opiekun_w_domu_pomoc_społ_346[04].O1.03

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1. Twórcze rozwiązywanie problemów

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2. Rozwiązywanie problemów społecznych

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3. Psychospołeczne uwarunkowania pracy opiekuńczej

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

5. Sprawdzian osiągnięć

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik ten będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy z zakresu technik

rozwiązywania problemów oraz podstawowych problemów społecznych i pozwala na
ukształtowanie umiejętności niezbędnych do wykonywania zawodu opiekun w domu pomocy
społecznej

W poradniku zamieszczono:

−

wymagania wstępne – wykaz umiejętności, jakie powinieneś mieć już ukształtowane,
abyś bez problemów mógł korzystać z poradnika,

−

cele kształcenia – wykaz umiejętności, jakie ukształtujesz podczas pracy z poradnikiem,

–

materiał nauczania – wiadomości teoretyczne niezbędne do osiągnięcia założonych celów
kształcenia i opanowania umiejętności zawartych w jednostce modułowej,

–

zestaw pytań, abyś mógł sprawdzić, czy już opanowałeś określone treści,

–

ćwiczenia, które pomogą Ci zweryfikować wiadomości teoretyczne oraz ukształtować
umiejętności praktyczne,

–

sprawdzian postępów,

–

sprawdzian osiągnięć, przykładowy zestaw pytań otwartych. Zaliczenie testu potwierdzi
opanowanie materiału całej jednostki modułowej,

–

literaturę.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Schemat układu jednostek modułowych

346[04].O1

Podstawy świadczenia usług

socjalnych

346[04].O1.03

Kształtowanie

umiejętności

rozwiązywania

problemów

346[04].O1.01

Charakteryzowanie

psychofizycznych

i społecznych aspektów

rozwoju człowieka

346[04].O1.02

Doskonalenie umiejętności

interpersonalnych

346[04].O1.05

Stosowanie przepisów

bezpieczeństwa i higieny pracy oraz

udzielanie pierwszej pomocy

346[04].O1.04

Prowadzenie profilaktyki

i promocji zdrowia

346[04].O1.06

Stosowanie przepisów prawa

w działalności socjalnej

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej, powinieneś umieć:

−

prezentować własne zdanie,

−

współpracować w zespole, przyjmując różne role,

−

przezwyciężać bariery komunikacyjne,

−

stosować techniki ułatwiające komunikowanie się,

−

prowadzić konstruktywną dyskusję,

−

formułować i wyrażać opinie,

−

wykazywać empatię i wrażliwość na problemy innych,

−

wyjaśniać znaczenie informacji w poszukiwaniu sposobów rozwiązywania problemów.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej, powinieneś umieć:

−

wyjaśnić podmiotowy charakter problemu,

−

określić rodzaje sytuacji problemowych,

−

przedstawić fazy rozwiązywania problemów,

−

dokonać analizy sytuacji problemowej,

−

zaplanować strategie rozwiązywania problemów,

−

określić prakseologiczne zasady rozwiązywania problemów,

−

rozpoznać psychospołeczne bariery twórczego rozwiązywania problemów,

−

rozwiązać problemy w pracy opiekuńczo-socjalnej,

−

zidentyfikować problemy socjalne rodzące zagrożenia społeczne,

−

zinterpretować zachowania społeczne zbiorowości i jednostki,

−

określić cele i zadania polityki społecznej w Polsce,

−

wyjaśnić podstawowe pojęcia kwestii społecznej,

−

scharakteryzować strukturę pomocy społecznej,

−

określić psychospołeczne uwarunkowania pracy opiekuńczej,

−

scharakteryzować wzorzec opiekuna w domu pomocy społecznej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Twórcze rozwiązywanie problemów

4.1.1. Materiał nauczania

Ludzie, w trakcie swojego życia napotykają na różnorodne problemy. Najczęściej

dokonuje się ich podziału ze względu na rodzaj działalności, w której powstał problem.
W związku z tym wyróżniamy problemy naukowe (matematyczne, fizyczne, psychologiczne),
techniczne, organizacyjne, społeczne, polityczne, itd.

Pojęcie problemu nie jest jednoznacznie określone w pracach psychologicznych i pracach

pedagogicznych. W pracach tych można znaleźć około 30 różnych pojęć związanych
z problemem. Bardzo ogólnie można więc powiedzieć, że problemy to sytuacje trudne, nowe
i niepewne. Z przeprowadzonych rozważań wynika, że problem to zadanie (sytuacja), którego
podmiot nie może rozwiązać za pomocą bezpośredniego zasobu wiedzy, ale rozwiązanie tego
zadania staje się możliwe dzięki czynnościom myślenia produktywnego. Problemy mają
charakter podmiotowy, są zawsze czyjeś.

I grupa – problem jest sytuacją trudną lub trudnością, która powstaje w trakcie ludzkiej

działalności, np. student czeka na egzamin.

II grupa – problem jest sytuacją nową dla podmiotu, np. człowiek, który po raz pierwszy

trafił do więzienia.

III grupa – problem jest sytuacją niepewną lub sytuacją zawierającą niepewność, np.

która jest godzina – patrzę na zegarek i redukuję niepewność psychologiczną.

Ludzie dążą do osiągnięcia różnych celów: zdobywania orientacji, podjęcia decyzji

i wykonania jej. W przypadku jednak, gdy skromna wiedza człowieka uniemożliwia
osiągnięcia tych celów – wówczas pojawiają się problemy:

−

problemy orientacyjne – czyli tzw. problemy poznawcze, powstają w trakcie tych
czynności, których celem jest zdobycie informacji o otaczającym nas świecie,

−

problemy decyzyjne – powstają przy podejmowaniu postanowienia o działaniu,

−

problemy wykonawcze – powstają wówczas gdy realizujemy podjęte decyzje.
W pracy socjalnej problemy rozumiane są jako trudności w osiąganiu celów, z którymi

ludzie nie są w stanie sobie poradzić wykorzystując własne zasoby. Wśród najczęstszych
problemów klientów zwolennicy generalistycznego podejścia do pracy wskazują na:

−

konflikty interpersonalne,

−

problemy podejmowania decyzji,

−

niedostatki środków zaspokajania podstawowych potrzeb,

−

zakłócenia w relacjach z organizacjami formalnymi,

−

trudności w wypełnianiu ról społecznych,

−

trudności radzenia sobie z poważnymi zmianami w życiu,

−

problemy natury emocjonalnej
Wyróżniamy 4 główne fazy rozwiązywania problemów (za Dewey’em):

1. Dostrzeganie problemu – podmiot dostrzega problem, uświadamia sobie, że zasób

posiadanej przez niego wiedzy nie wystarcza do osiągnięcia planowanych celów.

2. Analiza sytuacji problemowej – człowiek analizuje informacje zawarte w sytuacji

problemowej oraz strukturę celu, który ma osiągnąć. Bada jakie są rozbieżności i luki
między tym, co jest dane, a tym, co jest pożądane.

3. Wytwarzanie pomysłów rozwiązania – faza produktywna, podmiot wytwarza nowe

informacje, takie jak hipotezy, metody itp. Wszelkie rezultaty myślenia produktywnego

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

będziemy nazywać pomysłami rozwiązania. Wytwarzanie pomysłów jest kluczową fazą
rozwiązywania problemów.

4. Weryfikacja pomysłów – zwana inaczej oceną lub kontrolą pomysłów.

Nie wszystkie fazy są niezbędne w toku rozwiązywania każdego problemu. Pewne fazy

mogą być pominięte. Fazy te są realizowane w różnej kolejności. Relacje między fazami są
różnorodne.

Faza dostrzegania problemu – Faza ta jest szczególnie ważna. Einstein twierdził, że

dostrzeganie przez człowieka problemów jest czynnością bardziej specyficzną niż ich
rozwiązywanie. Dostrzeganie problemów jest procesem bardzo trudnym.

W stałym środowisku uprzednio wyuczone reakcje nawykowe umożliwiają podmiotowi

osiąganie planowanych celów.

Asher sformułował następujące reguły ułatwiające odkrywanie problemów:
Wskazówka I – wykonanie schematu sytuacji, który pomoże dostrzec problem. Podać

wyczerpującą listę braków i luk, które zawiera dana sytuacja.

Wskazówka II – zbadać przebieg procesu dzięki któremu zapoznaliśmy się z daną

sytuacją. Być może przyjęte są złe założenia, które utrudniają dostrzeżenie luk
i wieloznaczności w sytuacji.

Wskazówka III – chcąc wykryć problem trzeba wymyślić sytuację alternatywną. Nowa

sytuacja, często zupełnie nie realna, pozwala dostrzec błędne założenia i wady aktualnej
sytuacji.

W celu zdefiniowania problemu podopiecznego opiekun w domu pomocy społecznej

powinien zbadać naturę oraz zakres potrzeb, ustalić, jakie usługi oraz środki będą potrzebne.
Należy uwzględnić następujące czynniki:

−

fizyczne,

−

rozwojowe,

−

emocjonalne,

−

biograficzne,

−

organizacyjne,

−

kulturowe.
Rola opiekuna w domu opieki społecznej w rozwiązywaniu problemów jego klientów ma

polegać na ich aktywizowaniu. W związku z tym powinien on rozpocząć dyskusję od
właściwie zdefiniowanego problemu podopiecznego i jego uszczegółowienia. Można
wymienić następujące aspekty uszczegółowienia problemu:

−

rozbieżność poczynań,

−

umiejscowienie w czasie,

−

osoby związane z problemem,

−

proces kształtowania się problemu,

−

zróżnicowanie postrzegania problemu przez osoby znaczące.
Przy definiowaniu problemu możemy napotkać na przeszkody:

−

czysto intelektualne (sztywność myślenia, nadmiar informacji zbędnych),

−

o charakterze emocjonalnym (różne rodzaje lęków, brak wrażliwości na problemy),

−

bariery społeczno-kulturowe (stereotypy).
Analiza sytuacji problemowej – po odkryciu problemu podmiot realizuje fazę analizy

jego struktury. Analiza to aktywne badanie celu oraz danych początkowych, które są zawarte
w sytuacji problemowej. W fazie tej zasadniczą rolę odgrywa myślenie reproduktywne (są to
procesy pamięciowe, motoryczne itp).

Faza wytwarzania pomysłów – ma szczególne znaczenie dla rozwiązywania problemów,

podmiot wytwarza nowe informacje – pomysły rozwiązania. Informacje te wzbogacają
dotychczasowy zasób jego wiedzy i pozwalają mu osiągnąć planowany cel.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Według Dunckera pomysły rozwiązań powstają stopniowo. Można wyróżnić 3

zasadnicze etapy rozwoju pomysłu zwane również poziomami:

ETAP I – człowiek wybiera ogólny kierunek poszukiwań, rozwiązania, kierunek

ogranicza  w  pewnym  sensie  rejon  poszukiwań  i  decyduje  o  dalszym  przebiegu  procesu
wytwarzania  pomysłów.  Kierunek  poszukiwań  jest  wyznaczony  przez  reguły  heurystyczne,
które człowiek stosuje. Reguły heurystyczne (heurystyki) to przeciwieństwo algorytmu. Są to
zawodne  zasady,  reguły,  taktyki  i  instrukcje,  które  nie  gwarantują  rozwiązania  danego
zadania.

ETAP II – człowiek zgodnie z wybranym kierunkiem, tworzy pomysły cząstkowe, które

są zarysem rozwiązania. Pomysł cząstkowy nie jest jeszcze w pełni określony
i sprecyzowany, zawiera on luki, które w przyszłości trzeba będzie zapełnić.

ETAP III – człowiek tworzy ostateczny pomysł. Jeśli zostanie on odrzucony, musi

tworzyć  następne  pomysły  cząstkowe  i  końcowe.  W  fazie  tworzenia  pomysłów   człowiek
może  wielokrotnie  zmieniać  kierunek  poszukiwań.  Trójetapowy  model  Dunckera  odtwarza
proces  stopniowego  tworzenia  pomysłu:  proces,  który  zaczyna  się  od  odkrycia  kierunku
poszukiwań,  a  kończy  na  sformułowaniu  ostatecznego  pomysłu.  Jest  to  proces  kierowany
przez reguły heurystyczne, które nie gwarantują, że problem zostanie poprawnie rozwiązany.

Celem ostatniej fazy – weryfikacja pomysłów – jest dokonanie oceny wartości

wygenerowanych pomysłów rozwiązania danego problemu.

W pracy opiekuńczej proponuje się wykorzystywanie do rozwiązywania problemów

techniki kontraktu i informacji zwrotnej według następującego schematu:
1. Pierwszy kontakt między podopiecznym a opiekunem w domu pomocy społecznej –

przedstawienie problemu usunięto.

2. Zebranie informacji potrzebnych do ustalenia kontraktu w sprawie interwencji. etapy

kontraktu.

3. Wspólne wypracowanie kontraktu w sprawie interwencji.

Zamiar – odnosi się do określenia i/lub uzasadnienia interwencji.
Problem do rozwiązania – zidentyfikowane i szkodliwe warunki, które muszą ulec
zmianie, aby poprawiło się funkcjonowanie klienta.
Cele – przyszłościowe stany rzeczy pożądane dla klienta.
Zadanie – zachowania potrzebne przy osiąganiu celu.
Działania – czynności osób biorących udział w kontrakcie nastawione na realizację
celów.

4. Ciągła wzajemna informacja zwrotna oceniająca skutki ustaleń i podejmowanych działań.

Cechy charakterystyczne kontraktu:
a)  zrozumiałość,
b)  obopólność,
c)  elastyczność,
d)  pragmatyczność.

DZIAŁANIA

ZADANIE

PROBLEM DO

CEL 1

ZADANIE

ROZWIĄZANIA

ZAMIAR

CEL 2

ZADANIE

Rys. 1. Etapy kontraktu [4]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Kontrakt jest zrozumiały i jasny, gdy wszystkie strony (pracownik, klient, inni

specjaliści)  jednakowo rozumieją  jego terminologię i wówczas, gdy zawiera on jak  najmniej
założeń,  że  coś  jest  oczywiste.  W  związku  z  tym  należy  unikać  zawodowego  żargonu
i terminologii  prawniczej,  w  zamian  stosując  jasne  pojęcia  ,  prosty,  zrozumiały  dla  klienta
język. Ponadto kontrakt powinien być zaakceptowany przez każdą ze stron.

Obopólność związana jest z taką wartością pracy socjalnej jak samostanowienie klienta.

W praktyce jednak bywa to trudne do osiągnięcia.

Elastyczność kontraktu oznacza, iż w miarę rozwoju usługi można go renegocjować.

Kontrakt z klientem składa się bowiem z planów, a nie ścisłych zasadach (jak to ma miejsce
w kontrakcie prawnym). Przysparza ona pewne dylematy dotyczące jak wiele można jej
zaakceptować w kontrakcie usługi.

Zgodnie z zasadami pragmatyczności do kontraktu nie należy wprowadzać działań,

zachowań i zobowiązań, które przekraczają możliwości zarówno klienta, jak i pracownika.

Rozwiązywanie problemu

możliwe

jest przede wszystkim dzięki

myśleniu

produktywnemu, twórczemu.

Proces twórczego myślenia wg G. Walasa można przedstawić jako 4 – etapowy proces:
Etap 1 – Preparacja – sformułowanie problemu
Etap 2 – Inkubacja – wylęganie się pomysłu
Etap 3 – Olśnienie – odkrycie rozwiązania
Etap 4 – Weryfikacja pomysłów
Twórcze  (kreatywne)  myślenie  w  procesie rozwiązywania problemów  można pobudzać,

wykorzystując techniki twórczego myślenia. Oto kilka przykładowych technik twórczego
myślenia:

ZWI – Zalety, Wady i coś Interesującego – jest techniką ukierunkowującą uwagę podczas

myślenia. Należy kolejno skupiać się wyłącznie na zaletach, wadach, a na końcu podać coś
interesującego.

RWC – Rozważ Wszystkie Czynniki – zastosowanie tej techniki ma na celu wzięcie pod

uwagę wszystkich uwarunkowań danej sytuacji. Skłania do sporządzenia jak najdłuższej listy
uwarunkowań problemu bez ich wstępnej oceny.

SiN – Skutki i Następstwa – ma na celu świadome rozważenie konsekwencji określonej

decyzji czy postępowania ze względu na czas, skutki działania można podzielić na
bezpośrednie, krótkoterminowe, średnioterminowe i długoterminowe.

IPW – Inny Punkt Widzenia – obmyślając jakieś działanie powinniśmy uwzględnić

wszystkich, których to dotyczy bezpośrednio lub pośrednio. Chodzi o ustalenie, kto odczuje
bezpośrednio skutki naszej decyzji i co o niej myśli. Dlatego IPW stosuje się dwuetapowo:

−

I etap – sporządzenie listy osób, organizacji, instytucji, które odczują skutki działania.

−

II etap „wczuwanie się” w sposób myślenia każdego z tych ludzi lub grup ludzi.
CiD – Cel i Dążenie – technika ta skłania do ograniczenia się do spraw najistotniejszych

i stałego uświadamiania sobie celu myślenia. Należy zadawać sobie następujące pytania:
1.  Co chcemy osiągnąć w wyniku myślenia?
2.  Jaki jest dokładnie cel naszego myślenia?
3.  Na czym koncentrujemy się w tej chwili?
4.  Czy nie odbiegliśmy od zasadniczego tematu?

Zadając sobie te pytania musimy cały czas mieć wyobrażenie idealnego rezultatu, do

którego zmierzamy.

PP – Podstawowe Priorytety – w celu skupienia się na sprawach najistotniejszych stosuje

się PP pytając:
1. Co ma pierwszeństwo przed innymi?
2. Co jest najważniejsze?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rozwiązywanie różnego rodzaju problemów jest czynnością niezwykle skomplikowaną,

angażującą  wiele  procesów  poznawczych,  wymagających  od  człowieka  korzystania
z wzorców,  nawyków  i  schematów.  W  trakcie  tego  procesu  ludzie  napotykają  na  różnego
rodzaju bariery o charakterze psychospołecznym.
1.  Bariery poznawcze:

−

niezdolność przezwyciężenia raz przyjętego stanowiska,

−

niezdolność zobaczenia problemu w nowym świetle,

−

niezdolność do powstrzymania lub zmiany natychmiastowego osądu.

2. Bariery emocjonalne:

−

przesądy,

−

lęk przed niepowodzeniem, ośmieszeniem się, byciem innym,

−

nadmierna motywacja powstająca pod naciskiem, np. krótkich terminów, nacisków

zewnętrznych,

−

negatywizm,

−

nieumiejętność postępowania zgodnie z czyimiś sugestiami.

3. Bariery kulturowe:

−

konformizm i zależność, zgoda na przeciętność, staranie zachowania status quo,

−

dominacja władzy lub grupy – osobiste bezpieczeństwo i poddawanie się przywódcom

jest ważniejsze niż indywidualna inicjatywa,

−

presja społeczna na osiąganie prestiżu i korzyści majątkowych wywołujące napięcia

psychiczne.

Każde działanie, które podejmuje człowiek powinno przebiegać zgodnie z zasadami

działania zorganizowanego i obejmować następujące etapy:
Etap I – Przygotowanie, na które składa się:

−

ustalenie celów możliwie po wcześniejszym rozpoznaniu,

−

ustalenie zasobów, jakimi możemy się posługiwać w naszym działaniu (materialnych,
ludzkich, finansowych),

−

ułożenie planu działania, czyli ustalenie sposobu osiągnięcia celów.

Etap II – Realizacja działań, czyli wdrożenie zaplanowanych działań.
Etap III – Ocena skutków działania, czyli sprawdzenie stopnia osiągnięcia celów.

Narzędziem oceny może być między innymi powtórne rozpoznanie (diagnoza).
Owa diagnoza powinna przebiegać zgodnie z zasadami prakseologii. Prakseologia jest

nauką  o  sprawnym  działaniu,  której  podstawowy  problem  można  wyrazić  pytaniem:  jak
należy  działać,  by  działać  najsprawniej?  Jej  zadaniem  jest  zdobywanie  i  uzasadnianie
wskazań  dotyczących  tego,  co  trzeba  czynić,  co  dobrze  jest  czynić  lub  co  wystarczy  czynić
w określonych okolicznościach, aby jak najsprawniej osiągnąć zamierzone skutki.

Prakseologia określa cechy sprawności działania, nazywane nieraz zasadami sprawnego

działania, w których podstawowe znaczenie mają; skuteczność, korzystność i ekonomiczność.

Skuteczność działania związana jest z osiągnięciem zamierzonego skutku. Działanie jest

skuteczne  wówczas,  gdy  konkretny  cel  został  osiągnięty.  Pojęcie  skuteczności  może  mieć
różne  stadium  nasilenia,  ponieważ  działanie  może  być  całkowicie  skuteczne,  jeśli  cel  został
w pełni osiągnięty lub częściowo skutecznie, jeśli skutek osiągnięto tylko w pewnym stopniu
np.  kiedy  na  wycieczce  zwiedziliśmy  wszystkie  zabytki,  jakie  zamierzaliśmy  zwiedzić,
wówczas  można  mówić  o  pełnej  skuteczności  działania,  jeśli  zaś  niektórych  z  nich  nie
zwiedziliśmy,  wtedy  działanie  było  częściowo  skuteczne.  Działanie  jest  nieskuteczne,
wówczas gdy cel nie został wcale osiągnięty np. zamierzona wycieczka się nie odbyła.

Korzystność działania występuje, gdy uzyskany wynik użyteczny jest większy od

poniesionych nakładów. Jeżeli wynik użyteczny jest niższy w porównaniu z nakładami mamy
do czynienia ze zjawiskiem działania niekorzystnego.

Ekonomiczność działania jest określeniem stosunku wyniku użytecznego do nakładów.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1. Co to jest problem i w jakich sytuacjach powstaje?
2. Jakie są najczęstsze typy problemów zgodnie z generalistycznym podejściem do pracy

socjalnej?

3. Jakie są etapy rozwiązywania problemów?
4. Na czym polega rola opiekuna w domu pomocy społecznej w rozwiązywaniu problemów

klienta?

5. Jaki rodzaj myślenia jest najczęściej uruchamiany podczas rozwiązywania problemów?

Jakie są jego etapy?

6. Jakie

są

etapy

najczęściej

stosowanej

techniki

rozwiązywania

problemów

wykorzystywanej w pracy opiekuńczej?

7.  Czym powinien charakteryzować się kontrakt?
8.  Na czym polegają techniki twórczego rozwiązywania problemów?
9.  Jakie można wyróżnić psychospołeczne bariery myślenia twórczego?
10.  Czym charakteryzuje się skuteczne działanie?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Występując w roli opiekuna w domu pomocy społecznej i stosując technikę kontraktu

i udzielania

informacji

zwrotnej,

przeprowadź

symulację

rozwiązania

problemu

przedstawionego w opisie sytuacji.

Opis sytuacji:
Pan X, rozwodnik, lat 58, od 25 lat mieszka samotnie w spółdzielczym mieszkaniu. Ma

dorosłego  syna,  z  którym  nie  utrzymuje  kontaktów.  Z  zawodu  jest  mechanikiem
samochodowym.  Od  8  miesięcy  jest  bezrobotny,  utrzymuje  się  z  dorywczej  pracy.  Został
zwolniony z pracy z powodu nadużywania  alkoholu.  W zeszłym tygodniu spadł ze  schodów
i złamał sobie prawą rękę. Do domu pomocy społecznej został skierowany przez pracownika
socjalnego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  dobrać partnera do wykonania ćwiczenia,
2)  odegrać rolę opiekuna w domu pomocy społecznej,
3)  przeanalizować schemat zawierania kontraktu,
4)  postąpić zgodnie ze schematem zawierania kontraktu i udzielania informacji zwrotnej,
5)  wspólnie z partnerem, odgrywającym rolę Pana X, zawrzeć kontrakt w celu rozwiązania

problemu przy uwzględnieniu informacji zwrotnych,

6)  spisać warunki kontraktu wynegocjowane wspólnie z osobami odgrywającymi role,
7)  przedstawić swoje wyniki pracy na forum klasy,
8)  wziąć  udział  w  dyskusji  podsumowującej  przebieg  ćwiczenia  i  mającej  na  celu  ocenę

sposobu prowadzenia negocjacji i reagowania na informację zwrotną.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

arkusze papieru,

−

pisaki.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Na podstawie załączonego opisu sytuacji dokonaj rozpoznania problemów i zaproponuj

sposób ich rozwiązania.

Opis sytuacji:
Pani Zofia ma 70 lat, mieszka sama w dużym mieście. Zajmuje mieszkanie w starym

budownictwie  na  parterze.  Jest  wdową,  jedyny  syn  mieszka  w  innym  mieście  i  rzadko
odwiedza  matkę.  Pani  Zofia,  pomimo  iż  uczęszcza  do  domu  pomocy  społecznej  od
poniedziałku  do  piątku,  czuje  się  osamotniona.  Zdarzają  się  sytuacje,  kiedy  pani  Zofia
zapomina drogi do domu, gubi się. Po południu większość czasu spędza w oknie przyglądając
się życiu innych osób. Sąsiedzi uznają ją za osobę wścibską, kontrolującą ich życie.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  dokładnie zapoznać się z opisem sytuacji,
2)  przypomnieć sobie informacje na temat etapów rozwiązywania problemów,
3)  zdefiniować problem/my do rozwiązania,
4)  zapoznać  się  z  procedurą  przydzielonej  przez  nauczyciela  techniki  rozwiązywania

problemów:

−

burza mózgów,

−

drzewo decyzyjne,

5) zastosować odpowiednią (przydzieloną przez nauczyciela) technikę rozwiązania

problemów i zgromadzić pomysły rozwiązania problemów,

6)  dokonać wyboru najodpowiedniejszego sposobu rozwiązywania problemów,
7)  zapisać i zaprezentować na forum grupy efekty pracy,
8)  wziąć udział w dyskusji podsumowującej ćwiczenia,
9)  podzielić  się  spostrzeżeniami  na  temat  barier  występujących w poszukiwaniu rozwiązań

problemów.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

opisy procedur wybranych technik rozwiązywania problemów,

−

tablica,

−

duże arkusze papieru,

−

mazaki,

−

arkusze papieru A4,

−

taśma klejąca.

Ćwiczenie 3

Posługując się systemem „Sześciu Pytań”, zdefiniuj problem i zaproponuj wstępne jego

rozwiązanie.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  dobrać partnerów do pracy w 4-osobowej grupie,
2)  wybrać partnera do pracy w parach (osoba A i osoba B),
3)  przyjąć  rolę  osoby  A,  przedstawiającej  problem  własny  lub  z  zaprezentowanej  przez

nauczyciela listy, lub osoby B, próbującej pomóc osobie A w rozwiązaniu problemu
zadając osobie A wskazane w treści ćwiczenia pytania,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4) zamienić się rolami (teraz osoba B ma problem, a osoba A zadaje pytania zgodnie

z procedurą 6 pytań),

5) na forum 4-osobowej grupy zaprezentować doświadczenia związane z wykonywanym

zadaniem i porównać problemy oraz osiągnięte wyniki,

6) wziąć udział w dyskusji (cała grupa) na temat przydatności procedury „Sześciu pytań”

w definiowaniu i rozwiązywaniu problemów.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

lista sytuacji trudnych,

−

system „Sześć pytań”:

−

Co (stanowi problem)?

−

Kogo (to dotyka)?

−

Gdzie (to się zdarza)?

−

Kiedy (to się zdarza/zdarzyło)?

−

Dlaczego (to się zdarza/zdarzyło)?

−

Jak (temu zaradzić)?

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wyjaśnić podmiotowy charakter problemu?



2) określić rodzaje sytuacji problemowych?



3) przedstawić fazy rozwiązywania problemów?



4) dokonać analizy sytuacji problemowej?



5) zaplanować strategie rozwiązywania problemów?



6) określić prakseologiczne zasady rozwiązywania problemów?



7) rozpoznać psychospołeczne bariery twórczego rozwiązywania

problemów?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Rozwiązywanie problemów społecznych

4.2.1. Materiał nauczania

Polityka społeczna stanowi jedną z nauk społecznych. Jej pojęcie odnosi się zarówno do

dyscypliny naukowej oraz do praktycznej działalności uprawnionych do tego podmiotów,
realizujących jego cele i zadania.

Polityka społeczna rozpatrywana z punktu widzenia dyscypliny naukowej to naukowa

teoria  oraz  określenie  metodologii  i  metod  badawczych,  zajmujących  się  zagadnieniem
potrzeb  materialnych  i  duchowych  człowieka oraz grup  społecznych  na  określonym  stadium
rozwoju  państw  z  uwzględnieniem  uwarunkowań  geofizycznych  i  kulturowych.  Natomiast
J. Auleytner  definiuje  politykę  społeczną  jako  „działania  państwa,  samorządów  i organizacji
pozarządowych,  której  celem  jest  poprawa  położenia  materialnego,  asekuracja  przed
ryzykami  życiowymi  i  wyrównywanie  szans  życiowych  grup  społecznych  ekonomicznie
i socjalnie  najsłabszych”.  Można  więc  przyjąć,  że  polityka  społeczna  odnosi  się  do
działalności  państwa  i  organizacji  społecznych  w  dziedzinie  kształtowania  warunków  bytu
i pracy,  zmierzając  do  maksymalnego  zaspokojenia  potrzeb  indywidualnych  i  zbiorowych
oraz poprawy tych warunków.

W zakres przedmiotowy polityki społecznej wchodzą:

1) sfera bytu – wyżywienie, mieszkanie, pomoc materialna w przypadku zdarzeń losowych,

niezdolność do pracy,

2) sfera pozamaterialna – ochrona zdrowia, edukacja, usługi i działalność kulturalna,
3) potrzeby o charakterze psychospołecznym – aktywność społeczna, satysfakcja z pracy,

uznanie, poczucie bezpieczeństwa ekonomicznego i społecznego,
Celem polityki społecznej jest:

1) zapewnienie bezpieczeństwa socjalnego, które obejmuje zapewnienie dochodów i usług

w sytuacji wystąpienia ryzyka socjalnego (choroba, inwalidztwo, starość, śmierć,
bezrobocie),

2) stworzenie równych szans rozwoju ludzi oraz kształcenie młodego pokolenia,
3) zapewnienie pokoju społecznego, który jest podstawą stabilizacji życiowej ludzi,

współpracy w osiąganiu celów, tolerancji różnic między ludźmi,

4) akcentowanie życia rodzinnego, co oznacza powrót do wartości związków między ludźmi

i poczucia bezpieczeństwa na podstawie więzi emocjonalnych i uczuciowych.
Wychowanie przyszłych generacji wymaga wsparcia rodzin nie tylko ubogich i nie tylko
materialnego ze strony osób i instytucji.
Adresaci polityki społecznej to zarówno grupy społeczne, jak i indywidualne osoby,

które nie mogą z takich czy innych względów zaspokoić we własnym zakresie swoich
niezbędnych dla normalnego życia potrzeb.

Termin „kwestia społeczna” używany jest w polityce społecznej w dwojakim zakresie –

w węższym  i  szerszym  znaczeniu.  Zdaniem  Duneckiego  „kwestia  społeczna”  w  węższym
zakresie  definiowana  jest  jako  konkretny  problem  o  szczególnie  niekorzystnym  wpływie  na
życie  i  współdziałanie  członków  danej  społeczności.  W  wyodrębnianiu  tego  rodzaju
problemów pomocne jest stawianie następujących pytań:

−

„zaspokajanie jakich potrzeb jest blokowane?” (mamy wówczas do czynienia z kwestią
np. bezrobocia, ubóstwa, mieszkaniową),

−

„zaspokajanie czyich potrzeb (jakich grup społecznych) jest blokowane? (wyróżniamy
wówczas kwestię robotniczą, chłopską, osób w podeszłym wieku, niepełnosprawnych).
W szerokim ujęciu „kwestia społeczna” oznacza główną przyczynę wszelkiego rodzaju

powstałych kwestii społecznych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Kwestie społeczne to zjawiska i okoliczności tworzące stan napięcia społecznego,

wywołujące powszechne zaniepokojenie i dążenie do rozwiązania problemu.

Podsumowując – „kwestia społeczna”:

−

jest to zjawisko o dużym zasięgu zarówno lokalnym jak i globalnym,

−

powoduje jakiś rodzaj dysfunkcji społecznej, dezorganizację życia jednostki jak
i społeczeństwa,

−

przejawia tendencje wzrostowe i budzące ogólne zainteresowanie,

−

towarzyszy jej przekonanie o możliwości eliminacji danej przeszkody.

Tabela 1. Stopnie dotkliwości kwestii społecznych [opracowanie własne].

Umiarkowany

Intensywny

Krytyczny

Niedostatek

Bieda

Nędza

Dyskomfort mieszkaniowy

Brak samodzielnego
mieszkania

Bezdomność

Bezrobocie czasowe

Długotrwałe bezrobocie

Chroniczne bezrobocie

Stygmatyzacja

Marginalizacja

Wykluczenie

Niepewność

Uzależnienie od pomocy

Bezradność

Kwestia społeczna jako pojęcie jest ściśle związana z takimi określeniami jak: asymetria,

dezorganizacja, dolegliwość, dysfunkcja,

niewydolność, niezgodność, sprzeczność,

zagrożenie czy też zawodność. Określenia te odzwierciedlają stan nierównowagi społecznej
i co ważniejsze stan ten nie ma charakteru przejściowego ale istnieje co najmniej ostatnią
dekadę zmieniając jedynie niektóre swoje cechy.

Sposoby regulowania zbiorowego życia mają bezpośredni związek z powstawaniem

i trwaniem kwestii społecznych. Ich źródła tkwią wewnątrz społeczeństwa w mechanizmach
życia zbiorowego.

Na kwestię społeczną należy spojrzeć z perspektywy asymetrycznych przekształceń

w rozwoju gospodarczym, które rodzą zagrożenie społeczne. W związku z tym:

−

nie rozwój gospodarczy, lecz asymetryczne przekształcenia w działaniach gospodarczych
tworzyć mogą kwestie społeczne,

−

te asymetryczne przekształcenia w rozwoju gospodarczym, które rodzą zagrożenia
społeczne, przyczyniają się jednocześnie do powstawania kwestii społecznych,

−

nie każda asymetria w gospodarce wywołuje kwestię społeczną.
Zagrożenie społeczne niesie za sobą niebezpieczeństwo degradacji ludzi, w związku

z tym rozwiązanie kwestii społecznych dotyczy człowieka i działań nie tylko ograniczających
zagrożenie, lecz i humanizujących sferę gospodarczej aktywności.

Istnienia asymetrii interesów, nierówności, sprzeczności, zagrożeń egzystencji prowadzi

do powstawania roszczeń, pretensji adresowanych od „dołu do góry” przez grupy interesów
w kierunku państwa. Państwo stało się podmiotem, którego zadanie polegać ma na
niwelowaniu określonego ryzyka.

Kwestie społeczne występują w różnych wymiarach:

−

lokalnym,

−

narodowym,

−

globalnym.
W chwili obecnej jedną z najważniejszych kwestii społecznych w Polsce jest ubożenie

ludności, bezrobocie, brak mieszkań, ochrona zdrowia i edukacja.

Posiadanie mieszkania zaspokaja wiele potrzeb człowieka, w tym jedną z podstawowych

wg hierarchii potrzeb Maslowa – potrzebę bezpieczeństwa, determinuje rozwój jednostki oraz
ma wpływ na jej stan zdrowia fizycznego i psychicznego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Polityka społeczna kieruje się w zakresie kwestii mieszkaniowej następującymi

zasadami:
1) możliwość korzystania z samodzielnego mieszkania jest prawem każdej jednostki

i rodzin,

2) powyższe prawo powinno być zagwarantowane przez państwo,
3) sferę mieszkaniową wspomaga państwo za pomocą środków publicznych.

Polityka mieszkaniowa bada stosunki mieszkaniowe i prawidłowości w nich występujące

oraz wskazuje cele oraz określa metody działania w zakresie zaspokajania i poprawy
warunków mieszkaniowych. Sprawy mieszkaniowe stanowią obecnie w Polsce szczególnie
trudny i uporczywy problem, który charakteryzują następujące czynniki:

−

deficyt mieszkań, rozumiany jako różnica pomiędzy liczbą gospodarstw a zamieszkałych
domostw,

−

duże zagęszczenie mieszkań,

−

niski stan ich wyposażenia w instalacje sanitarne,

−

zaniedbania w utrzymaniu zasobów mieszkaniowych.
Zgodnie z definicją Światowej Organizacji Zdrowia za zdrowie uznajemy stan pełnego

fizycznego, umysłowego, społecznego dobrostanu (a nie tylko brak choroby).

Polityka ochrony zdrowia, która jest bardzo ważną dziedziną polityki społecznej, polega

na realizacji zadań przedstawionych w tabeli 2.

Tabela 2. Zadania polityki ochrony zdrowia [opracowanie własne].

Profilaktyka

Leczenie

Opieka medyczno-

-społeczna

Postępowanie higieniczne
umacniające zdrowie

Zapobiegające rozwojowi
choroby

Nad osobami upośledzonymi
fizycznie

Działanie zapobiegawcze,
zmniejszanie skutków
choroby

Ograniczające chorobę

Nad osobami upośledzonymi
psychicznie

Przywracanie utraconych
funkcji

Rehabilitacja

Nad osobami nieuleczalnie
chorymi

W celu zidentyfikowania i oceny zjawisk charakteryzujących kwestię zdrowotną

wykorzystywane są następujące mierniki statystyczne:
1. Negatywne:

−

zachorowalność (zapadalność na choroby) – stosunek liczby świeżych zachorowań na

daną chorobę do liczby osób narażonych na ryzyko zachorowalności w przyjętym
czasie,

−

chorobowość – liczba chorych na daną chorobę w stosunku do liczby ludności na

określonym obszarze w przyjętym czasie,

−

śmiertelność – liczba zgonów na daną chorobę w stosunku do liczby zachorowań na tę
chorobę w danym czasie, na określonym obszarze,

−

umieralność – stosunek liczby zgonów do liczby ludności na danym obszarze

w analizowanym czasie.

2. Pozytywne:

−

przeciętne dalsze trwanie życia – liczba lat do przeżycia w określonym czasie,

−

skala szczepień, badań diagnostycznych,

−

spożycie dóbr i usług, wykształcenie

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wśród głównych przyczyn natężenia kwestii zdrowotnej w Polsce wyróżniamy:

−

zanieczyszczenie środowiska,

−

negatywne zachowania jednostki: palenie papierosów, niewłaściwe odżywianie,
nadużywanie alkoholu, kultura w ruchu komunikacyjnym,

−

bezrobocie,

−

dostępność do świadczeń medycznych,

−

problemy mieszkaniowe.
Kwestia ekologiczna znalazła się w kręgu zainteresowań polityki społecznej ze względu

na ogromną skalę zagrożeń, która nie pozostaje bez wpływu na warunki bytu człowieka.
Egzystencja człowieka została zagrożona w związku z naruszeniem równowagi
przyrodniczej. Czynniki, które przyczyniły się do zaburzenia homeostazy przyrodniczej to:

−

ogromny postęp techniczny,

−

uprzemysłowienie,

−

procesy urbanizacyjne – nadmierne skupianie ludności w miastach.

−

stosowanie różnych środków chemicznych w rolnictwie,

−

znaczny wzrost ludności na świecie,

−

ingerencja człowieka w przekształcanie przyrody.
Powyższe czynniki doprowadziły do zanieczyszczenia powietrza (efekt cieplarniany,

dziura ozonowa), zmian ilościowych i jakościowych w zasobach wodnych i zasobach
biotycznych oraz do degradacji gleb.

Stosunkowo nową kwestią społeczną w Polsce jest bezrobocie. Zgodnie z ustawą

o zatrudnieniu  i  przeciwdziałaniu  bezrobociu  z  dnia  14.XI.1994  r.  wraz  z  późniejszymi
zmianami,  osobą  bezrobotną  jest  osoba  nie  zatrudniona  i  nie  wykonująca  żadnej  pracy
zarobkowej,  zdolna  i  gotowa  do  podjęcia  zatrudnienia  w  pełnym  wymiarze  czasu  pracy
obowiązującym  w  danym  zawodzie  lub  służbie  (a  jeżeli  jest  osobą  niepełnosprawną  –
przynajmniej  w  połowie  wymiaru  czasu  pracy),  nie  ucząca  się  w  szkole  w  systemie
dziennym,  zarejestrowana  we  właściwym  dla  miejsca  zameldowania  rejonowym  urzędzie
pracy, jeżeli:

−

ukończyła 18 lat, z wyjątkiem młodocianych absolwentów,

−

kobieta nie ukończyła 60 lat, a mężczyzna 65 lat,

−

nie nabyła prawa do emerytury, renty, zasiłku lub świadczenia przedemerytalnego,
świadczenia rehabilitacyjnego lub wychowawczego,

−

nie posiada nieruchomości rolnej o powierzchni użytków rolnych powyżej 2 ha
przeliczeniowych lub nie podlega ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu z tytułu stałej
pracy jako domownik w takim gospodarstwie,

−

nie podlega pozarolniczej działalności gospodarczej,

−

nie uzyskuje miesięcznych dochodów podlegających opodatkowaniu podatkiem
dochodowym od osób fizycznych, w wysokości przekraczającej połowę najniższego
wynagrodzenia,

−

nie jest osobą tymczasowo aresztowaną lub nie odbywa kary pozbawienia wolności.
Bezrobocie jest doświadczeniem stresującym, ponieważ sprawia, iż jednostka musi

zmienić dotychczasowe wzory zachowania, aby przystosować się do nowej sytuacji.
Z psychologii stresu bowiem wynika, że szczególnie stresujące są te wydarzenia, nad którymi
nie mamy kontroli.

Powstały stres na skutek braku lub utraty pracy powoduje negatywne zmiany w stanie

zdrowia.  Psychologowie  stwierdzili,  że  poczucie  wyobcowania,  izolacji  społecznej,  niska
kontrola  nad  wydarzeniami  zwiększa  ryzyko  zawału  serca.  Na  podstawie  badań
przeprowadzonych  w  Stanach  Zjednoczonych  wysunięto  wniosek  o  zbieżności  wskaźnika
bezrobocia  z  zaburzeniami  sercowo-naczyniowymi,  marskością  wątroby,  alkoholizmem,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

chorobami  psychicznymi  wreszcie  samobójstwami.  Osoby  bezrobotne  cechuje  fatalizm,
apatia,  obniża  się  ich  sprawność  psychofizyczna,  pojawiają  się  trudności  z  rozpoczęciem
jakiejkolwiek  czynności,  koncentracją  nad  tym  co  robią.  Wykonanie  tego,  w  czym  dawniej
byli  sprawni  teraz  sprawia  im  kłopot,  wszystko  robią  wolniej.  Bezrobotni  widzą  te  zmiany
w sobie i to ich dodatkowo stresuje.

W Polsce bezrobocie charakteryzują następujące czynniki:

−

wysoki udział ludzi młodych w populacji bezrobotnych (szczególnie dużo ich przybywa
w lipcu i sierpniu, kiedy rejestrują się w urzędach pracy absolwenci różnego typu szkół),

−

znaczny udział procentowy w całej populacji bezrobotnych osób posiadających
wykształcenie zawodowe oraz podstawowe,

−

znaczny udział długotrwale bezrobotnych w ogólnej populacji, co łączy się z utratą prawa
do otrzymania zasiłku ( długotrwałe bezrobocie niesie ze sobą specyficzne problemy
psychiczne i społeczne),

−

zwiększający się udział kobiet w ogólnej liczbie bezrobotnych,

−

przestrzenne zróżnicowanie bezrobocie.
Liczba bezrobotnych zarejestrowanych w urzędach pracy w końcu stycznia 2007 r.

wyniosła  2365,8  tys.  osób  (w  tym  1321,2  tys.  kobiet)  i  była  wyższa  niż  przed  miesiącem
o 56,4  tys.  osób  (o  2,4%)  oraz  niższa  o  500,9  tys.  (o  17,5%)  od  liczby  bezrobotnych
zarejestrowanych  przed  rokiem  (w  styczniu 2006  r.  w porównaniu  z poprzednim  miesiącem
liczba  bezrobotnych  zwiększyła  się  o  93,7  tys.  osób,  tj.  o  3,4%).  Z  ogólnej  liczby
bezrobotnych 43,5% mieszkało na wsi.

Bezrobocie nie tylko samo jest problemem społecznym, ale leży także u podstaw wielu

innych  kwestii  społecznych.  I  tak  np.  szczególnie  długotrwałe  bezrobocie  związane  jest
z obniżeniem  standardu  materialnego  życia  nie  tylko  samego  bezrobotnego,  ale  i  całej  jego
rodziny.  Stąd  bardzo  często  obszary  długotrwałego  bezrobocia  pokrywają  się  w  danym
społeczeństwie z obszarami ubóstwa. Ubóstwo związane  jest z niezaspokojeniem  potrzeb  na
pożądanym poziomie. Dotyczy tych  jednostek, które są pozbawione podstawowych środków
do życia: pożywienia, ubrania, schronienia. Definicja ubóstwa, przyjęta przez Radę Ministrów
EWG  mówi,  że  ubóstwo  „odnosi  się  do  osób,  rodzin  lub  grup  osób,  których  środki  są
ograniczone  w  takim  stopniu,  że  poziom  ich  życia  obniża  się  poza  akceptowane  minimum
w kraju zamieszkania”.

Z badań nad rozmiarami ubóstwa w Polsce wynika, że znaczna część społeczeństwa

znajduje się w złej sytuacji materialnej i że ubóstwo obejmuje stopniowo coraz więcej osób.
W 2001 roku poniżej minimum socjalnego żyło ponad 53% ludności. Ubóstwo powoduje
wiele ujemnych skutków społecznych:

−

stwarza problemy w zakresie uzyskania i utrzymania mieszkania, zmniejsza dostęp do
oświaty (rodzice ubodzy nie mają środków potrzebnych na pokrycie kosztów posyłania
dzieci do szkoły: zakupu podręczników i innych pomocy szkolnych, kosztów dojazdu do
szkoły, jeśli miejsce zamieszkania jest zbytnio oddalone od szkoły, kosztów ubrania),

−

ogranicza dostęp do świadczeń zdrowotnych (ludziom ubogim trudno jest dojechać do
lekarza jeżeli ośrodek zdrowia jest znacznie oddalony od ich miejsca zamieszkania),

−

wyklucza możliwość korzystania z dóbr kultury (sąd też zjawisko funkcjonalnego albo
wtórnego analfabetyzmu, pojawiające się masowo w ubogich środowiskach),

−

jest jednym z ważnych powodów alkoholizmu i narkomanii,

−

przyczynia się do wzrostu przestępczości,

−

zmniejsza popyt na artykuły konsumpcyjne, żywność, odzież.
Istnienie niedoskonałości w zakresie systemów pomocy osobom i rodzinom ubogim

może w rezultacie działać demoralizująco. Ubóstwo odradza się bowiem samodzielnie –
ubodzy rodzą i wychowują dzieci skazane z góry na pozostanie w sferze ubóstwa.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Niezwykle ważną kwestią dla opiekuna w domu pomocy społecznej jest kwestia

niepełnosprawności.

Niepełnosprawność

zgodnie

Międzynarodową

Klasyfikacją

Funkcjonowania,

Niepełnosprawności

Zdrowia

(przyjętą

podczas

Światowego

Zgromadzenia na rzecz Zdrowia) dotyczy całej ludzkości, bowiem każdy człowiek może
doświadczyć pogorszenia stanu zdrowia i stać się osobą niepełnosprawną.

Osoby niepełnosprawne stanowią około15 procent populacji w rozwiniętych gospodarczo

krajach Unii Europejskiej. Z danych uzyskanych w wyniku narodowego powszechnego spisu
przeprowadzonego w 2002 roku wynika, iż osoby niepełnosprawne stanowią w Polsce 14,3
procent ludności kraju. Oznacza to, że co siódmy mieszkaniec naszego kraju jest osobą
niepełnosprawną lub za taką się uważa.

Zdefiniowanie pojęcia niepełnosprawność jest trudne, ponieważ nie daje się jasno

sprecyzować. W życiu każdego człowieka pojawiają się momenty mniejszych lub większych
możliwości  czy  też  ograniczeń  fizycznych.  To  wszystko,  co  obecnie  jest  dla  nas  łatwo
dostępne,  za  kilka  lat  może  stać  się  barierą  nie  do  pokonania.  Pomijając  dysfunkcje
z powodów  nieszczęśliwych  wypadków,  istnieje  wiele  przyczyn  pogłębiania  się  wraz
z wiekiem niepełnosprawności i dysfunkcji.

Zgodnie z definicją sformułowaną przez Światową Organizację Zdrowia (WHO): „Osoba

niepełnosprawna to osoba, u której istotne uszkodzenia i obniżenie sprawności
funkcjonowania organizmu powodują uniemożliwienie, utrudnienie lub ograniczenie
sprawnego funkcjonowania w społeczeństwie, biorąc pod uwagę takie czynniki jak płeć, wiek
oraz czynniki zewnętrzne.”

Problemy życia codziennego, na które napotykają w Polsce osoby niepełnosprawne

podobne są do problemów całej społeczności. Dodatkowo muszą one zmierzyć się
z szeregiem barier wynikających z różnego rodzaju niepełnosprawności. Wnioski
o charakterze

ogólnym,

pochodzące

badań

przeprowadzonych

wśród

osób

niepełnosprawnych przez studentów pod kierunkiem E. Kowala, koncentrują się wokół takich
zagadnień, jak:

−

niechęć do współpracy lub zadowolenie z zainteresowania,

−

odczucie małej wartości społecznej,

−

zasadnicze oczekiwania związane z miejscem zamieszkania.
Zachowania społeczne to bardzo szerokie i wieloznaczne pojęcie, rozumiane

niejednolicie  przez  etologów,  psychologów  i  socjologów.  Zazwyczaj  przyjmuje  się, że są  to
zachowania osobników związane z wysyłaniem sygnałów do innych przedstawicieli swojego
gatunku. Zachowania społeczne określane są także jako szeroko pojęte interakcje jednostka –
jednostka,  jednostka  –  grupa  i  grupa  –  grupa.  Najważniejsze  z  nich  to:  altruizm,
współdziałanie  i  agresja.  Specyficznym  rodzajem  zachowań  społecznych  są  zachowania
prospołeczne,  które  wiążą  się  z  działaniem  na  rzecz  interesu  grupy,  czy  innych  osób,  np.
pomaganie innym.

Problemy społeczne ze względu na powszechność występowania zwracają uwagę opinii

publicznej. Stają się przedmiotem troski członków zbiorowości i jednostek. Problemy
społeczne zazwyczaj wymagają interwencji zorganizowanych instytucji społecznych czy
specjalnych organizacji.
Struktura pomocy społecznej

Organizacja pomocy społecznej znajduje się w zakresie kompetencji organów

administracji rządowej i samorządowej przy współpracy, opartej na zasadzie partnerstwa,
z organizacjami społecznymi i pozarządowymi, kościołami i związkami wyznaniowymi oraz
osobami fizycznymi i prawnymi. Można zatem wyróżnić trzy sektory tej pomocy, które
w zakresie swej działalności krzyżują się.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tabela 3. Struktura pomocy społecznej w Polsce [opracowanie własne].

SEKTOR I

PUBLICZNY

SEKTOR II

PRYWATNY

SEKTOR III

NON - PROFIT

Rys. 2.

Schemat sektora publicznego pomocy społecznej w Polsce stan prawny na dzień 01.06.2006 [15]

Sektor I

Na poziomie centralnym pomoc społeczną reprezentują: Departament Pomocy

i Integracji  Społecznej  w  Ministerstwie  Pracy  i  Polityki  społecznej,  natomiast  na  poziomie
województwa  –  wojewódzki  wydział  polityki  społecznej.  Pomoc  samorządową  na  poziomie
wojewódzkim  organizuje  regionalny  ośrodek  polityki  społecznej  mający  swą  siedzibę
w urzędzie  marszałkowskim,  a  funkcjonujący  pod  różnymi  nazwami,  np.  departamentu
pomocy  społecznej.  Pomoc  społeczna  na  poziomie  powiatowym  organizowana  jest  przez
powiatowe  centrum  pomocy  rodzinie,  zaś  na  gminnym  przez  miejskie  lub  gminne  ośrodki
pomocy społecznej. Powyższe organizacje  sprawują pieczę  nad różnymi  instytucjami, takimi
jak:

−

domy pomocy społecznej – tu wyróżniamy między innymi domy pomocy społecznej dla
dzieci i młodzieży niepełnosprawnych intelektualnie, domy dla matek z małoletnimi
dziećmi i kobiet w ciąży, domy pomocy społecznej dla osób starszych,

−

środowiskowe domy samopomocy,

−

świetlice środowiskowe i terapeutyczne,

−

ośrodki pomocy dzieciom i rodzinie,

−

schroniska,

−

noclegownie,

−

ośrodki adaptacyjne,

−

kluby młodzieży niepełnosprawnej,

−

ośrodki usług opiekuńczo-terapeutycznych,

−

punkty opieki,

−

domy dziecka,

−

ośrodki interwencji kryzysowej,

−

ośrodki adaptacyjno-opiekuńcze,

−

rodzinne domy dziecka itp.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sektor II prywatny

Sektor prywatny, inaczej komercyjny, który świadczy usługi o charakterze opiekuńczo –

socjalnym zaczyna się w Polsce dopiero kształtować. Powoli powstają zakłady oferujące
usługi opiekuńczo – socjalne zakładane przez osoby fizyczne i prywatne. W przyszłości
sektor ten może zostać poszerzony o sprywatyzowane placówki pomocy społecznej.

Sektor III non – profit

Rys. 3. Schemat sektora non – profit pomocy społecznej [15]

Sektor ten reprezentowany jest przez instytucje i organizacje pozarządowe. Działalność

z zakresu  pomocy  społecznej  realizują  między  innymi  różnego  rodzaju  fundacje,  które
gromadzą  w  tym  celu  środki  i  następnie  wydatkują  je  zgodnie  z  założeniami  statutowymi,
stowarzyszenia,  działające  w  zakresie  ochrony  zdrowia  i  pomocy  społecznej  oraz  związki,
organizacje  kombatanckie.  Powoływane  są  przez  osoby  fizyczne,  prawne  lub  instytucje
państwowe.

Administracja, a zwłaszcza organy samorządu terytorialnego powinny zapewnić pomoc

w działaniu tego typu organizacji oraz w pewnym stopniu koordynować ich działalność na
szczeblu lokalnym.

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co oznacza pojęcie polityka społeczna?
2.  Jakie są główne cele polityki społecznej?
3.  Jakie można wyróżnić stopnie dotkliwości kwestii społecznych?
4.  Jakie najważniejsze kwestie społeczne występują obecnie w Polsce?
5.  Co rozumiesz pod pojęciem zachowań społecznych jednostek i zbiorowości?

6. Jakie są sektory pomocy społecznej w strukturze pomocy społecznej?

7. Jakie organy koordynują działalność sektorów pomocy społecznej?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Rozpoznaj problemy niepełnosprawnych i zaproponuj sposób poprawy ich sytuacji.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  dobrać partnerów do pracy w grupie (5–6 osób),
2)  określić problemy osób niepełnosprawnych w Polsce,
3)  sformułować  i  zapisać  na  kartkach w kształcie koła  podstawowe odpowiedzi  na pytanie

„jak jest?” – jakie są problemy osób niepełnosprawnych,

4) sformułować i zapisać na kartkach w kształcie koła podstawowe odpowiedzi na pytanie

„jak być powinno?”, zastanowić się i ustalić dlaczego nie jest jak być powinno? (określić
przyczyny tego stanu rzeczy) – zapisać na kartkach w kształcie owalu,

5) Wskazać sposoby poprawy sytuacji osób niepełnosprawnych (WNIOSKI z dyskusji) –

zapisać na kartkach w kształcie prostokątów, kartki przyczepić do tablicy do metaplanu
w odpowiednich miejscach, zaprezentować wyniki pracy na forum grupy,

6) podsumować ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

tablica, w którą łatwo wbijać pinezki,

−

duży arkusz szarego papieru przyczepionego do tablicy,

−

kartki w trzech kolorach, o różnych kształtach (owal, koło, prostokąt),

−

pinezki,

−

mazaki.

Ćwiczenie 2

Na podstawie przedstawionego opisu, udziel odpowiedzi na następujące pytania:

1.  Jakie problemy występują w opisanej rodzinie?
2.  Jakie skutki społeczne mogą wynikać z tych problemów?
3.  Jakie działania naprawcze powinni podjąć poszczególni członkowie rodziny?
4.  W jakich instytucjach mogą szukać wsparcia poszczególni członkowie rodziny?

Zaproponuj, jakie działania profilaktyczne powinny podjąć władze gminy, aby zapobiec

w przyszłości rozwojowi wskazanych problemów socjalnych.

Państwo X mieszkają na wsi. Utrzymują się z małego gospodarstwa, ponadto pani X

pracuje na pół etatu w pobliskiej szkole jako sprzątaczka. Mają na utrzymaniu dwójkę dzieci
w  wieku  szkolnym.  Młodszy  ośmioletni  syn  choruje  na  cukrzycę.  Nie  sprawia  problemów
wychowawczych, bardzo dobrze się uczy. Marzy o komputerze.
Jego  starsza  o  sześć  lat  siostra  uczęszcza  do  gimnazjum  w  oddalonym  o  20  kilometrów
mieście.  Bardzo  chciałaby  się  modnie  ubierać,  otrzymywać  kieszonkowe  i  posiadać  telefon
komórkowy.  Nauka  sprawia  jej  duże  trudności,  a ostatnio  zaczęła  chodzić  z  koleżankami  na
wagary.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) dobrać partnerów do pracy w grupie,
2) zapoznać się z opisem sytuacji,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3) udzielić odpowiedzi na poszczególne pytania i zapisać je na kartce (każdą odpowiedź na

odrębnej kartce),

4)  umieścić kartki z odpowiedziami w wyznaczonym miejscu,
5)  zaproponować działania profilaktyczne,
6)  zaprezentować wyniki pracy na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

kartki samoprzylepne,

−

pisaki,

−

tablica.

Ćwiczenie 3

Opracuj projekt stowarzyszenia działającego w zakresie pomocy społecznej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  dobrać partnerów do pracy w grupie,
2)  zastanowić się nad obszarem działań stowarzyszenia,
3)  wybrać nazwę stowarzyszenia,
4)  określić teren działania i zasady pozyskiwania środków finansowych,
5)  ustalić cele i sposoby ich realizacji,
6)  wybrać partnerów wspierających,
7)  przedstawić projekt na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

arkusze papieru,

−

pisaki,

−

tablica.

Ćwiczenie 4

Wskaż najważniejsze przyczyny bezdomności. Bezdomność jest zjawiskiem społecznym,

sytuacją osób, które w danym czasie nie posiadają i własnym staraniem nie mogą zapewnić
sobie takiego schronienia, które mogłyby uważać za swoje i które spełniałoby minimalne
warunki pozwalające uznać je za pomieszczenie mieszkalne.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) z podanego wykazu czynników przyczyniających się do powstania zjawiska bezdomności

wybrać 4 najważniejsze czynniki,

2) następnie w parze z kolegą (koleżanką) na drodze negocjacji z czynników wybrać

wspólne 4 – najważniejsze,

3) połączyć się z drugą parą w grupę 4 – osobową, sprawdzić które czynniki są wspólne

i przedstawić 4 najważniejsze,

4) dokonać porównania wyników pozostałych grup z klasy,
5) podaną listę czynników pogrupować ze względu na przyczyny wynikające:

−

z sytuacji społeczno-ekonomicznej,

−

z sytuacji prawnej,

−

z przyczyn związanych z patologiami,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

z przyczyn natury socjopsychologicznej,

−

przyczyn osobowościowych,

6) zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

wykaz czynników warunkujących zjawisko bezdomności:
-  rozpad rodziny,
-  eksmisje,
-  powrót z zakładu karnego bez możliwości zamieszkania,
-  brak stałych dochodów,
-  przemoc w rodzinie,
-  brak tolerancji społecznej,
-  uzależnienia,
-  likwidacja hoteli pracowniczych,
-  opuszczenie domu dziecka,
-  powrót ze szpitala psychiatrycznego,
-  uchodźstwo,
-  bezrobocie,
-  rozwód,
-  poczucie osamotnienia,

−

kartki,

−

pisaki,

−

tablica.

Ćwiczenie 5

Weź udział w debacie na temat „Trudności mieszkaniowe wynikają z deficytu

mieszkań”.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zapoznać się z zasadami prowadzenia debaty,
2)  znaleźć swoje miejsce w grupie popierającej tezę debaty lub w grupie negującej,
3)  jeżeli jest członkiem grupy popierającej tezę – przygotować argumenty na jej poparcie,
4)  jeżeli  jest  członkiem  grupy  negującej  tezę  –  przygotować  argumenty  potrzebne  do  jej

zanegowania,

5) z każdej grupy wybrać 3-4-osoby, które będą reprezentować grupę w debacie,

przewodniczącego debaty oraz osobę, która będzie pilnowała czasu wypowiedzi;
pozostałe osoby przyjmą rolę obserwatorów i wezmą udział w II części debaty,

6) jako przewodniczący poprowadzić debatę, wyznaczyć poszczególnych mówców,
7) jako pilnujący czasu – dopilnować, aby każdy mówca zmieścił się w wyznaczonym

czasie (3 do 5 minut w zależności od początkowych ustaleń),

8) jako przedstawiciel grupy broniącej lub negującej tezę, zabierać głos w debacie według

ustalonego porządku,

9) jako obserwator przysłuchać się debacie i wziąć udział w drugiej części debaty (dyskusja

plenarna) na temat zadań państwa w zakresie kształtowania właściwej polityki
społecznej.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

arkusz papieru,

−

przybory do pisania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) zidentyfikować problemy rodzące zagrożenia społeczne?



2) zanalizować proces rozwiązywania problemów w pracy socjalnej?



3) określić cele i zasady polityki społecznej?



4) wyjaśnić podstawowe pojęcia kwestii społecznej?



5) zinterpretować zachowania społeczne zbiorowości i jednostki?



6) scharakteryzować strukturę pomocy społecznej?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.

Psychospołeczne uwarunkowania pracy opiekuńczej

4.3.1. Materiał nauczania

Aspekt społeczny pracy opiekuńczej

Do niedawna w Polsce funkcje opiekuńcze nad osobami w trudnych sytuacjach

wypełniały  tradycyjne  grupy  społeczne:  rodzina,  sąsiedzi.  Jednakże  wiele  przemian
demograficznych,  ekonomicznych,  politycznych,  a  także  przemian  w  samych  rodzinach
doprowadziło do ograniczenia owej pomocy. Rodziny ograniczyły swoją dzietność, nastąpiła
zmiana stylu życia  młodego pokolenia, a trudna sytuacja  materialna doprowadza do sytuacji,
w  której  muszą  pracować  wszyscy  dorośli,  aby  się  utrzymać.  Postępujący  rozpad  więzi
spowodował,  że  nie  można  liczyć  na  opiekę  i  wsparcie  ze  strony  sąsiadów.  Jednocześnie
rośnie  liczba  osób,  które  nie  mogą  sobie  poradzić  w  rozwiązywaniu  trudności  życia
codziennego. Na skutek tych przemian istnieje:

−

konieczność szczegółowego rozpoznawania problemów społecznych,

−

konieczność wsparcia instytucjonalnego działań opiekuńczych,

−

konieczność przygotowania różnych grup zawodowych do wymagań rzeczywistości
społecznej.

Środowisko

Potrzeba to odczuwany przez jednostkę stan braku czegoś, co w związku ze strukturą

organizmu, indywidualnym doświadczeniem oraz miejscem jednostki w społeczeństwie, jest
niezbędne do utrzymania jej przy życiu, umożliwienia jej rozwoju, utrzymania określonej roli
społecznej oraz zachowania równowagi psychicznej. Zaspokojenie potrzeby usytuowane jest
w szerokim kontekście społecznym – w środowisku społeczno-kulturowym.

Człowiek żyje w określonym środowisku, jest z nim ściśle związany, czerpie z niego

wszystko to, co zaspokaja jego potrzeby życiowe. Środowisko stanowi źródło zewnętrznych
bodźców rozwojowych, które wywołują zmiany w psychice i osobowości człowieka.

Rys. 4. Schemat zależności opisujących środowisko [opracowanie własne]

Pedagogika społeczna zwraca uwagę na symetryczność oddziaływań wychowawczych,

które polegają na wywieraniu przez środowisko wpływów na jednostkę i jednostki na
środowisko. Pożądane jest przetwarzanie środowiska własnymi siłami w imię ideałów.
Działania organizujące środowisko w celu realizacji aspiracji jednostki i grupy mają charakter
twórczy.

Środowisko

struktura

zewnętrzna

struktura

dynamiczna

jest zawsze

czyjeś

występują w nim wpływy

wychowawcze

(zamierzone i niezamierzone)

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 5. Rodzaje środowisk [opracowanie własne]

Zadanie

jednostki

polega

równoważeniu

wpływu

różnych

czynników

środowiskowych. Konieczne jest ich równoważenie w trzech podstawowych rodzajach
transakcji:

JEDNOSTKA

TRANSAKCJE

ŚRODOWISKO

POTRZEBY

--------------------

ZASOBY

ASPIRACJE

--------------------

OKOLICZNOŚCI

ZDOLNOŚCI

--------------------

OCZEKIWANIA

Brak mobilizacji człowieka do wykorzystania własnych umiejętności i zdolności,

powoduje  zatrzymanie  ich  rozwoju,  a  nawet  zanik.  Z  drugiej  strony  wymagania  stawiane
przez  środowisko  mogą  być  w  stosunku do możliwości  jednostki  nierealne.  Niejednokrotnie
z powodu różnych przyczyn, zdarzają  się sytuacje, w których człowiek  nie  jest w stanie sam
poradzić  sobie  ze  stresem  powstałym  na  skutek  zaburzenia  lub  braku  równowagi  pomiędzy
nim  a  środowiskiem  (rodziną,  grupą,  itp.).  Przykładową  przyczyną  może  być  przewlekła,
długotrwała  choroba,  prowadząca  do  ograniczenia  możliwości  życiowych,  a  tym  samym
udziału  w  życiu  społecznym.  Skutkiem  jest  uruchomienie  się  mechanizmów  prowadzących
do marginalizacji i wykluczenia.

Jedną z podstawowych zasad organizowania pomocy w szczególności dla osób starych,

niepełnosprawnych, chorych jest umożliwienie im funkcjonowania w środowisku naturalnym.
Wymaga to uruchomienia, w wielu przypadkach, ogromnej ilości form pomocy. Jedna z nich
jest zapewnienie odpowiedniej opieki.

Opieka to dbanie o kogoś, zindywidualizowana działalność, która obejmuje te sytuacje

życiowe, w których ludzie nie są w stanie sami sobie poradzić w obliczu nieszczęścia,
choroby i innych zdarzeń losowych. Cechy charakterystyczne opieki:

−

zaspokajanie ponadpodmiotowych potrzeb podopiecznego,

−

ciągłość opieki,

−

bezinteresowność opieki,

−

stosunek opiekuńczy,

−

odpowiedzialność opiekuna za podopiecznego.

Środowisko

Wg rodzaju

bodźców

Wg sposobu

powstawania

Wg cech

terytorialnych

naturalne

społeczne

kulturowe

naturalne

(powstające

spontanicznie)

np. rodzina

wiejskie

miejskie

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Opieka pełni następujące funkcje:

−

homeostatyczną – polegająca na równoważeniu procesów wymiany (transakcji)
pomiędzy jednostką a środowiskiem,

−

egzystencjonalną – jej celem jest zapewnienie zachowanie zdrowia, a nawet życia,

−

regulacyjną – jej celem jest rozbudzanie i regulowanie potrzeb oraz granic, norm
i sposobów ich zaspokajania,

−

usamodzielniającą – która prowadzi do względnie pełnej samodzielności i niezależności
życiowej,

−

osobotwórczą – spełniająca się poprzez stymulacyjne mechanizmy opieki (aktywizujące,
motywujące, pobudzające do działania),

−

socjalizacyjną – mającą na celu uspołecznienie i ukulturalnianie potrzeb oraz ich
zaspokajanie.

Wychowawczy sens opieki

Wychowawczy sens opieki uwidacznia się wówczas, gdy u jej podstaw znajdują się

podstawowe  normy  wychowania  oraz  w  podopiecznych  zachodzą  zmiany  pożądane,
pozytywne. Osoba podejmująca się roli opiekuna w domu pomocy społecznej – wychowawcy
musi  świadomie  sprawować  opiekę.  Powinna  mieć  świadomość  podstawowych  wartości
wychowania  i możliwości  ich  realizacji  w  działaniu,  stosować  metody  wychowania  w  celu
modyfikacji  sytuacji  opiekuńczo-wychowawczych  oraz  przejawić  pozytywną  postawę
wychowawczą. Opiekun w domu pomocy społecznej powinien przejawiać postawę:

−

odpowiedzialności,

sumienności

rzetelności

wykonywaniu

obowiązków

zawodowych,

−

odpowiedzialności za poziom własnej wiedzy i umiejętności zawodowych (motywacja
pracy nad sobą),

−

empatii wobec klienta,

−

odpowiedzialności za skutki własnych decyzji i zachowań w kontakcie z klientem,

−

komunikatywności,

−

szacunku i tolerancji dla indywidualności i odrębności podopiecznego,

−

zachowaniach etycznych wobec innych osób.
Opiekuna w domu pomocy społecznej charakteryzują ponadto następujące właściwości

psychofizyczne:

−

dobry stan zdrowia psychofizycznego,

−

zainteresowania społeczne i pedagogiczne,

−

odporność na stres w sytuacjach trudnych,

−

zrównoważenie emocjonalne,

−

zdolność do samodzielnego podejmowania decyzji,

−

umiejętności organizacyjne.
W pracy opiekuńczo-wychowawczej opiekun powinien kierować się następującymi

zasadami pracy socjalnej:
1)  akceptacji klienta (podopiecznego),
2)  indywidualizacji,
3)  kontrolowanej swobody ekspresji emocjonalnej,
4)  neutralności w komunikowaniu się z klientem (podopiecznym),
5)  obiektywizmu  tj.  wszechstronnego,  opartego  na  profesjonalnej  wiedzy  rozpatrywania

każdej sytuacji,

6) ograniczonego zaangażowania emocjonalnego,
7) samostanowienia, tj. uznaniu praw klienta (podopiecznego) do wolności, w tym

popełniania błędów i odpowiedzialności za swoje życie,

8) udostępniania zasobów,
9) poufności.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.1. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczenia.

1.  Z jakimi zjawiskami związany jest wzrost liczby osób potrzebujących opieki?
2.  Jakie można wyróżnić rodzaje środowisk uwzględniając trzy kryteria?
3.  Co oznacza pojęcie „opieka”?
4.  Jakie są funkcje opieki?
5.  Czym charakteryzuje się opieka?
6.  Na czym polega wychowawczy sens opieki?
7.  Jakimi  zasadami  w  pracy  opiekuńczo-wychowawczej  powinien  kierować  się  opiekun

w domu pomocy społecznej?

4.3.2. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Opracuj projekt powinności opiekuna w domu pomocy społecznej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) dobrać partnerów do pracy w grupie,
2) określić, co powinien umieć opiekun w domu pomocy społecznej, aby wykonywać

prawidłowo swoje obowiązki,

3)  przedyskutować w grupie każdą z umiejętności,
4)  wnioski zapisać na pojedynczych kartkach,
5)  pogrupować kartki określające różne rodzaje umiejętności – przykleić do dużego arkusza

papieru,

6) efekty pracy zaprezentować na forum grupy,
7) na podstawie plakatów opracowanych przez poszczególne grupy i sprecyzować zadania

opiekuna w domu pomocy społecznej.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

kartki pisaki,

−

duże arkusze papieru,

−

mazaki,

−

tablica flip–chart.

Ćwiczenie 2

Opracuj kodeks etyczny opiekuna w domu pomocy społecznej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) dobrać partnerów do pracy w grupie,
2) określić, jaki powinien być opiekun w domu pomocy społecznej, aby wykonywać

prawidłowo swoje obowiązki,

3)  przedyskutować w grupie każdą z cech psychofizycznych,
4)  odpowiedź zapisać na pojedynczych kartkach,
5)  pogrupować  kartki  określające  cechy  psychofizyczne  –  przykleić  do  dużego  arkusza

papieru,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6)  efekty pracy grupy zaprezentować na forum grupy,
7)  zanotować zapisy kolegów/koleżanek,
8)  wziąć udział w dyskusji dotyczącej potrzeby istnienia kodeksów etycznych.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

kartki pisaki,

−

duże arkusze papieru,

−

mazaki,

−

tablica flip–chart.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) określić psychospołeczne uwarunkowania pracy opiekuńczej?



2) scharakteryzować wzorzec opiekuna społecznego?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

1.  Przeczytaj uważnie instrukcję.
2.  Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.
3.  Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.
4.  Test  zawiera  20  zadań.  Do  każdego  zadania  dołączone  są  4  możliwości  odpowiedzi.

Tylko jedna jest prawidłowa.

5. Udzielaj odpowiedzi na załączonej karcie odpowiedzi, stawiając w odpowiedniej rubryce

znak X. W przypadku pomyłki należy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem, a następnie
ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową.

6. Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.
7. Jeśli udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóż jego rozwiązanie

na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas.

8. Na rozwiązanie testu masz 35 minut.

Powodzenia!

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. Stwierdzenie, że problem jest zawsze czyjś świadczy o

a)  podmiotowym charakterze problemu.
b)  przedmiotowym charakterze problemu.
c)  warunkowym charakterze problemu.
d)  bezwarunkowym charakterze problemu.

2. Problem to sytuacja

a)  trudna, nowa, niepewna.
b)  niejasna, prosta, stara.
c)  złożona, o jasno określonych ramach, mająca jedno rozwiązanie.
d)  skomplikowana, angażująca wszystkie procesy poznawcze, stara.

3. Pani X jest opiekunem – 14 letniego chłopca z mózgowym porażeniem dziecięcym.

Podczas  opieki  nad  chłopcem  pani  X  kilkakrotnie zachęcała  chłopca  do  rysowania,  lecz
za każdym razem łamał kredki i rzucał nimi w opiekunkę. Pani X uważa, że zachowanie
jej  podopiecznego  jest  wobec  niej  złośliwe,  ponieważ  chłopiec  pomimo  zachęt  nie
zmienia  swojego  zachowania.  Pani  X  poskarżyła  się  matce  podopiecznego,  która
poinformowała    ją,  że  jej  syn  ma  wadę  wzroku  i  prawdopodobnie  nie  widzi  płaskich
powierzchni,  co  jest  przyczyną  zachowań  oporowych  podczas  rysowania.  Problem
z jakim miała do czynienia opiekunka jest problemem
a)  decyzyjnym.
b)  wykonawczym.
c)  orientacyjnym.
d)  technicznym.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. Do najczęstszych problemów klientów sfery socjalnej nie

należą

a)  trudności w wypełnianiu ról społecznych.
b)  trudności radzenia sobie z poważnymi zmianami w życiu.
c)  problemy natury zdrowotnej.
d)  problemy w podejmowaniu decyzji.

5. Fazy rozwiązywania problemów to kolejno

a) analiza sytuacji problemowej, dostrzeganie problemu, wytwarzanie pomysłów,

weryfikacja.

b) dostrzeganie problemu, wytwarzanie pomysłów, analiza sytuacji problemowej,

weryfikacja.

c) dostrzeganie problemu, analiza sytuacji problemowej, weryfikacja, wytwarzanie

pomysłów.

d) dostrzeganie problemu, analiza sytuacji problemowej, wytwarzanie pomysłów,

weryfikacja.

6. Badanie rozbieżności i luk między tym, co jest dane, a tym, co jest pożądane odbywa się

w fazie
a)  dostrzeżenia problemu.
b)  analizy sytuacji problemowej.
c)  wytwarzania pomysłów rozwiązania.
d)  weryfikacji pomysłów.

7. W pracy socjalnej do rozwiązywania problemów często wykorzystuje się technikę

a)  kontraktu i asertywności.
b)  kontraktu i aktywnego słuchania.
c)  kontraktu i informacji zwrotnej.
d)  aktywnego słuchania i informacji zwrotnej.

8. Na wspólne wypracowanie kontraktu w sprawie interwencji nie składa się

a)  zamiar.
b)  działanie.
c)  wymiana informacji.
d)  cel.

9. Niezdolność zobaczenia problemu w nowym świetle należy do barier o charakterze

a)  emocjonalnym.
b)  kulturowym.
c)  poznawczym.
d)  praktycznym.

10. Zgodnie z zasadami działania zorganizowanego ustalenie celów powinno odbywać się na

etapie
a)  przygotowania działań.
b)  realizacji działań.
c)  oceny działań.
d)  weryfikacji działań.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

11. Sprawy dnia codziennego związane z polityką społeczną, to

a)  praca, jedzenie, nauka.
b)  praca, jedzenie, podróże.
c)  praca, konflikty w pracy, podróże.
d)  nauka, praca, podróże.

12. Kwestie społeczne o umiarkowanym stopniu dotkliwości to

a)  bieda, brak samodzielnego mieszkania.
b)  niedostatek, bezrobocie czasowe.
c)  bezradność, długotrwałe bezrobocie.
d)  nędza, bezdomność.

13. Asymetria, dysfunkcja to pojęcia kwestii społecznych, których wspólną cecha jest

a)  uporządkowanie.
b)  chaos.
c)  równowaga.
d)  jednolitość.

14. Negatywnym miernikiem statystycznym pomocnym w identyfikacji problemów

zdrowotnych jest
a)  wykształcenie.
b)  skala szczepień.
c)  zachorowalność.
d)  spożycie dóbr i usług.

15. Zachowaniem prospołecznym nazywamy

a)  organizowanie zbiórki pieniędzy na rzecz dzieci z porażeniem mózgowym.
b)  nieudzielenie pomocy ofiarom wypadku.
c)  zachowania agresywne na meczu piłki nożnej.
d)  pomoc koledze w kradzieży.

16. W strukturze pomocy społecznej stowarzyszenie działające na rzecz dzieci głuchych

znajduje się w sektorze
a)  publicznym – rządowym.
b)  publicznym – samorządowym.
c)  prywatnym.
d)  non-profit.

17. W skład sektora publicznego wchodzą

a)  MOPS, fundacje, hostele.
b)  MOPS, spółki, ośrodki adaptacyjne.
c)  hotele, ośrodki pomocy dzieciom i młodzieży, MOPS.
d)  stowarzyszenia, MOPS, noclegownie.

18. Opieka nie pełni funkcji

a)  regulacyjnej.
b)  usamodzielniającej.
c)  ochronnej.
d)  homeostatycznej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko….......................................................................................

Kształtowanie umiejętności rozwiązywania problemów

Zakreśl poprawną odpowiedź.

zadania

Odpowiedź

Punkty

10.

11.

12.

13.

14.

15.

16.

17.

18.

19.

20.

Razem:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. LITERATURA

1. Auleytner J.: Polityka społeczna pomiędzy ideą a działaniem. Uniwersytet Warszawski,

Warszawa 1994

2.  Brammer L.: Kontakty służące pomaganiu. SP, PTP, Warszawa 1984
3.  Błedowski P.: Pomoc społeczna i opieka nad osobami starszymi. BPS, Warszawa 1996
4.  Garwin  C.  D.,  Seabury  B.  A.:  Działania  interpersonalne  w  pracy  socjalnej.  Śląsk  –

Wydawnictwo Naukowe, Katowice 1998

5.  Kozielecki J.: Myślenie w rozwiązywaniu problemów. PWN, Warszawa 1992
6.  Kurzynowski A.: Polityka społeczna. SGH, Warszawa 2002
7.  Kwaśniewski J.: Praca socjalna, pomoc społeczna. BPS, Warszawa 1995
8.  Lisowski A.: Badania potrzeb społecznych BPS. Warszawa 1996
9.  Meer  K.,  Neijenhof  J.:  Elementarne  umiejętności  społeczne.  CMDNŚSM,  Warszawa

1993

10. Nocuń A., Szmagalski J.: Podstawowe umiejętności w pracy socjalnej i ich kształcenie.

Inerart, Warszawa 1996

11. Ratyński W.: Problemy i dylematy polityki społecznej w Polsce. Difin, Warszawa 2003
12. Rembowski J.: Psychologiczne problemy starzenia się człowieka. PWN, Warszawa –

Poznań 1984

13. Sternberg R.J., Spear-Swerling L.: Jak nauczyć dzieci myślenia. GWP, Gdańsk 2003
14. Tarkowski Z.: Zarządzanie i organizacja pomocy społecznej. Wydawnictwo Fundacji

„DRATOR”, Lublin 2000

15. www.mps.gov.pl