle pasmo kilku
warstw komórek, zwane
Ŝ
ebrem lub nerwem.
• Stanowi ono tkank
ę
przewodz
ą
c
ą
li
ś
cia, nie ł
ą
cz
ą
c
ą
si
ę
jednak z wi
ą
zk
ą
przewodz
ą
c
ą
łodygi. Sporofit ma dobrze
wykształcon
ą
set
ę
, zaopatrzon
ą
w wi
ą
zki przewodz
ą
ce,
rozwijaj
ą
c
ą
si
ę
na długo przed wykształceniem si
ę
zarodni. Zarodnia, wyniesiona wysoko nad gametofit, ma
stosunkowo zło
Ŝ
on
ą
budow
ę
wewn
ę
trzn
ą
. Otwiera si
ę
wieczkiem.
• Z zarodnika kiełkuje nitkowaty, wielokomórkowy spl
ą
tek.
Daje on pocz
ą
tek wielu ulistnionym łody
Ŝ
kom.
CO WARTO ZAPAMI
Ę
TA
Ć
!
• Gametofit mchów wła
ś
ciwych zró
Ŝ
nicowany jest
na łody
Ŝ
k
ę
, li
ś
cie i chwytniki. W jego budowie
anatomicznej mo
Ŝ
na wyró
Ŝ
ni
ć
prymitywne tkanki
przewodz
ą
ce.
• Blaszki li
ś
ci pr
ą
tników maj
ą Ŝ
ebro (nerw
ś
rodkowy) - charakterystyczne zgrubienie
powstałe z tkanki przewodz
ą
cej.
• Mchy wła
ś
ciwe s
ą
głównym składnikiem warstwy
mszystej dna lasów i jednym z elementów
warunkuj
ą
cych równowag
ę
ekologiczn
ą
tych
zbiorowisk.
Pr
ą
tniki i lasy
•
Pr
ą
tniki wyst
ę
puj
ą
w wielu ró
Ŝ
norodnych siedliskach. Mo
Ŝ
na je
spotka
ć
na nagich skałach, korze drzew (w krajach tropikalnych
nawet na li
ś
ciach), porastaj
ą
betonowe chodniki i eternitowe
pokrycia dachów. S
ą
jednymi z pionierskich ro
ś
lin zasiedlaj
ą
cych,
wykorzystuj
ą
cych i przekształcaj
ą
cych nieprzyjazne dla ro
ś
lin
wy
Ŝ
szych
ś
rodowiska. Rosn
ą
tak
Ŝ
e w wodzie, zarówno bie
Ŝą
cej, jak
i stoj
ą
cej. Nie ma ich jedynie w morzach, a na terenach zasolonych
wyst
ę
puj
ą
niezwykle rzadko.
•
Najcz
ęś
ciej jednak mchy wła
ś
ciwe spotka
ć
mo
Ŝ
na w najni
Ŝ
szym
pi
ę
trze lasów iglastych i (w mniejszym stopniu) li
ś
ciastych, gdzie
buduj
ą
tzw. warstw
ę
mszyst
ą
. Rola mchów w
Ŝ
yciu lasu jest
ogromna - magazynuj
ą
one w swych darniach wod
ę
, przyczyniaj
ą
c
si
ę
do powstania specyficznego le
ś
nego mikroklimatu, niezb
ę
dnego
do funkcjonowania tych olbrzymich, niezwykle zło
Ŝ
onych formacji
ro
ś
linnych. Zatrzymuj
ą
c wod
ę
le
ś
ne mchy sprawiaj
ą
,
Ŝ
e nawet po
długotrwałych, intensywnych opadach nie spływa ona natychmiast
do rzek, lecz przesi
ą
ka do nich stopniowo - poziom wód nie podnosi
si
ę
wówczas tak szybko, niknie gro
ź
ba gwałtownych powodzi.
Warstwa mchów i butwiej
ą
cej
ś
ciółki stanowi te
Ŝ ś
rodowisko
Ŝ
ycia
olbrzymiej liczby pierwotniaków, grzybów oraz zwierz
ą
t
bezkr
ę
gowych (np. wrotków, nicieni, ró
Ŝ
nych stawonogów czy
ś
limaków) i drobnych kr
ę
gowców (np.
Ŝ
ab, jaszczurek, gryzoni).
Uzupełnij tabel
ę
• Wytłumacz znaczenie terminu „retencja”
• Oce
ń
, w jaki sposób wpływa na klimat
osuszanie bagien i torfowisk
• Scharakteryzuj rodzaje torfowisk
• Opisz jednym zdaniem funkcj
ę
ka
Ŝ
dej z
poni
Ŝ
szych struktur:
• Seta-
• Chwytniki-
• Oz
ę
bnia-
• Listki-
• Hydroidy-
• Leptoidy-
• Spr
ęŜ
yce-