Zespół Szkół Mechanicznych Elektrycznych i Elektronicznych
mgr Hanna
ś
ubkowska-Ptaszyk
PRACA Z UCZNIEM MAJĄCYM TRUDNOŚCI
W NAUCE
Cz
ę
stym zadaniem nauczycieli jest trafienie do uczniów, którzy nie interesuj
ą
si
ę
nauk
ą
i stracili motywacj
ę
do pracy, poniewa
Ŝ
do
ś
wiadczyli pora
Ŝ
ek i z ró
Ŝ
nych powo-
dów odsun
ę
li si
ę
od szkoły. Z drugiej strony czynnikami powoduj
ą
cymi frustracj
ę
nauczy-
cieli, gdy próbuj
ą
motywowa
ć
uczniów trudnych jest: brak czasu, du
Ŝ
a liczba uczniów ma-
j
ą
cych kłopoty z nauk
ą
lub kłopoty emocjonalne, twarde wymagania stawiane przez wła-
dze o
ś
wiatowe i rodziców, liczne sytuacje stresuj
ą
ce. Bywa,
Ŝ
e w warunkach szkolnych
nauczyciele bardziej staraj
ą
si
ę
o utrzymanie klasy w spokoju i porz
ą
dku ni
Ŝ
o wzbudzanie
uczniowskiej motywacji do nauki. Dla motywowania uczniów ma znaczenie wszystko, co
nauczyciel czyni w klasie: sposób prezentowania materiału, rodzaje stosowanych
ć
wicze
ń
,
sposób kontaktowania si
ę
z uczniami, stwarzanie mo
Ŝ
liwo
ś
ci pracy samodzielnej lub gru-
powej. Uczniowie reaguj
ą
na to, kim jest nauczyciel, co robi, i na to, jak czuj
ą
si
ę
w klasie.
Dawniejsze pogl
ą
dy na motywacj
ę
zakładały,
Ŝ
e nauczyciel mo
Ŝ
e kształtowa
ć
zachowanie
poprzez zewn
ę
trzn
ą
kontrol
ę
, nagrody lub porównywanie wyników. Obecnie s
ą
dzi si
ę
,
Ŝ
e
nauczyciel, który mniej kontroluje, daje uczniom mo
Ŝ
liwo
ść
przejawiania autonomii, inicja-
tywy i autoekspresji, tworzy lepsze warunki do nauki i motywacji. Motywacja do nauki jest
czym
ś
naturalnym u wszystkich ludzi, a wi
ę
c musi by
ć
wyzwalana, a nie kształtowana. Aby
wzbudzi
ć
uczniowsk
ą
motywacj
ę
, nauczyciel musi pami
ę
ta
ć
,
Ŝ
e:
•
Motywacja człowieka oparta jest na jego przekonaniach na temat swojej warto
ś
ci i
zdolno
ś
ci.
•
Człowiek wyrabia w sobie oczekiwanie sukcesu lub kl
ę
ski i rozwija w sobie pozy-
tywne lub negatywne uczucia na temat uczenia si
ę
na podstawie posiadanych
prze
ś
wiadcze
ń
.
•
Czynniki wewn
ę
trzne (prze
ś
wiadczenia, oczekiwania, cele) oraz czynniki zewn
ę
trz-
ne (nagrody, aprobata, wsparcie innych) odgrywaj
ą
wa
Ŝ
n
ą
rol
ę
w okre
ś
leniu istoty
motywacji oraz pracy nad jej wzmocnieniem.
•
Uczniowie, stosuj
ą
c my
ś
lenie na wy
Ŝ
szym poziomie, s
ą
w stanie zrozumie
ć
relacj
ę
mi
ę
dzy własnym systemem przekona
ń
, a naturaln
ą
tendencj
ą
do automotywacji.
•
Ludzie cz
ę
sto zapominaj
ą
,
Ŝ
e sami tworz
ą
my
ś
li i konstruuj
ą
własny obraz rzeczy-
wisto
ś
ci.
•
Wewn
ę
trzna motywacja do nauki jest wa
Ŝ
nym wyznacznikiem zdrowia psychiczne-
go.
Trzeba uczniom przekaza
ć
na temat my
ś
lenia przekonanie,
Ŝ
e negatywne my
ś
li
wywołuj
ą
negatywne uczucia. Kontroluj
ą
c my
ś
li kontrolujemy własne uczucia. Nawet małe
dziecko mo
Ŝ
na nauczy
ć
,
Ŝ
e negatywne uczucia (zło
ść
, smutek, strach)
ś
wiadcz
ą
o tym,
Ŝ
e
my
ś
limy negatywnie (kto
ś
chciał nam zrobi
ć
przykro
ść
, nie lubi nas). Gdy czujemy si
ę
do-
brze, to zwykle nasze my
ś
li s
ą
pozytywne. Nasz własny obraz rzeczywisto
ś
ci tworzymy
sobie sami procesem my
ś
lenia.
Zwykle złe zachowanie w klasie jest rezultatem niskiej samooceny. Uczniowie
maj
ą
cy skłonno
ść
do zło
ś
liwo
ś
ci, zwracania na siebie uwagi, chorobliwej koncentracji na
sobie, zachowuj
ą
si
ę
ź
le, bo s
ą
przestraszeni lub niepewni. Przykładowo, czuj
ą
si
ę
mniej
zdolni od kolegów, maj
ą
kompleksy zwi
ą
zane z pozycj
ą
społeczn
ą
lub prze
Ŝ
ywaj
ą
inne
mgr Hanna
ś
ubkowska-Ptaszyk - PRACA Z UCZNIEM MAJ
Ą
CYM TRUDNO
Ś
CI W NAUCE
2
problemy szkolne lub domowe. Trzeba pomóc tym uczniom zrozumie
ć
,
Ŝ
e to niepewno
ść
i
niska samoocena le
Ŝ
y u podstaw ich złego zachowania. Poniewa
Ŝ
s
ą
oni w stanie kontro-
lowa
ć
własne my
ś
li i uczucia, mog
ą
przywróci
ć
do naturalnego stanu wysok
ą
samoocen
ę
i
motywacj
ę
.
Pomaganie uczniom w podejmowaniu decyzji prowadz
ą
cych do zdrowych my-
ś
li, uczu
ć
i motywacji polega na zapewnieniu szczerej troski i wsparcia ze strony nauczy-
cieli, kolegów i innych osób w szkole. Niezb
ę
dne s
ą
działania nauczycielskie pozwalaj
ą
ce
zorientowa
ć
si
ę
uczniowi, na czym polega rzeczywiste posługiwanie si
ę
umysłem, oraz
kontrola nad własnymi procesami my
ś
lowymi. Słu
Ŝ
y temu nauczanie wyrabiaj
ą
ce umiej
ę
t-
no
ś
ci my
ś
lenia, praca zespołowa, działania stwarzaj
ą
ce okazj
ę
do niezale
Ŝ
nego my
ś
lenia i
rozwi
ą
zywania problemów.
W warunkach nastawionych na autonomi
ę
, charakteryzuj
ą
cych si
ę
ciekawymi i
konstruktywnymi interakcjami mi
ę
dzy nauczycielem a uczniem, uczniowie wykazuj
ą
wi
ę
k-
sz
ą
kompetencj
ę
, wi
ę
ksze poczucie własnej warto
ś
ci i wpływania na własne losy - ten ro-
dzaj uczenia si
ę
uznaje si
ę
za najbardziej warto
ś
ciowy. Nauczyciele, którzy potrafi
ą
wy-
zwoli
ć
wewn
ę
trzn
ą
motywacj
ę
uczniów, charakteryzuj
ą
si
ę
nast
ę
puj
ą
cymi cechami:
•
znaj
ą
potrzeby ka
Ŝ
dego ucznia,
•
s
ą
zainteresowani rozwojem ka
Ŝ
dego ucznia,
•
s
ą
konsekwentni i zdecydowani w sprawach reguł, nieprzekraczalnych granic i za-
da
ń
,
•
s
ą
nastawieni demokratycznie,
•
dodaj
ą
odwagi,
•
s
ą
ciepli emocjonalnie,
•
widz
ą
mo
Ŝ
liwo
ść
osi
ą
gni
ę
cia sukcesu przez ka
Ŝ
dego ucznia,
•
odnosz
ą
si
ę
z szacunkiem do stara
ń
i wkładu pracy ka
Ŝ
dego ucznia.
Aby nauczyciel mógł stworzy
ć
przyjazny klimat w klasie, musi by
ć
:
•
zrelaksowany,
•
dostrzega
ć
wesołe aspekty zjawisk,
•
odczuwa
ć
zadowolenie z pracy,
•
raczej zwraca
ć
uwag
ę
na pozytywy ni
Ŝ
negatywy,
•
by
ć
konsekwentnym w okre
ś
laniu granic jakich nie nale
Ŝ
y przekracza
ć
,
•
utrzymywa
ć
porz
ą
dek bez poni
Ŝ
ania uczniów,
•
zach
ę
ca
ć
uczniów do podejmowania ryzyka,
•
nie oczekiwa
ć
,
Ŝ
e uczniowie b
ę
d
ą
doskonali,
•
mie
ć
poczucie humoru,
•
umie
ć
rozwi
ą
zywa
ć
sprawy dyscyplinarne z zastosowaniem, jak to tylko mo
Ŝ
liwe -
zindywidualizowanego podej
ś
cia do ucznia,
•
pami
ę
ta
ć
,
Ŝ
e uczniowie nie s
ą
ź
li lub ułomni, ale po prostu nie maj
ą
poczucia bez-
piecze
ń
stwa,
•
umie
ć
przebacza
ć
i zapomina
ć
,
•
nigdy nie dawa
ć
za wygran
ą
.
Powy
Ŝ
sze cechy stwarzaj
ą
dobr
ą
podstaw
ę
dla po
Ŝą
danych i korzystnych sto-
sunków mi
ę
dzy nauczycielem a uczniem. S
ą
dwa czynniki najbardziej przyczyniaj
ą
ce si
ę
do znalezienia wspólnego j
ę
zyka z uczniem trudnym - nastawienie nauczyciela na popie-
ranie rozwoju ka
Ŝ
dego ucznia, oraz własna tendencja nauczyciela do samorozwoju.
Uczniowie wyczuwaj
ą
i dobrze reaguj
ą
na wiedz
ę
fachow
ą
z przedmiotu i wysok
ą
kompe-
tencj
ę
w nauczaniu. Mo
Ŝ
na dotrze
ć
do psychiki nawet najtrudniejszych uczniów, je
ś
li za-
pewni im si
ę
poczucie komfortu psychicznego, bezpiecze
ń
stwa - b
ę
dzie si
ę
im okazywało
szacunek i dbało
ść
, zach
ę
t
ę
do poszukiwania własnych mo
Ŝ
liwo
ś
ci uczenia si
ę
. Aby mie
ć
sukcesy w pracy z takimi uczniami trzeba mie
ć
optymistyczne nastawienie i du
Ŝą
zdolno
ść
empatii, stwarza
ć
atmosfer
ę
wzajemnej troski i wsparcia. Dobry stan ducha nauczyciela
mgr Hanna
ś
ubkowska-Ptaszyk - PRACA Z UCZNIEM MAJ
Ą
CYM TRUDNO
Ś
CI W NAUCE
3
ma zasadniczy wpływ na odzyskiwanie pozytywnego nastawienia wobec
Ŝ
ycia przez
uczniów trudnych.
Dbaj
ą
c o pozytywne do
ś
wiadczenia edukacyjne trzeba stara
ć
si
ę
nie bra
ć
do
siebie negatywnych reakcji uczniów. Stara
ć
si
ę
rozumie
ć
i szanowa
ć
ka
Ŝ
dego ucznia,
chocia
Ŝ
nie zawsze jest to proste z uwagi na przepełnione klasy i ci
ą
gły brak czasu. Na
godzinach wychowawczych trzeba rozmawia
ć
z uczniami o mo
Ŝ
liwo
ś
ciach tworzenia po-
prawnych stosunków mi
ę
dzyludzkich, sztuce dyskusji, mo
Ŝ
liwo
ś
ciach rozwi
ą
zywania sytu-
acji problemowych. Wa
Ŝ
ne, aby uczniowie zrozumieli,
Ŝ
e je
ś
li postawi
ą
si
ę
w sytuacji oso-
by, z któr
ą
maj
ą
konflikt, to najprawdopodobniej zmieni
ą
pogl
ą
d na całe zdarzenie i na t
ę
osob
ę
. Chocia
Ŝ
nie mamy władzy nad tym, co inna osoba my
ś
li, czuje lub robi, to jednak
mo
Ŝ
emy podj
ąć
decyzj
ę
, by my
ś
le
ć
inaczej o zdarzeniu i mie
ć
wgl
ą
d w motywy innej oso-
by, a to mo
Ŝ
e spowodowa
ć
,
Ŝ
e sami zaczniemy si
ę
czu
ć
lepiej.
Mo
Ŝ
na przeprowadza
ć
z uczniami
ć
wiczenia, aby zrozumieli oni na czym pole-
ga cykl my
ś
lowy, oraz
Ŝ
e konflikt mi
ę
dzy lud
ź
mi powoduje zasada odmiennej wizji rzeczy-
wisto
ś
ci (brak zrozumienia mi
ę
dzy lud
ź
mi). Uczniowie sami dochodz
ą
wówczas do wnio-
sku,
Ŝ
e mo
Ŝ
na przerwa
ć
bł
ę
dne koło cyklu my
ś
lowego i konfliktu interpersonalnego.
Równie
Ŝ
na godzinach wychowawczych nale
Ŝ
y stara
ć
si
ę
, by poszczególni
uczniowie sami motywowali si
ę
do nauki i sami popierali własny rozwój (dostrzeganie war-
to
ś
ci samych siebie, całego procesu uczenia i poszczególnych czynno
ś
ci zwi
ą
zanych z
uczeniem). Mo
Ŝ
na dyskutowa
ć
o tym, jak "uczy
ć
si
ę
dobrze i bez wysiłku", omawia
ć
kwe-
sti
ę
planowania indywidualnej pracy uczniów w domu.
Ka
Ŝ
dego ucznia (a szczególnie ucznia "trudnego") nale
Ŝ
y pozna
ć
jako osob
ę
i
okre
ś
li
ć
z nim jego zainteresowania. Zainteresowania ucznia trzeba wykorzystywa
ć
w celu
kształcenia - motyw pracy indywidualnej w czasie lekcji, pracy domowej. Ewentualne złe
zachowanie z reguły dobrze jest omawia
ć
z uczniem na osobno
ś
ci, a nie podczas lekcji.
mgr Hanna
ś
ubkowska-Ptaszyk
nauczyciel ZSMEiE w Toruniu
Bibliografia
1. Barbara L. McCombs, James E. Pope: "Ucze
ń
trudny. Jak skłoni
ć
go do nauki."
2. Pod redakcj
ą
Marii Dudzikowskiej: "Nauczyciel - ucze
ń
. Mi
ę
dzy przemoc
ą
a dialo-
giem, obszary napi
ęć
i typy interakcji."
3. Pod redakcj
ą
Wandy Turewicz: "Zaburzenia emocjonalne dzieci. Diagnoza i tera-
pia."