Ek. 10 Pomiar dochodu narodowego, 15maj11 [tryb zgodności]

Makroekonomia

Badaj

c poszczególne składowe – rynki i podmioty w

gospodarce mo

emy nie wyrobi

sobie pogl

du na to jak

gospodarka wygl

da w cało

ci. Aby przezwyci

ęż

trudno

ść

nale

y si

przyjrze

gospodarce z pewnego

dystansu. Takie szerokie spojrzenie na gospodark

jest

domen

makroekonomii.

Zanim wyja

ni si

jak funkcjonuje gospodarka nale

wiedzie

w jaki sposób dokonuje si

jej opisu. Słu

y temu

przede wszystkim system rachunków dochodu narodowego.

Ruch okrężny

Na gospodark

składaj

miliony podmiotów

gospodarczych: gospodarstw domowych,
przedsi

biorstw a tak

e jednostek organizacyjnych

aparatu pa

stwa (ministerstwa, gminy, urz

dy, szkoły

itp.). Wydatki w gospodarce, a tak

e dochód całkowity i

ogólna wielko

ść

produkcji dóbr i usług wyznaczane s

przez indywidualne decyzje tych podmiotów.

Na pocz

tku, dla uproszczenia obrazu usuwa si

zazwyczaj z analizy pa

stwo oraz wymian

z zagranic

(patrz np. Begg).

Ruch okrężny

Na rysunku mamy dwa kr

gi: kr

wewn

trzny symbolizuje transfery

zasobów rzeczowych pomi

dzy

dwiema sferami –
gospodarstwami domowymi i
przedsi

biorstwami. Kr

zewn

trzny pokazuje przepływy

pieni

ęż

ne.

1. Gosp. domowe dysponuj

czynnikami produkcji czyli
nakładami, które s

potrzebne w

czasie produkcji (tzn.

wiadcz

prac

w zamian za płac

udost

pniaj

kapitał – tzn. s

faktycznymi wła

cicielami

przedsi

biorstw W zamian za

wyło

one pieni

dze (kapitał)

gosp. domowe jako wła

ciciele

uzyskuj

prawo do udziału w

zysku). Firmy wykorzystuj

czynniki do produkcji dób i usług.

ródło: opracowanie własne, na podst.

Begg i in., 2000, s. 23.

Ruch okrężny

2. Tym usługom odpowiadaj

pewne płatno

ci. S

to płaca za

wykonan

prac

oraz zysk od

udost

pnionego kapitału

(wyra

ony zazwyczaj jako pewien

procent), czynsz z nieruchomo

(np. dzier

awionej firmom). S

płacone przez przedsi

biorstwa

za dostarczone i wykorzystane
czynniki produkcji.

3. Nast

pnie gosp. domowe

nabywaj

pewne dobra i usługi od

przedsi

biorstw, mog

c po

zaspokojeniu potrzeb

wiadczy

usługi czynników produkcji (1.)

4. ale wcze

niej musz

zapłaci

za nabyte dobra i usługi (dzi

czemu przedsi

biorstwa maj

pieni

dze na za zakup usług

czynników produkcji.

ródło: opracowanie własne, na podst.

Begg i in., 2000, s. 23.

Ruch okrężny

Z rysunku wynika,

e mamy trzy alternatywne

sposoby mierzenia skali działalno

gospodarczej:

A. warto

ść

wydatków na dobra i usługi

(przedsi

biorstwa prowadz

ewidencj

przychodów ze sprzeda

y) (na rysunku punkt 4)

B. poziom dochodów czynników produkcji (znany
jest poziom zysków przedsi

biorstw dzielony na

akcjonariuszy, znane s

płace w

przedsi

biorstwach).

ródło: opracowanie własne, na podst.

Begg i in., 2000, s. 23.

Natomiast pomiar usług czynników produkcji mo

liwy jest tylko za

pomoc

ich dochodów. Trudno jest wyceni

np. warto

ść

pracy

abstrahuj

c od dochodu z niej (na rysunku punkt 2).

C. warto

ść

wytworzonych dóbr (ile przedsi

biorstwa wytworzyły, a ceny

na których opiera si

taka kalkulacja pochodz

z wydatków na dobra i

usługi) (na rysunku punkt 3) (warto

ść

dodana).

A. PKB jako suma wydatków na dobra finalne
(

expenditure approach

)

Rozró

nale

y dobra po

rednie od dóbr finalnych. Dobra

rednie (np. blacha oraz silnik) wykorzystywane s

produkcji dóbr finalnych(np. samochodu), czyli takich dóbr,
które nie podlegaj

dalszemu przetwarzaniu, ale zaspokajaj

potrzeby ko

cowych odbiorców.

Czarny: Dobrami po

rednimi nazywamy wszystkie te

dobra, które w ci

gu danego okresu zostaj

yte do

produkcji gotowych dóbr finalnych.

liwym sposobem liczenia jest ustalenie warto

ci tylko

wytworzonych w ci

gu roku dóbr finalnych, które nie słu

żą

wytwarzaniu kolejnych dóbr. Z jednej strony, mo

na w ten

sposób unikn

ąć

podwójnego liczenia najpierw warto

ci dobra

redniego potem warto

ci dobra finalnego i odejmowania

warto

ci dobra po

redniego.

A. PKB jako suma wydatków na dobra finalne
(

expenditure approach

)

Z drugiej strony mo

na zauwa

e to od ilo

ci dóbr

finalnych zale

y poziom

ycia obywateli (wszak nie

nabywamy nawozów potrzebnych do wyprodukowania
pszenicy, ani samej pszenicy, jak równie

nie kupujemy blach

samochodowych).

Sumuj

c wydatki na dobra finalne posługujemy si

metod

wydatkow

(ang. expenditure approach).

W obliczeniach sumujemy nast

puj

ce rodzaje wydatków:

(C): wydatki konsumpcyjne na dobra finalne;

(I): wydatki przedsi

biorstw na kapitałowe dobra finalne;

(G): dobra finalne produkowane przez pa

stwo.

A. PKB jako suma wydatków na dobra finalne
(

expenditure approach

)

(C): wydatki konsumpcyjne na dobra finalne (serek topiony,
gazety, usługi fryzjerskie) – s

efektem pracy społecze

stwa z

jednej strony, z drugiej za

zaspokajaj

ludzkie potrzeby – im wi

cej

dóbr takich si

wytwarza, tym ludzie maj

ksz

yteczno

ść

. (C

jak consumption).

(I): wydatki przedsi

biorstw na kapitałowe dobra finalne –

maszyny i urz

dzenia (np. podno

nik u mechanika, maszyny do

szycia), budynki i budowle (hale fabryczne, mosty). S

to inwestycje,

które zaspokajaj

potrzeby ludzi w przyszło

ci – i one tak

e s

efektem pracy społecze

stwa. Do inwestycji zalicza si

tak

e wzrost

zapasów (np. niegotowego jeszcze samochodu lub gotowego (np. z
grudnia), ale jeszcze nie sprzedanego) – one zaspokoj

potrzeby

ludzkie w przyszło

ci. Tak

e budynki mieszkalne, zaspokajaj

potrzeby ludno

ci przez wiele lat zaliczane s

do inwestycji, a nie do

konsumpcji. (I jak investments).

A. PKB jako suma wydatków na dobra finalne
(

expenditure approach

)

(G): dobra finalne produkowane przez pa

stwo – zarówno wozy

opancerzone rosomak, jak i patrol policyjny zaspokaja nasz

potrzeb

bezpiecze

stwa, a park i plac zabaw w parku zaspokajaj

nasze potrzeby zwi

zane ze sp

dzaniem czasu wolnego. Produkty

te jednak nie maj

ceny rynkowej (tak jak - przykład z Czarnego -

usługi (miejmy nadziej

e wi

kszo

ci) posłów i s

dziów). Dlatego

zakłada si

e usługi np. nauczycieli warte s

tyle ile kosztuje ich

wytworzenie tzn. płace (przypomnijmy sobie zało

enie

charakterystyczne dla konkurencji doskonałej,

warto

ść

yteczno

ść

kra

cowa danego dobra równa jest jego

cenie). Mo

e to powodowa

problem z oszacowaniem a) warto

ci i

b) kosztów zatrudnienia administracji. (G jak government).

A. PKB jako suma wydatków na dobra finalne
(ang.

expenditure approach

)

Suma opisanych wydatków nazywana jest produktem krajowym
brutto (PKB) i oznaczana z reguły liter

Y: Y = C + I +G

W gospodarce zamkni

tej (bez eksportu i importu) produkt krajowy

brutto, PKB, jest to warto

ść

dóbr finalnych wyprodukowanych w ci

roku oraz kupionych przez konsumentów, inwestorów i pa

stwo.

Przypomnijmy,

e warto

ść

dóbr po

rednich zawarta jest w cenie

dobra finalnego – np. warto

ść

ki i d

emu truskawkowego zawarta

jest ju

w warto

ci p

czka – jego cena musi dłu

szym horyzoncie

czasu pokrywa

z nawi

ceny dóbr po

rednich,

eby

przedsi

biorstwa trudni

ce si

ich produkcj

były rentowne.

Oszcz

dno

ci (wszak tak

e s

efektem pracy i zaspokajaj

przyszłe

potrzeby) b

uwzgl

dnione wtedy, kiedy zostan

wydane na dobra

finalne, a obecnie z nich banki po

yczaj

przedsi

biorstwom ma

inwestycje.

Pomijamy warto

ść

transferów – poniewa

zmniejszaj

one wydatki na

dobra finalne przedsi

biorstw i niektórych gospodarstw domowych, a

zwi

kszaj

innych gospodarstw domowych i pa

stwa.

B. PKB jako suma dochodów właścicieli czynników
produkcji (ang.

income approach)

da cz

stka warto

ci dóbr finalnych jest albo

wynagrodzeniem pracy, albo kapitału, albo bogactw
naturalnych – je

eli płacimy za np. ksi

ąż

, to uiszczamy

nale

ść

za prac

ksi

garza i jego personelu oraz kapitał

ksi

garza zaanga

owany do prowadzenia ksi

garni (to w

mar

y ksi

garni), to co płaci ksi

garz wydawnictwu zawiera

koszty pracy pracowników wydawnictwa i kapitału wła

cicieli

– itd. a

dojdziemy do wła

ciciela drzewa (bogactwo

naturalne), z którego został wyprodukowany papier, pracy
drwali oraz kapitału (np. piły do

cia drzewa) oraz

wła

ciciela kopalni w której wydobywa si

składniki do

produkcji farby drukarskiej itp.

C. Produkt krajowy brutto jako suma wartości
dodanej (ang.

production approach

)

Podej

cie to polega na zsumowaniu warto

ci dodanej, która

powstaje we wszystkich przedsi

biorstwach.

Czarny: Warto

ść

dodana jest to ró

nica warto

ci (ceny)

produktu i warto

ci (ceny) zu

ytych do jego produkcji dóbr

rednich, które przedsi

biorstwo kupiło od innych

przedsi

biorstw.

Na rysunku warto

ść

gotowego dobra (chleba) jest równa warto

dodanej przy jego produkcji.

Ruch okrężny
– dodanie państwa

stwo czerpie dochody z

podatków po

rednich

i bezpo

rednich (Te, jak

expenditures– VAT, akcyza,

i Td jak direct – PIT, CIT,

nieruchomo

ci), aby móc

pokrywa

dwa rodzaje wydatków:

- wydatki na dobra i usługi (G) (wydatki na płace urz

dników, i

ołnierzy, samolotów wojskowych, na budow

dróg i szkół),

- płatno

ci transferowe, inaczej

wiadczenia społeczne (B)(jak

benefits) (emerytury i renty, dotacje dla rolników, zasiłki dla
bezrobotnych, dopłaty do nierentownych przeds. pa

stwowych).

Ruch okrężny – dodanie państwa

Transfery nie wi

ążą

z dostarczeniem w zamian

adnych dóbr czy

usług. Nie powi

kszaj

dochodu narodowego, ani rozmiarów produkcji

– a nie maj

c odpowiednika w wytworzonej warto

ci dodanej nie

powi

kszaj

one rachunku PKB. Słu

żą

jedynie redystrybucji ju

istniej

cych dochodów, od osób, które s

płatnikami netto, do osób,

które s

biorcami netto. Wydatki pa

stwa G tworz

produkcj

i s

ródłem odpowiadaj

cych jej dochodów czynników produkcji – zatem

wydatki pa

stwa na dobra i usługi wł

cza si

do PKB.

Ruch okrężny – dodanie państwa

(Jak pami

tamy) cena po opodatkowaniu ró

ni si

od ceny

uzyskiwanej przez producentów, mo

emy wi

c ujmowa

PKB w

cenach rynkowych lub w cenach czynników wytwórczych. PKB w
cenach rynkowych jest wi

c wy

szy od PKB w cenach czynników

produkcji o wielko

ść

podatków po

rednich pomniejszon

o wielko

ść

subwencji do dóbr i usług (np. refundacje do leków). Bardziej
sensowne jest mierzenie PKB w cenach czynników wytwórczych,

eby nie dolicza

wielko

ci podatku, który przecie

nie zwi

ksza

fizycznych wielko

ci produkcji.

Y = PKB w cenach czynników wytwórczych
= C+I+G-Te

sza stopa podatku teraz zwi

ksza

C+I+G, ale zwi

ksza te

Ruch okrężny – dodanie państwa

Rozporz

dzalne dochody osobiste s

to dochody gospodarstw

domowych po uwzgl

dnieniu podatków i płatno

ci transferowych. To

to, co gospodarstwa domowe mog

wyda

na konsumpcj

oszcz

dno

ci.

Rozporz

dzalne dochody = Y+B-Td

Oszcz

dno

ci za

to dochód, który nie został wydany na konsumpcj

S=(Y+B-Td)-C

C wraz z I (pochodz

cymi z S)

oraz G to Y w cenach rynkowych,

a po odj

ciu Te mamy

Y w cenach czynników wytwórczych.

Ruch okrężny – dodanie zagranicy

(Begg i in.: s. 36): Eksportem X nazywamy dobra, które zostały
wytworzone w kraju, a nast

pnie sprzedane za granic

. Import Z, to

dobra, które s

produkowane za granic

i tam nabywane na potrzeby

gospodarki krajowej.

Dobra importowane nie s

wykazywane w PKB od strony produkcji

(warto

ci dodanej), gdy

warto

ść

wytwarzaj

podmioty

zagraniczne. Zostaje on jednak uj

ty w wydatkach na dobra finalne.

Zatem nie mamy równo

ci. Ale podobnie jest z

eksportem: dobra finalne konsumowane s

granic

, ale warto

ść

dodana powstaje w kraju.

Dlatego do rachunku dodajemy saldo
eksportu i importu, czyli NX (eksport netto).

Struktura PKB w Polsce

Struktura PKB

mln zł

PKB

(Y)

1 175 266

100

Spo

ycie prywatne

(C)

711 776

60,6

Akumulacja

(I)

236 460

20,1

Spo

ycie i akumulacja publiczne

(G)

260 310

22,1

Eksport

(X)

479 565

40,8

Import

(Z)

-512 845

-43,6

W tablicy dane zaczerpni

te z rocznika statystycznego GUS,

które obrazuj

kategorie omówione dotychczas.

(

ródło: GUS, za Czarny 2011, s. 353).

Produkt narodowy brutto

Obok importu i eksportu tak

e inna okoliczno

ść

sprawia,

e efekt

pracy ludno

ci kraju ró

ni si

w gospodarce otwartej od tego w

gospodarce zamkni

tej.

ęść

PKB kraju powstaje dzi

ki zaanga

owaniu czynników produkcji

obywateli innych krajów (np. kapitału francuskiego zaanga

owanego

w TPSA, ukrai

skiej pracy

wiadczonej przez opiekunk

do osoby

starszej z Ukrainy). Dochody tych czynników produkcji sprawiaj

warto

ść

dóbr finalnych wytworzona w Polsce nie jest równa

dochodom krajowych czynników produkcji, poniewa

dochody

zagranicznych czynników produkcji wypływaj

za granic

Podobnie polskie czynniki produkcji mog

pracowa

za granic

i np.

polski kapitał zaanga

owany w rafineri

w Mo

ejkach na Litwie

przynosi Orlenowi pewne dochody, które nie s

dochodami Litwinów,

albo dochody z pracy studentów w Anglii przywo

one s

do Polski i

wydawane u nas.

Produkt narodowy brutto

Czarny (s. 355): Produkt krajowy brutto uzupełniony o saldo
przepływu dochodów z własno

ci mi

dzy krajem a zagranic

nazywamy produktem narodowym brutto, PNB.

ródło: Mały rocznik statystyczny 2010, GUS, Warszawa, 2011, s. 470.

Inne mierniki pochodne

Dobra kapitałowe zu

ywaj

w trakcie produkcji – np. nowa

maszyna jest bardziej wydajna od maszyny, która przepracowała
ju

dwa lata i wymaga napraw, a nó

rze

nicki po miesi

cu pracy

wymaga naostrzenia. Od warto

ci dóbr finalnych powinni

my zatem

odj

ąć

warto

ść

ycia narz

dzi wytwórczych, czyli amortyzacj

PKB minus amortyzacja,
to produkt narodowy netto
(w cenach rynkowych).
Z kolei, aby dowiedzie

jaka jest warto

ść

dochodów

czynników wytwórczych
społecze

stwa odejmujemy

podatki po

rednie i otrzymu-

jemy warto

ść

produktu

narodowego netto, czyli
dochodu narodowego.

ródło: Begg i in. Makroekonomia,

PWE, 2000, s. 39 i Czarny 2011, s. 356.

PKB a poziom życia

Kilka aspektów ma zasadnicze znaczenie dla u

yteczno

ci PKB

jako miary poziomu

ycia obywateli.

Deflator PKB (odpowiednik inflacji tj. wzrostu cen konsumpcyjnych,
z tym

e odnosz

cy si

nie tylko do dóbr konsumpcyjnych, np.

chleb, telewizor, ale te

do produkcyjnych, np. cena rudy miedzi).

W tablicy pokazana jest sytuacja, w której wzrostowi ilo

produktów wytworzonych w ci

gu roku towarzyszy wzrost cen.

Nominalny PKB zwi

ksza si

zatem ponad trzykrotnie, podczas gdy

realnie w cenach stałych z 2000 r. wzrost ten był mniej ni

dwukrotny.

ródło: Czarny, 2011, s. 357.

Polska vs Turcja - excel

Ilość

Cena

Nominalny PKB

Realny PKB

2000

2010

2000

2010

2000

2010

2000

2010

Chleb

Samochody

Razem

PKB a poziom życia

PKB per capita i standard siły nabywczej

Kolejnym elementem, który mo

e wprowadzi

w bł

d jest wielko

ść

społecze

stw. Np. Polska ma wi

kszy PKB ni

Norwegia (468 mld

USD vs 414 mld USD), ale w Polsce mieszka 38 mln ludzi, a w
Norwegii 4 mln. Dlatego PKB przeliczany jest na 1 mieszka

ca (łac.

per capita). W tym uj

ciu przeci

tny Norweg (84 tys. USD) jest

kilkukrotnie (7-krotnie) bogatszy od mieszka

ca naszego kraju (12

tys. USD).

Problemem we wła

ciwej interpretacji PKB per capita jest to,

e np.

w Polsce ceny s

sze ni

w np. Niemczech – za fryzjera, czy dom

zapłacimy tu kilkakrotnie mniej, zatem rozbie

ść

(trzykrotnie

szy PKB per capita) nie jest mo

e w rzeczywisto

ci, a

tak du

PKB per capita wg standardu siły nabywczej (ang. purchasing
power parity) na mieszka

ca jest dla mieszka

ca Polski (18 tys.

USD) 2-krotnie ni

szy ni

w przypadku Niemca i 3-krotnie ni

szy ni

w przypadku Norwega.

Mankamenty PKB jako miernika dobrobytu

Bazowanie na statystykach PKB jako podstawowym
mierniku rozwoju nie oddaje znaczenia kapitału

rodowiskowego i społecznego, np. surowców,

jako

rodowiska, nieodpłatnej pracy

wolontariuszy i gospody

domowych, czasu

wolnego, zdrowia i wiedzy. Nie rozró

nia si

działa

ekonomicznych przyczyniaj

cych si

do dobrobytu

od tych, które powoduj

cierpienie.