Tech_hodowca_koni_321[01].Z1.01

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1. Charakterystyka biologiczna i znaczenie gospodarcze zbóŜ

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2. Charakterystyka biologiczna i znaczenie gospodarcze roślin okopowych

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3. Biologia i znaczenie gospodarcze roślin motylkowych drobnonasiennych

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

4.4. Cechy biologiczne i znaczenie gospodarcze roślinności uŜytków zielonych

4.4.1. Materiał nauczania

4.4.2. Pytania sprawdzające

4.4.3. Ćwiczenia

4.4.4. Sprawdzian postępów

4.5. Zmianowanie i płodozmian w konwencjonalnej i ekologicznej metodzie

uprawy

4.5.1. Materiał nauczania

4.5.2. Pytania sprawdzające

4.5.3. Ćwiczenia

4.5.4. Sprawdzian postępów

5. Sprawdzian osiągnięć

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy o podstawowych roślinach

uprawnych, ich właściwościach biologicznych i znaczeniu gospodarczym w powiązaniu
z wykorzystaniem Ŝywego i zasuszonego materiału roślinnego oraz plansz i filmów
dydaktycznych.

W poradniku zamieszczono:

−

wymagania wstępne, czyli wykaz umiejętności, jakie powinno się mieć juŜ
ukształtowane, aby moŜna było bez problemów korzystać z poradnika,

−

cele kształcenia, czyli wykaz umiejętności jakie ukształtujesz pracując z poradnikiem,

−

materiał nauczania, podzielony na pięć rozdziałów, zawierających wiadomości
teoretyczne niezbędne do realizacji programu jednostki modułowej,

−

zestawy pytań, które pomogą Ci sprawdzić poziom opanowania zagadnień dotyczących
biologii roślin uprawnych,

−

wiczenia, które mają na celu ukształtowanie umiejętności praktycznych,

−

sprawdzian postępów, dzięki któremu sprawdzisz poziom opanowania niezbędnej wiedzy
i umiejętności z zakresu tej jednostki modułowej,

−

wykaz literatury.

Bezpieczeństwo i higiena pracy

W czasie pobytu w pracowni musisz przestrzegać zasad zawartych w regulaminie

pracowni oraz przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1.

Charakterystyka biologiczna i znaczenie gospodarcze zbóŜ

4.1.1. Materiał nauczania

Rośliny zboŜowe to najstarsza i najwaŜniejsza grupa roślin uprawnych. Szczególne

znaczenie tej grupy roślin wynika z właściwości biologicznych, a między innymi z dość
duŜych zdolności przystosowawczych do warunków środowiska. Do podstawowych roślin
zboŜowych uprawianych w Polsce zalicza się: Ŝyto, pszenicę, pszenŜyto, jęczmień i owies.

Znaczenie gospodarcze

Główne kierunki uŜytkowania zbóŜ, to: bezpośrednie spoŜycie przez ludzi (pieczywo,

makaron,  itp.),  pasza  dla  zwierząt  oraz  surowiec  przemysłowy  (np.  dla  gorzelnictwa,
browarnictwa).  Na  bezpośrednie  spoŜycie  przez  ludzi  zuŜywa  się  w  Polsce  około  40%
zbiorów,  ponad  50%  ziarna  przeznacza  się  na  paszę  i stosunkowo  niewielkie  ilości  są
kierowane  do  przemysłu  fermentacyjnego.  Korzystne  właściwości  odŜywcze  przetworów
zboŜowych wynikają przede wszystkim z odpowiedniego stosunku białka do węglowodanów,
kształtującego  się  jak  1:6  oraz  z  zawartości  witamin  i soli  mineralnych  niezbędnych  dla
organizmu ludzkiego.

Wartość uŜytkowa ziarna zbóŜ zaleŜy od składu chemicznego. U zbóŜ chlebowych: Ŝyta

i pszenicy,  określa  się  ją  na  podstawie  końcowych  produktów  młynarskich  i piekarniczych.
Z waŜniejszych  wskaźników  charakteryzujących  ją  naleŜy  wymienić  wydajność  mąki
i wartość  wypiekową.  Większą  wydajnością  odznaczają  się  ziarna  duŜe  i o cienkiej  okrywie
nasiennej. Ziarno zbóŜ naleŜy do nasion średniej zawartości białka i ilość tego składnika waha
się  od  7  do  13%.  Białko  zbóŜ  zaliczane  jest  do  białek  częściowo  niepełnowartościowych  ze
względu  ma  małą  zawartość  lizyny  i  metioniny  –  aminokwasów  egzogennych.  Największą
wartość  biologiczną  ma  białko  owsa  ze  względu  na  zawartość  lizyny  i  argininy  oraz  duŜą
zawartość siarki. Zawartość tłuszczu w ziarnie zbóŜ jest niewielka – od 1,2% do 4,8%. DuŜe
ilości  tłuszczu  zawiera  ziarno  owsa.  Największą  część  suchej  masy  stanowią  węglowodany,
ilość  ich  waha  się  zaleŜnie  od  gatunku  i  warunków  środowiska  od  58%  do  69%.  Na
węglowodany  składa  się  głównie  skrobia  i  magazynowana  jest  przede  wszystkim  w  bielmie
właściwym. Zawartość soli mineralnych waha się od 1,1% do 4,5%; znajdują się one głównie
w okrywie owocowo-nasiennej. W większych ilościach występują potas, magnez, wapń i sód.
Ponadto w ziarnie są witaminy z grupy B i witamina PP.

Ziarno jęczmienia jest uŜytkowane wielostronnie. Przeznaczane jest na poŜywienie dla

ludzi, najczęściej w postaci kaszy (ok. 12%), na paszę zwierząt (ok. 65%) oraz jako surowiec
w przemyśle  browarniczym  i  gorzelniczym  (ok.  18%).  Wartość  pokarmowa  jęczmienia  jest
lepsza  niŜ  ziarna  Ŝyta  i  owsa,  ze  względu  na  zawartość  łatwo  strawnych  składników
pokarmowych  oraz  z  uwagi  na  dodatni  jego  wpływ  na  jakość  produktów  pochodzenia
zwierzęcego.  Dla  przemysłu  gorzelniczego  najlepiej  nadaje  się  jęczmień  o  ziarnie
drobniejszym,  gdyŜ  zawiera  więcej  enzymów.  Produktami  ubocznymi  przy  przerobie  są:
kiełki  słodowe,  młóto  i  droŜdŜe  przemysłowe.  Zawierają  one,  poza  podstawowymi
składnikami  pokarmowymi,  duŜo  soli  mineralnych  i  szereg  innych  związków  cennych  dla
organizmu  zwierzęcego.  Pszenica  jest  zboŜem  o  wysokiej  zawartości  energii,  ma  teŜ
najwięcej białka ze wszystkich zbóŜ.

PszenŜyto jest najmłodszym gatunkiem wśród roślin zboŜowych. Ma wartość pokarmową

zbliŜoną do pszenicy, a właściwości zdrowotne i dietetyczne pośrednie między Ŝytem
a pszenicą.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Owies uprawia się głównie na paszę. W niewielkich ilościach wykorzystuje się ziarno

tego zboŜa na pokarm dla ludzi w postaci płatków lub mąki. Wartość pokarmowa ziarna owsa
zaleŜy od udziału łuski (plewek), który wynosi od 25% do 30% masy ziarna. Łuska zawiera
duŜo niestrawnego włókna i jest balastem w Ŝywieniu zwierząt, zwłaszcza nieprzeŜuwaczy.

Najwięcej owsa skarmia się końmi, dla których jest to niezastąpiona pasza. Ziarno owsa

ma  dobre  właściwości  dietetyczne  i  smakowe.  W  tłuszczu  owsa  znajduje  się  duŜo  kwasów
tłuszczowych  nienasyconych  niezbędnych  dla  ludzi  i  zwierząt.  Owies  zawiera  pewne
substancje pobudzające przemianę materii oraz witaminę E. Nowe odmiany owsa posiadające
ziarniak nagi cechują się niską zawartością włókna.

Produktami ubocznymi w uprawie zbóŜ na ziarno są słoma i plewy. Słoma wykorzystana

jest jako materiał ściołowy oraz w Ŝywieniu zwierząt jako pasza objętościowa. Plewy
zawierają więcej składników pokarmowych niŜ słoma, ale do spasania nadają się tylko plewy
bezostne.

yto i owies są uprawiane na zieloną masę i dają wczesną zieloną paszę. Zielonka zbóŜ

jest wartościową paszą, gdyŜ oprócz znacznej ilości białka zawiera duŜo soli mineralnych,
witaminy C i karotenu.

Budowa morfologiczna zbóŜ
System  korzeniowy  zbóŜ  jest  wiązkowy.  Składa  się  z  korzeni  zarodkowych,  wyrastających
z zarodka,  przy  czym  ich  liczba  jest  charakterystyczna  dla  poszczególnych  gatunków  oraz
korzeni  przybyszowych  wyrastających  z  podstawy  kaŜdego  pędu.  Korzenie  zarodkowe
funkcjonują  do  końca  Ŝycia  rośliny  osiągając  łączną  długość  większą  niŜ  korzenie
przybyszowe.  Główna  masa  korzeni  zbóŜ  rozwija  się  w  warstwie  gleby  do  40  cm.  Wśród
podstawowych  zbóŜ  najsilniejszym  systemem  korzeniowym  charakteryzuje  się  Ŝyto  i  owies.
Słabszy system korzeniowy wykształca jęczmień, jednak silniejszy od systemu korzeniowego
pszenicy.
Łodyga roślin zboŜowych, zwana źdźbłem, zbudowana jest z kilku róŜnej długości i grubości
odcinków,  tzw.  międzywęźli,  oddzielonych  od  siebie  kolankami  (węzłami).  Źdźbło
większości  gatunków  zbóŜ  składa  się  z  4–7  międzywęźli.  Pierwsze  dolne  międzywęźle  jest
najkrótsze i najgrubsze, następne są stopniowo dłuŜsze i cieńsze. NajdłuŜsze i najcieńsze jest
ostatnie  międzywęźle,  zakończone  kwiatostanem,  zwane  dokłosiem.  Długość  międzywęźli,
a tym  samym  i  długość  źdźbła  jest  cechą  gatunkową  i  odmianową.  Kolanka  mają  silnie
rozwiniętą  tkankę  mechaniczną  i  są  wewnątrz  pełne.  WaŜną  właściwością  kolanek  jest
zdolność do podnoszenia źdźbła po wylegnięciu. Odbywa się to dzięki temu, Ŝe znajduje się
w  nich  tkanka  twórcza,  której  komórki  połoŜone  po dolnej stronie dzielą się szybciej niŜ po
stronie górnej, co umoŜliwia prostowanie się źdźbła.
Liście  zbóŜ  rozmieszczone  są  na  źdźble  naprzemianległe  i  składają  się  z  blaszki  liściowej
i pochwy  liściowej,  która  obejmuje  ściśle  źdźbło.  Pochwy  liściowe  wzmacniają  źdźbło
i chronią dolne części międzywęźli, w których znajduje się tkanka twórcza. Blaszka liściowa
zbóŜ jest równowąska, ostro zakończona, z wyjątkiem pierwszej, która jest zakończona tępo,
równolegle  unerwiona.  W  miejscu  przejścia  pochwy  liściowej  w  blaszkę  wyrastają
charakterystyczne dla danego gatunku zboŜa twory zwane języczkiem i uszkami (ostrogami).
Na podstawie wielkości i zakończenia języczka oraz stopnia wykształcenia ostróg, owłosienia
lub  jego  braku  moŜna  rozpoznać  poszczególne  gatunki  zbóŜ  w  stanie  bezkwiatowym.  śyto
ma ostrogi krótkie i wąskie, języczek krótki. U pszenicy uszka są dłuŜsze niŜ u Ŝyta, języczek
szeroki,  brzegi  blaszki  liściowej  przy  uszkach  oraz  uszka  lekko  owłosione.  Jęczmień
wykształca  bardzo  silne  ostrogi,  obejmujące  źdźbło  oraz  niewielki  języczek.  U  owsa  ostrogi
nie  występują,  a  języczek  jest  szeroki  i  postrzępiony.  Liście  Ŝyta,  pszenicy  i  jęczmienia
skręcają  się  w  prawo,  tj.  zgodnie  z  kierunkiem  ruchu  wskazówek  zegara,  natomiast  owsa
w lewo. Liczba liści na źdźble jest wielkością stałą, i jest ich tyle, ile węzłów na źdźble, plus

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

trzy  liście  wyrastające  z  węzła  krzewienia.  Długość  Ŝycia  poszczególnych  liści  jest  róŜna.
Ostatni,  górny  liść  zwany  flagowym  najdłuŜej  zachowuje  zielone  zabarwienie  i  zdolność
fotosyntezy.  Jego  rola  w  gromadzeniu  produktów  fotosyntezy  i  plonu  rośliny  zboŜowej  jest
bardzo duŜa.
Kwiatostanem  zbóŜ  jest  kłos  (Ŝyto,  pszenica,  jęczmień)  lub  wiecha  (owies,  proso).  Kłos
składa  się  z  osadki  kłosowej  będącej  przedłuŜeniem  dokłosia  i  osadzonych  na  niej  kłosków.
Wiecha  znajduje  się  na  przedłuŜeniu  ostatniego  międzywęźla  źdźbła.  Kłosek  składa  się
z dwóch  plew  i  znajdujących  się  wewnątrz  jednego  lub  kilku  kwiatów.  śyto  ma  przewaŜnie
kłoski 2-kwiatowe, pszenica 5-kwiatowe (w tym 2–3 płodne), owies 2–3-kwiatowe. W skład
kwiatu  wchodzą  dwie  plewki  –  dolna  (u  form  ościstych  zakończona  ością)  i  górna,  słupek
oraz  trzy  pręciki.  Kwiaty  pszenicy,  jęczmienia  i  owsa  są  samopylne,  a  Ŝyta  obco-
i wiatropylne.  Kłos  pszenicy  jest  ościsty  lub  bezostny.  MoŜe  być  zbity  lub  luźny.  Osiąga
długość  od  8  do  powyŜej  12  cm.  Jęczmień  moŜe  mieć  kłos  dwu  i  wielorzędowy.  Kłosy
jęczmienia  mają  długość  od  7  do  15  cm  i  róŜną  zbitość.  śyto  ma  kłos  o  kształcie
cylindrycznym  lub  wrzecionowatym,  luźny  lub  zbity.  Zbitość  kłosa  wiąŜe  się  ściśle  z  jego
długością. Na ogół kłosy długie, cylindryczne są luźniejsze, a krótsze bardziej zbite.
Kwiatostanem  owsa  jest  wiecha  chorągiewkowata  lub  rozpierzchła.  Długość  wiechy  jest
róŜna. WyróŜnia się wiechy krótkie, poniŜej 19 cm i długie – ponad 24 cm.
Owocem  zbóŜ  jest  ziarniak,  zwany  równieŜ  ziarnem,  który  jest  równocześnie  nasieniem
z punktu  widzenia  rolniczego.  Ziarniaki  mogą  być  nagie  –  u  Ŝyta,  pszenicy,  nagich  form
jęczmienia  i  owsa  lub  oplewione  –  u  jęczmienia,  owsa  i  prosa.  W  budowie  anatomicznej
ziarniaka  wyróŜnia  się:  okrywę  owocowo-nasienną,  bielmo  i  zarodek.  Zadaniem  okrywy
owocowej  jest  ochrona  zarodka  i  bielma  przed  uszkodzeniami  mechanicznymi.  Zbudowana
ona  jest  z  celulozy,  ligniny  i  soli  mineralnych.  Okrywa  nasienna  nadaje  odpowiednie
zabarwienie  ziarniakom.  W  warstwie  tej  występuje  duŜo  składników  mineralnych,  ciał
białkowych,  natomiast  mniej  błonnika.  Bielmo  gromadzi  substancje  zapasowe,  stanowi  67–87%
masy  ziarniaka.  Podstawową  jego  funkcją  jest  odŜywianie  zarodka.  Zewnętrzna  warstwa
bielma  to  warstwa  aleuronowa  ziarniaka,  jest  bogata  w  białko,  tłuszcz,  witaminy,  sole
mineralne  i  barwniki.  Pod  warstwą  aleuronową  znajduje  się  bielmo  właściwe  zawierające
ziarna  skrobi.  NajwaŜniejszą  częścią  składową  ziarniaka  jest  zarodek,  zawierający  zawiązki
przyszłej  rośliny.  Zarodek  składa  się  z  tarczki  zarodkowej,  pączka,  łodyŜki  i  korzonka
zarodkowego.  Tarczka  zarodkowa  wydziela  enzymy  rozkładające  substancje  zapasowe
bielma  w  czasie  kiełkowania.  Ziarniaki  poszczególnych  zbóŜ  róŜnią  się  cechami
morfologicznymi:  wielkością,  kształtem  i  zabarwieniem.  Ziarniaki  Ŝyta  są  nieoplewione,
smukłe  i  długie.  Powierzchnia  ziarniaka  jest  mniej  lub  bardziej  pomarszczona.  Barwa
ziarniaka  jest  cechą  odmianową,  moŜe  być  ona  Ŝółta,  szara  lub  szarozielona.  Masa  1000
ziaren  waha  się  od  28  g  do  37  g.  Pszenica  posiada  ziarniak  o  kształcie  cylindrycznym  lub
eliptycznym. Barwa ziarniaków jest Ŝółta lub pomarańczowa. Masa 1000 ziarniaków odmian
ozimych  waha  się  w  granicach  35–50  g,  odmian  jarych  35–45  g.  Ziarniaki  pszenŜyta  mogą
mieć kształt eliptyczny bądź cylindryczny. Masa 1000 ziaren jest na ogół większa niŜ u Ŝyta
i pszenicy  i  waha  się  w  granicach  dla  odmian  ozimych  40–60  g,  a  dla  jarych  30–50  g.
Ziarniak  jęczmienia  moŜe  być  oplewiony  lub  nagi.  Kształt  ziarniaka  moŜe  być  wydłuŜony,
wrzecionowaty lub baryłkowaty. Jęczmień dwurzędowy ma ziarniaki symetryczne, natomiast
wielorzędowy  wykształca  tylko  symetryczne  ziarniaki  środkowe, a pozostałe są spłaszczone.
Zabarwienie  plewek  jest  róŜne:  Ŝółte,  pomarańczowe  lub  Ŝółtoszare.  Formy  nieoplewione,
nagie mają ziarniaki o barwie Ŝółtobrunatnej i wyraźnie szklistej strukturze. Masa 1000 ziaren
jęczmienia  dwurzędowego  wynosi  30-58  g,  czterorzędowego  23–49  g  i  sześciorzędowego
29–50  g.  Ziarniak  owsa  nie  wymłaca  się  z  plewek  (z  wyjątkiem  owsa  nagiego).  Plewki
otaczające  ziarniak  mają  barwę  Ŝółtą  z  róŜnymi  odcieniami.  Kształt  ziarniaków  owsa  moŜe
być pękaty, smukły lub spiczasty. Masa 1000 ziaren waha się w granicach 25–35 g.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 1. Budowa anatomiczna ziarniaka zbóŜ: A – okrywa owocowa, B – łupina nasienna, C – warstwa

aleuronowa, D – bielmo, E – tarczka zarodkowa, F – zarodek, G – hypokotyl, H – zawiązki korzeni
zarodkowych [2, s. 15]

Wzrost i rozwój roślin

W pełnym cyklu rozwojowym rośliny zboŜowej rozróŜnia się 7 głównych faz:

kiełkowanie, wschody, krzewienie, strzelanie w źdźbło, kłoszenie, kwitnienie i dojrzewanie.
Przejście z jednej fazy do drugiej jest stopniowe. Za początek fazy przyjmuje się okres,
w którym 10% roślin osiągnęło daną fazę, a za pełną – gdy 50% roślin jest w określonej fazie.
Kiełkowanie, wschody, krzewienie, strzelanie w źdźbło określane są jako fazy wegetatywne,
a kłoszenie kwitnienie i dojrzewanie nasion jako fazy generatywne.

Przejście z rozwoju wegetatywnego do generatywnego odbywa się pod wpływem

bodźców termicznych (jarowizacja) i świetlnych (fotoperiodyzm). Jarowizacja zbóŜ ozimych
trwa  od  kilku  do  kilkudziesięciu  dni  i  zachodzi  na  ogół  w  temperaturze  od  +1°C  do  +5°C
U zbóŜ  jarych  wystarczy  zwykle  kilkudniowy  okres  trwania  temperatur  +5  czy  +10°  C,  aby
rośliny zjarowizowały się i mogły dalej prawidłowo się rozwijać. NatęŜenie światła oraz czas
jego  działania  na  roślinę  stanowi  drugi  waŜny  czynnik,  od  którego  zaleŜy  przebieg  cyklu
rozwojowego  zbóŜ.  Reakcję  roślin  na  długość  okresu  oświetlenia  i  ciemności  w  ciągu  doby
nazywamy  fotoperiodyzmem.  Cztery  podstawowe  zboŜa  są  roślinami  dnia  długiego,  tzn.
w określonej  fazie  rozwojowej  wymagają  naświetlenia  trwającego  co  najmniej  14  godzin
w ciągu doby.
Faza  kiełkowania  następuje  po  okresie  spoczynku  poŜniwnego.  Kiełkowanie  moŜe
rozpocząć  się,  gdy  ziarniaki  przeszły  stan  spoczynku  i  będą  miały  odpowiednie  warunki
wilgotnościowe,  cieplne  oraz  dostęp  powietrza.  Minimalna  temperatura  kiełkowania  dla
uprawianych  zbóŜ  waha  się  w  granicach  1–4°C.  MoŜna  wyróŜnić  w  tej  fazie  trzy  okresy:
pęcznienie,  okres  zmian  biochemicznych  i  kiełkowanie  właściwe.  Pęcznienie  polega  na
pobraniu wody z podłoŜa, ziarniaki pobierają 45–60% wody w stosunku do swej suchej masy
zaleŜnie  od  gatunku  i  odmiany.  Okres  zmian  biochemicznych  to  czas,  w  którym  pod
wpływem  pobranej  wody  następuje  uruchomienie  enzymów  znajdujących  się  w  tarczce
zarodkowej. Rozkładają one substancje zapasowe zgromadzone w bielmie na związki proste,
przyswajalne  przez  komórki  zarodka.  Okres  ten  łączy  się  z  kiełkowaniem  właściwym,  które
rozpoczyna  się  podziałem  komórek  stoŜka  i  korzonka  zarodkowego.  Najszybciej
rozpoczynają  wzrost  komórki  korzonka  zarodkowego  i  on  teŜ  pierwszy  przebija  okrywę
owocowo-nasienną.  W  kilka  do  kilkunastu  godzin  po  ukazaniu  się  korzonka  zarodkowego
kiełek  wydostaje  się  poza  okrywę.  Pszenica  ozima  wykształca  najczęściej  3  korzonki
zarodkowe,  jara  3–5,  Ŝyto  4,  jęczmień  5–8,  owies  3–4,  kukurydza  i  proso  po  1.  Korzonki
i kiełek wyrastają zawsze w miejscu osadzenia zarodka.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 2. Fazy rozwojowe zbóŜ [8, s. 169]

U ziarniaków oplewionych (jęczmień i owies) po przebiciu okrywy owocowo-nasiennej

kiełek  przechodzi  pod  plewką  wzdłuŜ  ziarniaka  i  wydostaje  się  na  zewnątrz  w  jego  części
wierzchołkowej. U zbóŜ o ziarniakach nieoplewionych kiełek po przebiciu okrywy owocowo
– nasiennej ukazuje się na zewnątrz w części zarodkowej ziarniaka. Kiełek wydostający się na
powierzchnię  gleby  otoczony  jest  pochewką  kiełkową.  Zabarwienie  pochewek  kiełkowych
jest  cechą  gatunkową  zbóŜ  i  ułatwia  ich  rozpoznanie.  śyto  ma  pochewkę  kiełkową
zabarwioną  antocyjanem  na  kolor  czerwony  lub  fioletowo-czerwony,  pszenica  moŜe  mieć
pochewki  czerwone  lub  zielone,  jęczmień  srebrzysto-  lub  błękitno-zielone,  a  owies
jasnozielone.  Ukazywanie  się  pochewek  kiełkowych  nad  powierzchnią  gleby  nazywa  się
szpilkowaniem.

Rys. 3. Kiełkowanie zbóŜ: 1) Ŝyto, 2) pszenica, 3) jęczmień, 4) owies [2, s. 41]

Faza  wschodów.  Ukazanie  się  liścia  przyjmuje  się  jako  początek  wschodów.  Pierwszy  liść
ma  barwę  zieloną  o  róŜnych  odcieniach,  w  zaleŜności  od  gatunku  i  odmiany.  W  fazie
wschodów moŜna odróŜnić owies od pozostałych zbóŜ po kierunku skręcania się pierwszego
liścia. Pierwszy liść pszenicy, Ŝyta i jęczmienia skręca się w prawo, owsa w lewo.
Faza  krzewienia.  Po  upływie  10–15  dni,  gdy  roślina  wytworzy  3–4  liście  rozpoczyna  się
krzewienie.  Polega  ono  na  wyrastaniu  pędów  I,  II,  i  III  rzędu  z  tzw.  węzłów  krzewienia
znajdujących  się  pod  powierzchnią  gleby.  Jednocześnie  tworzy  się  system  korzeni
przybyszowych.  Z  czterech  podstawowych  zbóŜ  jęczmień  charakteryzuje  się  największą
intensywnością  krzewienia.  Formy  ozime  krzewią  się  silniej  niŜ  jare.  Od  zdolności
krzewienia się rośliny uzaleŜniona jest ich ilość wysiewu. śyto i jęczmień ozimy w zasadzie
krzewią się jesienią, pszenica rozpoczyna krzewienie jesienią i kończy je wiosną.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 4. Faza krzewienia zbóŜ: A – węzeł krewienia, B – podziemne międzywęźle, C – korzenie przybyszowe,

D – korzenie pierwotne [8, s. 24]

Faza strzelania w źdźbło. Faza ta rozpoczyna najintensywniejszy wzrost rośliny na długość,
wzrost  powierzchni  liści  i  bujny  rozrost  systemu  korzeniowego.  Początek  tej  fazy
rozpoznajemy  po  wyczuwalnym  zgrubieniu,  wytworzonym  w  dolnej  części  łodygi.  W  fazie
tej moŜna odróŜnić gatunki zbóŜ od siebie po ostrogach i języczku.
Faza  kłoszenia.  Spośród  zbóŜ  ozimych  pierwszy  kłosi  się  jęczmień,  następnie  Ŝyto,
a najpóźniej  pszenica,  owies.  Czas  od  krzewienia  do  kłoszenia,  a  szczególnie  od  strzelania
w źdźbło  do  kłoszenia,  jest  tzw.  krytycznym  okresem  dla  zbóŜ  pod  względem
zapotrzebowania na wodę i pokarmy.

Rys. 5. Ostrogi i języczki zbóŜ: 1) jęczmień, 2) pszenica, 3) owies, 4) Ŝyto [8, s. 22]

Faza  kwitnienia.  Kwitnienie  przejawia  się  wysunięciem  pręcików  na  zewnątrz  kłosków.
U jęczmienia  i  owsa  kwitnienie  następuje  równolegle  z  kłoszeniem  lub  niekiedy  kwitnienie
wyprzedza  kłoszenie.  Kwitnienie  u  pszenicy  występuje  tuŜ  po  wykłoszeniu,  a  Ŝyto  kwitnie
dopiero 1–2 tygodnie po wykłoszeniu.
Faza  dojrzewania  ziarna.  RozróŜnia  się  cztery  stopnie  dojrzałości.  Pierwszy  –  dojrzałość
mleczna, gdy ziarno jest zielone, wypełnione półpłynną masą zawierającą średnio 50% wody,
łatwo  moŜna  je  wtedy  rozgnieść  w  palcach.  Pod  koniec  tego  okresu  ustaje  gromadzenie
substancji zapasowych w ziarnie, a zawartość wody spada do ok. 25%. Wtedy rozpoczyna się
drugi  stopień  dojrzałości  –  dojrzałość  woskowa.  Ziarno  nabiera  Ŝółtego  zabarwienia
i konsystencji  wosku,  daje  się  łatwo  przekroić  paznokciem.  W  tym  czasie  cała  roślina,
z wyjątkiem  górnego  liścia  Ŝółknie.  Po  7–10  dniach  od  początku  dojrzałości  woskowej
zawartość wody spada do 15–13% i ziarno osiąga stopień trzeci – dojrzałość pełną. Ziarniaki
są  twarde,  łamią  się  i  łatwo  mogą  się  osypywać.  Roślina  jest  całkowicie  Ŝółta.  Dojrzałość
martwą (czwarty stopień dojrzałości) zboŜe osiąga po zbiorze, gdy nasiona przechodzą w stan
spoczynku.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie są podstawowe róŜnice morfologiczne między poszczególnymi zboŜami?
2.  Po jakich cechach morfologicznych rozpoznasz ziarniaki zbóŜ?
3.  Czym charakteryzują się fazy rozwojowe zbóŜ?
4.  Jak światło wpływa na rozwój zbóŜ?
5.  Czym charakteryzuje się stadium jarowizacji zbóŜ ozimych i jarych?
6.  Jak rozpoznasz poszczególne gatunki zbóŜ we wczesnych stadiach rozwojowych?
7.  Jakie są sposoby kiełkowania zbóŜ?
8.  Czym charakteryzuje się budowa anatomiczna ziarniaka zbóŜ?
9.  Jak moŜna określić wartość pokarmową ziarna zbóŜ na podstawie jego składu chemicznego?
10.  Jakie są główne kierunki uŜytkowania poszczególnych zbóŜ?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Rozpoznaj zboŜa w róŜnych fazach rozwoju.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) rozpoznać zboŜa i porównać ich wygląd w róŜnych stadiach rozwoju,
2) rozróŜnić wczesne stadia rozwojowe (ilość korzonków zarodkowych, kształt i wielkość

języczka, występowanie ostrogów, zabarwienie pochewki liściowej siewek, kierunek
skręcalności liści),

3) określić róŜnice w budowie morfologicznej poszczególnych zbóŜ (budowa systemu

korzeniowego, intensywność krzewienia, długość źdźbła, liczba międzywęźli i budowa
kwiatostanów),

4)  określić budowę, kształt, długość, zbitość i barwę kłosa,
5)  porównać kształt i budowę liści,
6)  porównać długość źdźbła, ilość kolanek i owłosienie źdźbła,
7)  napisać notatkę z przeprowadzanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

okazy świeŜe i zasuszone poszczególnych zbóŜ w róŜnych stadiach rozwojowych,

−

tablica poglądowa na temat wzrostu i rozwoju zbóŜ,

−

atlas roślin zboŜowych,

−

lupa.

Ćwiczenie 2

Rozpoznaj ziarna zbóŜ i określ sposoby ich kiełkowania.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  porównać wygląd ziaren poszczególnych gatunków zbóŜ,
2)  określić kształt, barwę i wielkość ziarniaków róŜnych gatunków zbóŜ,
3)  narysować w zeszycie kształt ziaren roślin zboŜowych,
4)  porównać sposób kiełkowania ziarniaków nagich i okrytych plewką,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5) narysować w zeszycie zaobserwowane róŜnice w sposobach kiełkowania ziaren nagich

i oplewionych,

6) sporządzić w zeszycie notatkę z wykonanego ćwiczenia, wykorzystując poniŜszą tabelę.

Gatunek zboŜa

Kształt nasion

Barwa

MTN [g]

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

ziarniaki poszczególnych gatunków zbóŜ w stanie suchym i podkiełkowanym,

−

tablica poglądowa na temat kiełkowania zbóŜ,

−

waga techniczna,

−

lupa,

−

dwa talerzyki dla kaŜdego zespołu dwuosobowego uczniów.

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) określić

podstawowe

róŜnice

morfologiczne

między

poszczególnymi zboŜami?

2) określić po jakich cechach morfologicznych rozpoznasz

ziarniaki zbóŜ?

3)  scharakteryzować główne fazy rozwojowe zbóŜ?
4)  wyjaśnić wpływ światła na rozwój zbóŜ?
5)  scharakteryzować stadium jarowizacji zbóŜ ozimych i jarych?
6)  rozpoznać zboŜa we wczesnych stadiach rozwojowych?
7)  określić sposoby kiełkowania zbóŜ?
8)  scharakteryzować budowę anatomiczną ziarniaka?
9)  porównać wartość pokarmową ziarna poszczególnych zbóŜ?
10)  scharakteryzować  główne  kierunki  uŜytkowania  poszczególnych

zbóŜ?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Charakterystyka biologiczna i znaczenie gospodarcze roślin

okopowych

4.2.1. Materiał nauczania

Rośliny okopowe róŜnią się one morfologią, lecz ze względu na agrotechnikę posiadają

wiele cech wspólnych.

Rośliny okopowe dzielimy na dwie grupy:

−

bulwiaste, których plonem głównym są bulwy będące zgrubiałymi podziemnymi
łodygami (ziemniak i topinambur),

−

korzeniowe, których plonem głównym są zgrubiałe korzenie spichrzowe stanowiące
surowiec dla przemysłu (burak cukrowy i cykoria korzeniowa) lub paszę dla zwierząt
(burak pastewny, marchew zwyczajna, brukiew, rzepa).

Ziemniak naleŜy do rodziny psiankowatych (Solanaceae). Jest rośliną jednoroczną.
W uprawie polowej rozmnaŜa się wegetatywnie przez bulwy. Nasiona ziemniaka
wykorzystywane są w hodowli nowych odmian.

Budowa morfologiczna rośliny

Rys. 6. Ziemniak: 1) korzenie, 2) bulwy młode, 3) zawiązek bulwy, 4) kwiatostanem, 5) łodyga, 6) liście,

7) szyjka korzeniowa, 8) stolon, 9) bulwa mateczna [8, s. 94]

Ziemniak składa się z części nadziemnej (łodyg, liści, kwiatostanów i owoców) oraz

podziemnej  (korzeni,  stolonów  i  bulw).  System  korzeniowy  ziemniaka  rozmnaŜanego
wegetatywnie  jest  typu  wiązkowego.  Główna  masa  korzeni  znajduje  się  w  glebie  na
głębokości  30–60  cm.  Stolony  są  podziemnymi  pędami  wyrastającymi  z  podziemnej  części
łodyg.  Na  stolonach  zamiast  liści  występują  łuski  okrywające  pączki.  Przed  tworzeniem
pąków  kwiatowych  wzrost  stolonów  zostaje  zahamowany,  a  ich  części  wierzchołkowe
zaczynają grubieć tworząc bulwy.

Bulwy ziemniaka są zmodyfikowanymi, podziemnymi łodygami i posiadają spiralnie

rozmieszczone  oczka.  W  budowie  bulwy  wyróŜnia  się  część  pępkową,  która  łączy  bulwę  ze
stolonem  oraz  część  wierzchołkową  charakteryzującą  się  większą  liczbą  oczek.  Bulwy
ziemniaka posiadają róŜne kształty (mierzone stosunkiem największej szerokości do długości
bulwy):  okrągłe  –  o  stosunku  wymiarów  –  1,0:1,0,  owalne – 1,0:1,6, okrągłoowalne 1,0:1,3,
podłuŜne  –  1,0:2,0  i  więcej.  Kształty  bulw  mogą  ulegać  deformacji  na  skutek
niesprzyjających  warunków  pogodowych.  Deformacje  bulw  to:  występowanie  bulw
bliźniaczych, dzieciuchowatość i paciorkowatość. Powstałe zdeformowania obniŜają wartość
uŜytkową  ziemniaka.  Oczka  widoczne  są  na  bulwie  w  postaci  płytkich  lub  głębokich
zagłębień.  Z  oczek  bulwy  po  zakończeniu  okresu  spoczynku  wyrastają  kiełki.  Bulwy

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

kiełkujące na świetle i w temperaturze pokojowej tworzą kiełki świetlne. Są one krótkie
i grube. Mają one róŜne zabarwienie od zielonego, poprzez niebieski do czerwonego
w

róŜnych odcieniach. Skórka bulw przybiera zróŜnicowane zabarwienie: Ŝółte, jasnoróŜowe,

róŜowe  lub  czerwonawe.  MiąŜsz  bulw  bywa  biały,  szarobiały  lub  Ŝółty.  Część  nadziemną
ziemniaka  składa  się  najczęściej  z  4–8  łodyg.  W  przekroju  poprzecznym  łodyga  moŜe  być:
okrągła,  trójkątna,  i  czworokątna.  Najczęściej  jest  zielona,  ale  moŜe  mieć  u niektórych
odmian  odcień  czerwonobrunatny.  Liście  są  złoŜone,  nieparzysto-pierzaste,  ogonkowe,
osadzone  na  łodydze  spiralnie.  Powierzchnia  blaszek  liściowych  jest  gładka  lub
pomarszczona,  pokryta  włoskami  gruczołowymi,  które  nadają  roślinie  specyficzny  zapach.
Kwiatostanem  jest  luźne  grono  lub  baldachogrono,  wyrastające  z  kątów  górnych  liści  lub
z wierzchołka  łodygi.  MoŜe  on  być  rozpierzchły  skupiony  i  kulisty.  Kwiaty  mogą  być  białe,
czerowono-fioletowe  lub  niebiesko-fioletowe.  Są  one  przewaŜnie  samopylne,  ale
sporadycznie zdarza się zapylenie przez owady i wiatr.

Owocem ziemniaka jest dwukomorowa, wielonasienna, zielona jagoda. Ma najczęściej

kształt  kulisty  o  średnicy  ok.  2  cm.  Zawiera  zwykle  50–100  nasion.  Odmiany  hodowlane
ziemniaka charakteryzują się duŜą róŜnorodnością cech botanicznych i uŜytkowych. Niektóre
z  nich  stanowią  stałe  cechy  rozpoznawcze.  Są  to:  barwa  kwiatów,  barwa  skórki,  barwa
miąŜszu  i  barwa  kiełków  świetlnych.  Inne  cechy  posiadają  mniejszą  wartość  rozpoznawczą
i w duŜym stopniu zaleŜą od czynników środowiskowych i agrotechnicznych: pokrój rośliny,
liści i łodyg, głębokość oczek, kształt bulw, wygląd skórki bulwy.

Rys. 7. Wzrost i rozwój ziemniaka [7, s. 174]

Wzrost i rozwój ziemniaka

W wegetatywnym cyklu ziemniaka wyróŜnia się następujące fazy rozwoju roślin: okres

spoczynku  bulw,  kiełkowanie  bulw,  wschody,  butonizacja  (wiązanie  pąków  kwiatowych),
tuberyzacja (powstanie zawiązków bulw), kwitnienie i dojrzewanie bulw.
Okres  spoczynku  rozpoczyna  się  bezpośrednio  po  zbiorze  dojrzałych  bulw  i  kończy  się
z chwilą  kiełkowania.  Kiełkowanie  bulw,  które  zakończyły  okres  spoczynku  rozpoczyna  się
w  temperaturze  około  8°C.  Ziemniak  prawidłowo  kiełkuje  dzięki  wysokiej  zawartości  wody
w bulwie, odpowiedniej temperaturze (optymalna 15–18°C) i wilgotności powietrza (70–80%).
Jeśli  proces  ten  przebiega  na  świetle,  wówczas  wytwarzają  się  kiełki  świetlne,  a  zabieg
nazywany  jest  podkiełkowywaniem.  Przyśpiesza  on  wschody  i  rozwój  roślin,  a  jednocześnie
zwiększa  plon  i  zdrowotność  bulw.  Wschody  rozpoczynają  się,  kiedy  kiełki  ukazują  się  na
powierzchni gleby. Początek wschodów u odmian wczesnych ziemniaka występuje po 20–25
dniach,  a  u  późniejszych  po  25–30  dniach  od  posadzenia.  Butonizacja  i  tuberyzacja  często
występują w zbliŜonych terminach. Na zakończeniach stolonów, w których wzrost na długość
zostaje  zahamowany,  pojawiają  się  zgrubienia  dające  początek  bulwie.  Początek  tuberyzacji
u odmian bardzo wczesnych występuje średnio po 40 dniach od posadzenia, u wczesnych po
około 45 dniach, a u późnych po 45–50 dniach. W fazie kwitnienia rośliny mają bardzo duŜe
zapotrzebowanie  na  wodę.  Część  nadziemna  w  tym  okresie  jest  całkowicie  rozwinięta.
W okresie  dojrzewania  następuje  stopniowe  zasychanie  naci  i  zwiększanie  masy  bulw.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Objawem dojrzałości fizjologicznej bulw są na ogół: zasychanie naci, łatwe oddzielanie się
bulw od stolonów i nie łuszczenie się skórki pod naciskiem palca.

Skład chemiczny bulwy

Głównym składnikiem suchej masy bulw ziemniaka jest skrobia. Zawartość jej waha się

od 8 do 29% i zaleŜy od właściwości odmianowych. Najwięcej gromadzą jej odmiany późne.
Skrobia w bulwie rozmieszczona jest nierównomiernie. Najwięcej jest jej tuŜ pod perydermą
a  najmniej  w  rdzeniu.  Cukry  redukujące  stanowią  średnio  0,30%  suchej  masy.  Ilość  ich  jest
zmienna  w  zaleŜności  od  temperatury  przechowywanych  bulw.  Białko  zawiera  wszystkie
aminokwasy  egzogenne  i  jako  jedno  z nielicznych  białek  roślinnych,  swą  wartością
biologiczną  odpowiada  białku  zwierzęcemu.  Średnia  zawartość  białka  w bulwie wynosi 2%.
Lipidy  stanowią  przeciętnie  0,12%  i występują  wraz  z  białkami  w  zewnętrznej  części  bulw.
WaŜnymi  składnikami  bulw  są  takŜe  witaminy  a  zwłaszcza  witamina  C  oraz  B

, B

prowitamina  A,  kwas  foliowy  i  kwas  nikotynowy.  W  bulwie  ziemniaka  występują  ponadto
składniki  popielne  (potas,  fosfor,  sód,  magnez)  i  kwasy  organiczne.  Niekorzystnym
składnikiem bulw jest glikoalkaloid nazywany solaniną, który nadaje bulwom cierpki smak.

Znaczenie gospodarcze ziemniaka

Ziemniak ma duŜe znaczenie gospodarcze ze względu na jego wielostronne

wykorzystanie. Zbiory przeznacza się na:

−

bezpośrednią konsumpcję przez człowieka, wynikającą z wysokiej wartości biologicznej
bulw,

−

paszę z Ŝywieniem zwierząt pasznych i tucznych,

−

przetwórstwo spoŜywcze ze względu na wysoką wartość technologiczną,

−

przetwórstwo przemysłowe – przemysł ziemniaczany (skrobia, syropy, krochmale
modyfikowane, kleje, dekstryny, glukoza, susze) i gorzelnictwo.
Wielostronność uŜytkowania stawia dla poszczególnych kierunków odmienne

wymagania zarówno pod względem cech jakościowych jak i technologii uprawy.

Ziemniaki jadalne do bezpośredniego spoŜycia powinny być smaczne, jednolite

odmianowo  i charakteryzować  się  dobrymi  cechami  zewnętrznymi  (kształt  okrągły,  owalny,
płytko  osadzone  oczka,  skórka  gładka,  średnica  podłuŜna  minimum  4,5  cm)  oraz
wewnętrznymi  (zawartość  skrobi  do  16,5%,  witaminy  C  powyŜej  20%,  niska  zawartość
azotanów i solaniny). Ponadto miąŜsz bulw nie powinien ciemnieć po ugotowaniu.

Ziemniaki na przetwórstwo spoŜywcze obejmują produkty: mroŜone, konserwowe,

smaŜone  i  suszone.  Surowiec  przeznaczony  na  produkty  mroŜone  i  konserwowe  powinien
zawierać  12–14%  skrobi,  do  1%  sumy  cukrów  w  świeŜej  masie  i  mieć  bulwy  mało
ciemniejące.  Ziemniaki  przeznaczone  do  produkcji  chipsów  (produkty  smaŜone)  winny
zawierać  16–20%  skrobi,  do  0,3%  cukrów  redukujących  w  świeŜej  masie,  a  ciemnienie
miąŜszu  bulw  małe  do  średniego.  Ziemniaki  dla  krochmalnictwa  –  minimum  16%  skrobi,
niska  zawartość  białka,  płytkie  oczka  i  gładka  skórka  zmniejszają  zanieczyszczenie  ziemią.
Ziemniaki  dla  gorzelnictwa  –  minimum  15%  skrobi,  wysoka  zawartość  suchej  masy,
maksymalnie do 3% zanieczyszczeń. Ziemniaki na paszę – plenne, wysoka zawartość suchej
masy, powyŜej 16% skrobi i podwyŜszona zawartość białka.

Burak pastewny

Odznacza się wysoką zdolnością plonowania. Jest cenną rośliną pastewną dostarczającą

soczystej  paszy.  Zarówno  korzenie,  jak  i  liście  stanowią  doskonałą  paszę  i  są  dobrym
surowcem  do  zakiszania.  Zawartość  podstawowych  składników  w  %  świeŜej  masy  korzenia
buraka  pastewnego  przedstawia  się  następująco:  bezazotowe  związki  wyciągowe  –  7,30,
białko ogólne – 0,53, tłuszcz – 0,23, włókno surowe – 0,70 i popiół – 0,70.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Charakterystyka botaniczna rośliny

Burak to roślina o dwuletnim cyklu rozwoju. W pierwszym roku rozwija zgrubiały,

mięsisty  korzeń  spichrzowy  oraz  liście  osadzone  na  skróconym  pędzie  w  formie  rozetki.
W drugim  roku  uprawy  z  pączków  znajdujących  się  w  kątach  liści,  tworzą  się  pędy
kwiatostanowe,  które  kwitną  i  wydają  nasiona.  Czasami  pędy  kwiatostanowe  powstają  juŜ
w pierwszym  roku  uprawy.  Takie  rośliny  nazywamy  pośpiechami.  Przyśpieszone  przejście
rośliny  do  fazy  generatywnej  uwarunkowane  jest  działaniem  niskich  temperatur  wiosną  na
kiełkujące  nasiona  i  młode  siewki  oraz  brakiem  dostatecznej  ilości  wody  i  składników
pokarmowych.  Zjawisko  pośpiechowatości  znacznie  pogarsza  jakość  korzeni.  Ponadto
spotyka  się  rośliny,  które  na  skutek  zaburzeń  fizjologicznych,  w  drugim  roku  uprawy  nie
wytwarzają pędów nasiennych. Są to tzw. uparciuchy.

W morfologii korzenia spichrzowego wyróŜnia się: głowę, szyję i korzeń właściwy

zakończony  ogonem.  Głowa  jest  górną  częścią  korzenia,  z  której  wyrastają  liście  rozetowe.
Rozwija  się  ona  z  nadliścieniowej  części  rośliny,  czyli  epikotylu.  Szyja  rozwija  się  z  części
podliścieniowej  (hypokotylu)  i  stanowi  przejście  od  głowy  do  korzenia  właściwego.  Korzeń
właściwy jest zanurzony w glebie i wraz z szyją stanowi najcenniejszą część rośliny.

Liście umieszczone są spiralnie i tworzą róŜyczkę (rozetę). Bardzo często liście

buraczane są wykorzystywane na cele pastewne łącznie z górną częścią korzenia jako zrzynki
buraczane.
Łodyga nasienna wyrasta w drugim roku uprawy. Jest dość gruba i zdrewniała.

Kwiatostan ma postać kłosa lub wiechy. Kwiaty są obupłciowe, bezpłatkowe,

o zabarwieniu jasnoŜółtym. Burak jest rośliną obcopylną.
Owocem buraka jest kłębek, w praktyce nazywany nasieniem. Kłębek, to owoc złoŜony
zawierający 1–6 nasion. Aktualnie w uprawie znajdują się odmiany buraka o kłębkach
zarówno jedno- jak i wielonasiennych.

Wzrost i rozwój buraka

W okresie wzrostu i rozwoju roślin okopowych korzeniowych wyróŜnia się następujące fazy:

−

w pierwszym roku: kiełkowanie, faza 2, 6 i 16 liści, faza formowania korzenia
spichrzowego, faza korzenia dojrzałego,

−

w drugim roku: faza tworzenia pędu kwiatowego, kwitnienia, dojrzewania.
W fazie 16 liści zwiększa się zawartość suchej masy w korzeniu, zaczyna gromadzić się

cukier, zmniejsza się ilość azotu białkowego i składników popielnych.

Faza formowania korzenia spichrzowego obejmuje okres znacznych przyrostów masy

korzeni, odkładania w nim cukru oraz zwiększania masy liści. Zmienia się typ rozety
liściowej na rozetę z nowymi, duŜymi liśćmi.

Odmiany buraka pastewnego ze względu na typ uŜytkowy i cechy rolnicze moŜna

podzielić na następujące grupy:
1. Typ plenny (pastewny) – daje wysoki plon korzeni, o stosunkowo niskiej zawartości suchej

masy (10-13%) i niskiej zawartości cukru (6–7%) oraz niewielki plon liści stanowiący ok.
40% masy korzeni. Korzenie są wydłuŜone, walcowate i owalne, barwy Ŝółtej,
pomarańczowej lub czerwonej, płytko zgłębione w ziemni od 0,3 do 0,5 swej długości.

2. Typ normalny (pastewno – cukrowy) jest mniej plenny w porównaniu z typem

pastewnym, ale ma większą zawartość suchej masy (16–16%) i cukru (7–8%) oraz daje
wyŜszy plon liści. Korzenie mają kształt klinowato-owalny, barwę skórki czerwoną
i zgłębiają się w ziemi od 0,3 do 0,7 swej długości.

3. Typ półcukrowy (cukrowo – pastewny) – plonuje podobnie do typu normalnego,

zawartość suchej masy (16–18%) i cukru (9–12%) jest wysoka, a liście stanowią 50–80%
masy korzeni. Kształt korzeni jest klinowaty, barwa skórki biała, zgłębienie w ziemi
do 0,8 długości korzenia spichrzowego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Marchew pastewna – charakterystyka biologiczna

Marchew naleŜy do rodziny baldaszkowatych i ma 2 letni cykl wegetacji. Okres rozwoju

marchwi  w  pierwszym  roku  uprawy  trwa  160–180  dni,  a  w  drugim  roku  120–150  dni.
W pierwszym  roku  uprawy  wytwarza  się  korzeń  spichrzowy  i  rozeta  liści,  a  w  drugim  roku
pędy nasienne z kwiatostanami i owocami. Marchew pastewna jest obcopylna, zapylana przez
owady,  łatwo  krzyŜuje  się  z  marchwią  dziką,  co  powoduje  wzrost  pośpiechowatości
w potomstwie.

Korzeń marchwi w pierwszym roku uprawy jest palowy, o zabarwieniu pomarańczowym

lub czerwonym. W składzie chemicznym korzeni sucha masa stanowi 9–12%, białko 0,8–1,2%,
węglowodany 8–9%, tłuszcz 0,1–0,2%, włókno 0,5–0,8%, popiół 1% i karoten 10–140 mg/kg
ś

wieŜej masy. Występują takŜe witaminy C, B

K oraz fosfor, wapń i magnez. Substancjami

zapasowymi są węglowodany: glukoza, fruktoza, sacharoza i skrobia.

Rys. 8. Korzenie róŜnych odmian marchwi: A – Biała Zielonogłowa, B – Lobberychska, C – St. Valery

Granum [2, s. 153]

Liście marchwi zarówno rozetowe jak i łodygowe są złoŜone, pierzastodzielne. Są one

cenną paszą, gdyŜ zawierają ok. 18% suchej masy, 11% węglowodanów oraz 1,5% strawnego
białka. Kwiatostan stanowi dość duŜy złoŜony baldach. Kwiaty są drobne, białe, nie mają
kielicha, składają się z pięciu płatków korony, pięciu pręcików i dwukrotnego słupka. Są one
owadopylne. Owocem jest rozłupka rozpadająca się na dwie niełupki. Dojrzałe i świeŜe
niełupki są barwy szarozielonej o specyficznym zapachu, pochodzącym od zawartych w nich
lotnych olejków. Masa 1000 niełupek otartych waha się od 1,1 do 1,4 g, a nieotartych od 2,0
do 2,4 g.

Znaczenie gospodarcze

Marchew pastewna naleŜy do roślin pastewnych cechujących się duŜą wydajnością

energetyczną  i  znaczną  wydajnością  białka  z  jednostki  powierzchni.  Marchew  szczególnie
o koralowej  barwie  korzenia  jest  źródłem  cukrów,  soli  mineralnych  oraz  karotenu
(prowitaminy  A).  Jest  cennym  dodatkiem  dietetycznym  dla  wielu  zwierząt  gospodarskich,
a przede  wszystkim  w  Ŝywieniu  młodzieŜy,  matek  karmiących,  opasów,  drobiu  i  niektórych
zwierząt  futerkowych.  Zarówno  korzenie  jak  i  nać  mogą  być  w  całości  wykorzystane
w Ŝywieniu bydła, owiec i trzody chlewnej w postaci surowej lub w postaci kiszonki z innymi
składnikami roślinnymi.
Brukiew pastewna naleŜy do rodziny krzyŜowych. Jest uŜytkowana jako soczysta pasza dla
bydła,  owiec  i  trzody  chlewnej.  Korzenie  tej  rośliny  zawierają  białko  o  wysokiej  wartości
biologicznej,  cukry,  witaminy  C,  B

, B

. Wadą brukwi jest mała zawartość suchej masy

w korzeniach i niski plon liści. Brukiew ma korzenie kształtu okrągłego lub owalnego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 9. Kształty korzeni brukwi: A – owalny, B – okrągły [2, s. 154]

Rzepa  ścierniskowa  naleŜy  do  rodziny  krzyŜowych.  Rzepa  jest  jedyną  pastewną  rośliną
korzeniową  uprawianą  w  międzyplonie  ścierniskowym.  Wykorzystywana  jest  głównie  jako
pasza uzupełniająca dla bydła. Cenne są liście, które zawierają więcej suchej masy i białka niŜ
korzenie. Stąd teŜ istotną cechą jest takŜe plon liści rzepy. Liście zawierają mniej niŜ korzenie
substancji  gorzkich,  które  ujemnie  wpływają  na  smak  mleka.  Korzeń  ma  kształt  okrągło-
spłaszczony, wydłuŜony lub walcowaty. Wartość pastewna brukwi jest wyŜsza niŜ rzepy.

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie jest znaczenie gospodarcze ziemniaka?
2.  Jakie są róŜnice w budowie nadziemnej i podziemnej części ziemniaka?
3.  Jakie są elementy budowy anatomicznej bulwy ziemniaka?
4.  Jaki  jest  skład  chemiczny  bulw  ziemniaka  w  zaleŜności  od  kierunku  uŜytkowania

ziemniaka?

5. Jakimi cechami muszą się charakteryzować bulwy ziemniaka jadalnego?
6. Jaki przebieg ma wzrost i rozwój buraka pastewnego w pierwszym roku uprawy

i w jakiej fazie narasta główna masa plonu?

7.  Jaka jest budowa korzenia roślin okopowych korzeniowych?
8.  Jakie znaczenie gospodarcze ma uprawa marchwi, brukwi i rzepy ścierniskowej?
9.  Czym Charakteryzuje się materiał siewny buraka pastewnego?
10.  Na  czym  polega  pośpiechowatość  i  uparciuchowatość  występujące  w  rozwoju  roślin

okopowych korzeniowych?

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Rozpoznaj odmiany ziemniaków i scharakteryzuj je pod względem długości okresu

spoczynku.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:
A – część pierwsza ćwiczenia

1) wybrać trzy bulwy z kaŜdej odmiany po zbiorze, umieścić w widnym pomieszczeniu

z pokojową temperaturą i obserwować proces pojawiania się kiełków,

2) zanotować datę, gdy w zagłębieniach oczek pojawią się małe kiełki i nastąpi koniec

okresu spoczynku bulwy,

3)  obserwować bulwy aŜ do wyrośnięcia kiełków długości 1–1,5 cm,
4)  sporządzić notatkę dotyczącą budowy kiełków i ich zabarwienia oraz owłosienia,
5)  porównać opisane cechy z opisem zawartym w atlasie odmian ziemniaka,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

B – część druga ćwiczenia

1) wybrać z pozostałych bulw 3 bulwy, po jednej bulwie z kaŜdej odmiany jako próby

zaszyfrowane,

2) umieścić je w warunkach umoŜliwiających rozwój kiełków świetlnych,
3) obserwować pojawiające się kiełki i porównać z odmianami testowanymi w ćwiczeniu A

i na tej podstawie określić odmiany ziemniaka,

4) zapisać wyniki obserwacji w tabeli:

Okazy

bulw

Oznaczona

odmiana

Temp.

pomieszczenia

[°C]

Dług.

okresu

kiełkowania

Długość

kiełka

Barwa

kiełka

Kształt

bulwy

Barwa

bulwy

Osadzenie

oczek

Bulwa I

Bulwa II

Bulwa III

5) sporządzić krótką notatkę z przeprowadzonego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

okazy bulw 3 odmian ziemniaka,

−

tabele z charakterystyką biologiczno-rolniczą odmian ziemniaka,

−

atlas odmian ziemniaka,

−

pojemniki na bulwy,

−

termometr pokojowy i higrometr.

Ćwiczenie 2

Określ cechy morfologiczne roślin okopowych korzeniowych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) porównać korzenie spichrzowe róŜnych gatunków roślin korzeniowych i ich form

uprawnych,

2)  określić cechy pozwalające na ich rozróŜnienie,
3)  zwaŜyć korzenie,
4)  zapisać cechy charakterystyczne oraz wagę korzeni w tabeli

Gatunek

Odmiana

Kształt

korzenia

Barwa

korzenia

Barwa

miąŜszu

Przeciętna waga

1 korzenia

5) porównać wykonany opis cech z opisem zamieszczonym w atlasie odmian,
6) wyodrębnić części składowe korzenia i oznaczyć struktury korzenia: udział epikotylu,

hypokotylu i korzenia właściwego w korzeniu spichrzowym buraka i marchwi,

7) przekroić korzeń buraka, ocenić wygląd miąŜszu i wyodrębnić waŜniejsze tkanki

korzenia,

8) wykonać w zeszycie rysunek przedstawiający części składowe korzenia buraka, marchwi

i brukwi,

9) sporządzić notatkę z wykonanego ćwiczenia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

okazy korzeni buraka cukrowego, pastewnego, marchwi pastewnej i brukwi,

−

atlas odmian roślin uprawnych,

−

waga.

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1)  scharakteryzować znaczenie gospodarcze ziemniaka?
2)  scharakteryzować budowę morfologiczną ziemniaka?
3)  scharakteryzować budowę anatomiczną bulwy ziemniaka?
4)  wymienić fazy rozwoju ziemniaka?
5)  porównać  skład  chemiczny  bulw  ziemniaka  jadalnego

i skrobiowego?

6)  określić wymagania jakościowe ziemniaków na cele jadalne?
7)  scharakteryzować przebieg wzrostu buraka?
8)  scharakteryzować materiał siewny buraka pastewnego?
9)  określić  znaczenie  gospodarcze  marchwi  pastewnej,  brukwi

i rzepy ścierniskowej?

10) zdefiniować pojęcia pośpiechowatość i uparciuchowatość

buraka i marchwi?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. Biologia i znaczenie gospodarcze roślin motylkowych

drobnonasiennych

4.3.1. Materiał nauczania

Rośliny motylkowe drobnonasienne dostarczają duŜej ilości wysokobiałkowej paszy.

W zaleŜności  od  ich  tempa  wzrostu  i  intensywności  uŜytkowania,  w  ciągu  sezonu
wegetacyjnego  moŜna  otrzymać  od  2  do  5  pokosów  zielonki.  Zapewnia  to  ciągły  dopływ
paszy  na  bieŜące  skarmianie,  a  takŜe  do  produkcji  siana,  suszu  lub  kiszonki.  Do  roślin  tych
naleŜą:

−

jednoroczne: koniczyna perska, inkarnatka i seradela,

−

dwuletnie: koniczyna czerwona, koniczyna szwedzka (2–3 lata),

−

wieloletnie: lucerna mieszańcowa, koniczyna biała, komonica i esparceta.
Zielonka roślin motylkowych drobnonasiennych zawiera duŜo białka – w fazie

kwitnienia  średnio  18%  białka  surowego  w  suchej  masie.  Pasza  uzyskana  z  tych  roślin
dostarcza teŜ wielu składników mineralnych (Ca, P, K) oraz witamin (B, C, D, K) i karotenu.
Wartość  pokarmowa  zielonki  zaleŜy  od  fazy  rozwojowej.  Zawartość  białka  oraz  jego
strawność  są  wyŜsze  w  fazach  poprzedzających  kwitnienie  niŜ  w  fazach  późniejszych.  Po
kwitnieniu,  w miarę  upływu  czasu,  strawność  białka  zmniejsza  się.  Ponadto  rośliny
motylkowe pastewne przyczyniają się do podnoszenia Ŝyzności gleb poprzez:

−

wzbogacenie gleby w azot i zwiększenie zawartości substancji organicznej w glebie
(dostarczają 80–200 kg N/ha),

−

polepszenie fizycznych właściwości gleby, głównie jej struktury,

−

ochronę gleby przed ujemnym wpływem czynników klimatycznych, przed erozją.
Pozostawiają duŜą ilość resztek poŜniwnych, a dzięki współŜyciu z bakteriami

brodawkowymi z rodzaju Rhizobium wzbogacają glebę w azot. Tworząc zwarty porost
doskonale oceniają glebę, co ogranicza straty wody, rozwój chwastów oraz przeciwdziała
niszczeniu struktury gruzełkowatej gleby przez deszcz i słońce.

Rys. 10. Rośliny motylkowe drobnonasienne

Rys. 11. Komonica zwyczajna [6, s. 128]

1, 2, 3 – koniczyna czerwona
4, 5, 6, 7 – koniczyna szwedzka [6, s.122]

Budowa morfologiczna roślin

System korzeniowy roślin motylkowych drobnonasiennych jest palowy. Składa się

z korzenia  głównego  i  korzeni  bocznych.  Rośliny  motylkowe  pastewne  mają  zdolność  do
współŜycia  w  symbiozie  z  bakteriami  z  rodzaju  Rhizobium.  Poszczególne  gatunki  roślin
współŜyją z róŜnymi szczepami bakterii.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zgrubiała część łodygi przekształca się w organ spichrzowy, czyli w tzw. szyjkę

korzeniową. Rozrasta się ona z wiekiem, a dzięki kurczeniu się korzenia głównego, zagłębia
się  coraz  bardziej  w  glebie.  Głębsze  umieszczenie  szyjki  korzeniowej  wpływa  dodatnio  na
zimotrwałość  roślin.  Na  szyjce  korzeniowej  wykształcają  się  pąki,  z  których  wiosną  oraz po
kaŜdym  pokosie  wyrastają  pędy  nadziemne.  Szyjka  korzeniowa  jest  magazynem  składników
pokarmowych,  przede  wszystkim  cukrów,  co  decyduje  o  wytrzymałości  roślin  na  niskie
temperatury.

Łodygi podzielone są węzłami na międzywęźla, których ilość jest zróŜnicowana

u poszczególnych gatunków. Większość gatunków motylkowych wytwarza pędy sztywne,
stojące, proste, w róŜnym stopniu rozgałęzione. Koniczyna biała wytwarza pędy płoŜące się.
ZróŜnicowana jest teŜ długość, grubość i tempo odrostu po skoszeniu. Najszybciej odrastają:
lucerna mieszańcowa, komonica zwyczajna oraz koniczyna perska. Większość tych roślin ma
liście trójlistkowe (koniczyna, lucerna), 3–5 dzielne – komonica lub pierzaste (esparceta,
seradela).

Rys. 12. Liście roślin motylkowych drobnonasiennych: A – koniczyna czerwona, B – koniczyna białoróŜowa,

C – koniczyna inkarnatka, D – koniczyna biała, E – lucerna mieszańcowa, F – lucerna chmielowa,
G – komonica zwyczajna, H – esparceta, I – seradela [2, s. 297]

Liście koniczyny białej są kształtu odwrotnie jajowatego z jasną plamką w kształcie

podkowy. Koniczyna szwedzka posiada liście owalne o brzegach drobno ząbkowanych.
Liście lucerny są złoŜone, trójlistkowe, odwrotnie jajowate lub podłuŜne, w górnej części
ząbkowane.

Kwiatostanem koniczyn jest główka, u pozostałych gatunków grono. Komonica

wykształca  kwiatostan  w  zasadzie  pośredni  między  główką,  a  gronem.  Główka  koniczyny
czerwonej  jest  okrągła  lub  nieco  wydłuŜona,  składająca  się  z  ciemnoróŜowych  kwiatów.
Kwiatostan  koniczyny  białej  ma  postać  kulistej  główki  osadzonej  na  długiej  szypułce.
Kwiatostanem koniczyny szwedzkiej jest główka z kwiatami barwy jasnoróŜowej. Inkarnatka
wykształca wydłuŜoną, stoŜkowatą główkę o kwiatach szkarłatnych. Grono lucerny składa się
z  15–35  kwiatów  barwy  ciemnoliliowej.  Kwiatostany  osadzone  są  na  szczycie  pędów  lub
wyrastają  z  kątów  liści.  Składają  się  z  kilku  lub  kilkudziesięciu  kwiatów.  Kwiaty  mają
budowę  charakterystyczną  dla  roślin  z  rodziny  motylkowatych.  Wielkość  i barwa  kwiatów
zaleŜy  od  gatunku.  Kwiaty  są  obcopylne,  chociaŜ  niektóre  gatunki  wykazują  pewien  stopień
samopylności.

Owocem roślin motylkowatych jest strąk jedno- lub wielonasienny, kształtu jajowatego,

owalnego, nerkowatego lub spłaszczonego w przypadku strąków jednonasiennych oraz
wydłuŜonego prostego lub spiralnie skręconego w przypadku strąków wielonasiennych.

Nasiona roślin motylkowatych są przewaŜnie owalne, nerkowate, czasami sercowate lub

prawie  kuliste.  Składają  się  z  okrywy  nasiennej,  leŜącego  pod  nią  bielma  oraz  zarodka
składającego  się  z  liścieni,  pączka  i  korzonka  zarodkowego.  Przy  rozpoznawaniu  nasion
najbardziej  przydatne  są  następujące  cechy:  długość,  szerokość  i  kształt  korzonka
zarodkowego w stosunku do liścieni, barwa okrywy nasiennej, połysk i inne. Najdrobniejsze
nasiona  (MTN  0,5–1,5  g)  wykształca  koniczyna  biała,  koniczyna  szwedzka  oraz  komonica,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

nieco większe (MTN 1,5–3,0 g) lucerny, koniczyna szkarłatna, koniczyna perska, seradela,
a największe (MTN 11–14 g) esparceta.

Nasiona koniczyny czerwonej mają kształt sercowato-jajowaty, barwę Ŝółtą

z podbarwieniem  fioletowym,  a  masa  1000  nasion  wynosi  1,8–2,2  g.  Nasiona  komonicy
zwyczajnej mają kolor brązowy, kształt prawie kulisty, a masa 1000 nasion wynosi 1,2–1,5 g.
Lucerna  mieszańcowa  wytwarza  nasiona  nerkowate,  piaskowo-Ŝółte,  matowe,  bez  połysku
o masie  1000  sztuk  wynoszącej  2,0–2,6  g.  Nasiona  koniczyny  białej  mają  kształt  typowo
sercowaty, barwę jasnoŜółtą, z wyraźnym połyskiem, a ich masa 1000 sztuk wynosi 0,6–0,8 g.
Nasiona  koniczyny  szwedzkiej  mają  kształt  i  wielkość  bardzo  zbliŜoną  do  nasion koniczyny
białej,  ale  zabarwienie  okrywy  nasiennej  jest  Ŝółtozielone  ze  słabym  połyskiem.  Inkarnatka
ma nasiona owalno-jajowate, Ŝółto-kremowe z bardzo wyraźnym połyskiem.

Rys. 13. Nasiona roślin motylkowych pastewnych: A – koniczyna inkarnatka, B – koniczyna czerwona,

C – koniczyna biała, D – koniczyna białoróŜowa, E – komonica zwyczajna, F – lucerna mieszańcowa,
G – lucerna chmielowa, H – esparceta, I – seradela [2, s. 295]

Rys. 14. Owoce (strączki) roślin motylkowatych drobnonasiennych: A – koniczyna białoróŜowa, B – konicz-

yna biała, C – koniczyna czerwona, D – koniczyna inkarnatka, E – seradela, F – lucerna mieszańcowa,
G – lucerna chmielowa, H – komonica zwyczajna, I – esparceta [2, s. 299]

Wzrost i rozwój roślin motylkowych drobnonasiennych

Większość motylkowych roślin drobnonasiennych to rośliny wieloletnie typu bylin.

Podstawową  właściwością  roślin  wieloletnich  jest  ich  zdolność  do  gromadzenia  w  organach
podziemnych  substancji  zapasowych,  głównie  w  postaci  węglowodanów.  Gromadzone
rezerwy  stanowią  źródło  substancji  organicznych  słuŜących  do  utrzymania  procesów
Ŝ

yciowych korzeni i do odtwarzania pędów po ich skoszeniu lub obumarciu. Energia

odrastania pędów po skoszeniu lub po okresie spoczynku zimowego zaleŜy w duŜym stopniu
od wielkości zgromadzonych substancji zapasowych w poprzednim okresie. Wzrost i rozwój
wieloletnich  roślin  motylkowych  w  ciągu  ich  cyklu  Ŝyciowego  jest odmienny w porównaniu
z roślinami  jednorocznymi.  Wszystkie  fazy  rozwojowe  przechodzą  te  rośliny  tylko
w pierwszym  cyklu  rozwojowym,  następne  cykle  zaczynają  się  od  razu  od  rozetki  lub
formowania  pędów.  Ponadto  rośliny  wieloletnie  są  równocześnie  wielokośne,  stąd  teŜ
z kaŜdym  odrostem  zaczyna  się  nowe  formowanie  pędów,  czyli  roślina  przechodzi  niektóre
fazy rozwojowe kilkakrotnie w ciągu roku.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W pierwszym roku wegetacji rośliny motylkowe charakteryzują się bardzo długim

okresem powolnego wegetatywnego wzrostu i rozwoju. Mała intensywność światła przedłuŜa
silnie ten okres, co ma miejsce przy uprawie roślin motylkowych wsiewanych w rośliny
ochronne lub przy silnym zachwaszczeniu.

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie znaczenie gospodarcze mają rośliny motylkowe drobnonasienne?
2.  Jak moŜna uszeregować rośliny motylkowe drobnonasienne wg trwałości ich uprawy?
3.  Jakie są czynniki, od których zaleŜy zimotrwałość roślin motylkowych pastewnych?
4.  Czym  róŜnią  się  rośliny  motylkowe  drobnonasienne  pod  względem  głębokości

korzenienia?

5. Jakie są róŜnice morfologiczne w budowie łodyg i liści pomiędzy poszczególnymi

gatunkami roślin motylkowych drobnonasiennych?

6. Dlaczego rośliny motylkowe drobnonasiennne przeznaczone na zielonkę zbiera się na

początku kwitnienia?

7. Jakie są róŜnice w budowie kwiatostanów poszczególnych roślin motylkowych

drobnonasiennych?

8. Czym charakteryzuje się budowa owoców poszczególnych gatunków roślin

motylkowych drobnonasiennych?

9. Jak moŜna podzielić rośliny motylkowe drobnonasienne pod względem wielkości nasion?
10. Jakie są róŜnice w barwie i kształcie nasion roślin motylkowych drobnonasiennych?

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Rozpoznaj rośliny motylkowe drobnonasienne.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  obejrzeć okazy roślin motylkowych drobnonasiennych,
2)  obejrzeć ilustracje z roślinami motylkowymi drobnonasiennymi,
3)  zwrócić  uwagę  na:  budowę  systemu  korzeniowego,  kształt  łodyg,  budowę  liści,

zabarwienie blaszek liściowych, budowę kwiatostanów, barwę kwiatów i budowę strąka.

4) porównać budowę liści róŜnych rodzajów koniczyn i lucerny,
5) sporządzić w zeszycie opis morfologiczny roślin motylkowych drobnonasiennych według

wzoru podanego w tabeli.

Gatunek

rośliny

System

korzeniowy

Budowa

łodygi

Cechy

charakterystyczne

liści

Rodzaj

kwiatostanu

i barwa

kwiatów

Owoc

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

okazy roślin motylkowych drobnonasiennych,

−

ilustracje roślin motylkowych drobnonasiennych,

−

atlas roślin motylkowych drobnonasiennych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Rozpoznaj nasiona roślin motylkowych drobnonasiennych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  dokładnie obejrzeć nasiona roślin motylkowych drobnonasiennych,
2)  określić wielkość, kształt, barwę i połysk nasion,
3)  wykonać w zeszycie rysunek nasion,
4)  zaobserwowane cechy rozpoznawcze nasion zapisać w tabeli.

Gatunek rośliny

Kształt nasion

Barwa

Połysk

Inne cechy

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

zestawy nasion roślin motylkowych drobnonasiennych,

−

atlas roślin motylkowych,

−

lupa.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) scharakteryzować

znaczenie

gospodarcze

roślin

motylkowych drobnonasiennych?

2) wymienić rośliny motylkowe drobnonasienne i określić ich

okresy uŜytkowania?

3) określić czynniki, od których zaleŜy zimotrwałość roślin

motylkowych pastewnych?

4) określić rośliny motylkowe drobnonasienne pod względem

głębokości korzenienia się?

5) określić róŜnice morfologiczne w budowie łodyg i liści

pomiędzy

poszczególnymi

roślinami

motylkowymi

drobnonasiennymi?

6) określić fazę zbioru roślin motylkowych drobnonasiennych

przeznaczonych na zielonkę?

7) określić róŜnice w budowie kwiatostanów poszczególnych

roślin motylkowych drobnonasiennych?

8) scharakteryzować

budowę

owoców

poszczególnych

gatunków motylkowych drobnonasiennych?

9) podzielić rośliny motylkowe drobnonasienne pod względem

wielkości nasion?

10) określić róŜnice w zabarwieniu i kształcie nasion roślin

motylkowych drobnonasiennych?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4. Cechy biologiczne i znaczenie gospodarcze roślinności

uŜytków zielonych

4.4.1. Materiał nauczania

UŜytki zielone zajmują w Polsce ok. 21% uŜytków rolnych. Pasza uzyskiwana z trwałych

uŜytków zielonych jest stosunkowo tania. Zielonka pastwiskowa w lecie oraz siano, kiszonka
lub sianokiszonka z runi łąkowej zimą – to najzdrowsza i najwartościowsza, a równocześnie
najtańsza  pasza  dla  młodych  zwierząt,  jak  równieŜ  dla  bydła  mlecznego  i  opasowego.
Urozmaicona  pasza,  jaką  uzyskuje  się  z  właściwie  uŜytkowanych  łąk  i  pastwisk,  dostarcza
zwierzętom  wszystkich  potrzebnych  im  składników  pokarmowych,  a  przede  wszystkim
pełnowartościowego  białka,  węglowodanów  i  soli  mineralnych.  Ponadto  uŜytki  zielone
stanowią  naturalną  rezerwę  próchnicy  i  azotu  dla  pól  uprawnych  oraz  przeciwdziałają  erozji
wodnej.

WaŜniejsze grupy roślin naturalnych uŜytków zielonych

Na łąkach i pastwiskach trwałych występują wielogatunkowe zbiorowiska roślinne.

Tworzą  je  gatunki  naleŜące  do  wielu  rodzajów  i  rodzin  botanicznych,  dostosowane  pod
względem  wymagań  do  istniejących  warunków  siedliskowych  i  sposobów  uŜytkowania.
W skład  zbiorowisk  wchodzą  przede  wszystkim  rośliny  wieloletnie  (byliny),  o  róŜnych
cechach  morfologicznych  i  biologicznych,  rozmaitej  wartości  pastewnej  oraz  odmiennych
wymaganiach w stosunku do siedliska.

Liczne badania dowiodły, Ŝe na łąkach i pastwiskach w Polsce występuje powszechnie

około  200  gatunków  roślin,  z  czego  w  określonych  siedliskach  spotyka  się  od  30–40
gatunków.  W  większości  zbiorowisk  łąkowo-pastwiskowych  decydujące  znaczenie  mają
gatunki  z rodziny  traw.  Do najwaŜniejszych dodatnich cech traw naleŜy zaliczyć wymagania
wodno-glebowe,  zdolność  dostosowania  się  do  zmiennych  warunków  pogodowych  w  ciągu
roku,  krzewienie  i  tworzenie  nowych  pędów  po  kaŜdym  pokosie  lub  spasieniu,  łatwy  zbiór
i duŜą  trwałość.  Powszechnie  występuje  około  35  gatunków  traw,  ale  do  reprodukcji
materiału siewnego przeznacza się tylko 15 gatunków traw o wysokiej wartości pastewnej.

WaŜną grupę roślinności uŜytków zielonych stanowią gatunki naleŜące do rodziny

motylkowych

Dają one paszę bogatą w pełnowartościowe białko oraz w związki mineralne.

Reprezentowane są przez znacznie mniejszą liczbę gatunków w porównaniu z trawami, około
12 gatunków, a wysiewanych jest 6 gatunków. Zbiorowiska traw i motylkowatych wpływają
korzystnie na strukturę i Ŝyzność gleby.

Na łąkach i pastwiskach nieodpowiednio pielęgnowanych, słabo nawoŜonych lub

o nieuregulowanych  stosunkach  wodnych  występują  liczne  gatunki  roślin  z  klasy
jednoliściennych,  z  rodziny  ciborowatych  (około  10–15  gatunków)  oraz  sitowatych  (około
5 gatunków).  Wartość  pastewna  roślin  z  tych  grup  jest  bardzo  mała,  poza  tym  są  one
niechętnie zjadane przez zwierzęta.

Niewłaściwe uwilgotnienie, uŜytkowanie oraz zaniedbanie lub nieracjonalne nawoŜenie

prowadzą  do  zachwaszczenia  uŜytków  zielonych  licznymi  gatunkami  przewaŜnie  z  klasy
dwuliściennych.  Gatunki  te  róŜnią  się  miedzy  sobą  cechami  biologicznymi  i  wymaganiami
siedliskowymi.  Dawniej  nazywano  je  ogólnie  chwastami  łąkowymi,  obecnie  okazało  się,  Ŝe
wiele z nich to cenne rośliny, które określa się mianem ziół. Występowanie niewielkiej ilości
(10–15%)  ziół  w  darni  naturalnych  uŜytków  zielonych  jest  korzystne  ze  względu  na  ich
właściwości dietetyczne, urozmaicenie smakowe oraz zawartość mikroelementów.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Charakterystyka morfologiczna traw

Rozpoznanie poszczególnych gatunków traw nie jest łatwe, przy czym nigdy jedna cecha

nie wystarcza do określenia danego gatunku. Konieczne jest poznanie systemu korzeniowego,
wysokości rośliny oraz określenie cech liścia czy budowy kwiatostanu. Najłatwiej rozpoznać
trawy w okresie wykształcania kwiatostanów.

System korzeniowy traw jest typu wiązkowego i charakteryzuje się występowaniem

wielu cienkich korzeni równorzędnych. KaŜdy z nich tworzy korzenie boczne i bardzo liczne
włośniki.

Pędy traw (łodyga, źdźbło) są obłe, zróŜnicowane na wydłuŜone międzywęźla i krótkie

pełne węzły. Trawy wytwarzają słabo ulistniony pęd kwiatostanowy i liczne, bogato ulistnione
pędy  płonne  (wegetatywne).  Im  więcej  pędów  płonnych  wytwarza  trawa  i  im  dłuŜsze,  szersze
i delikatniejsze  są  liście,  tym  jest  ona  wartościowsza,  poniewaŜ  plon  zielonki  i  jego  wartość
pokarmowa  zaleŜą  od  udziału  liści.  Pędy  boczne  traw  wyrastają  z  węzła  krzewienia
znajdującego  się  w  dolnej  części  pędu.  ZaleŜnie  od  sposobu  wyrastania  pędów  bocznych
rozróŜnia  się  trawy  luźnokępkowe,  których  pędy  wyrastają  luźno,  w  pewnym  oddaleniu  od
siebie i trawy zbitokępkowe, których pędy wyrastają w duŜym skupieniu i tworzą zwartą kępę.
Niektóre  gatunki  traw  wytwarzają  pędy  podziemne  (rozłogi),  z  których  wyrastają  pędy
nadziemne  i  korzenie.  Są  to  trawy  rozłogowe.  Ze  względu  na  pokrój  i wysokość  źdźbeł  trawy
dzielimy  na  wysokie,  średniowysokie  i  niskie  (podszywkowe).  Trawy  wysokie  wytwarzają
pędy  kwiatowe  dochodzące  do  150  cm  i  pędy  wegetatywne  skrócone  i  wydłuŜone.  Trawy
niskie – oprócz pędów kwiatowych, których wysokość dochodzi do 80 cm, wykształcają tylko
skrócone  pędy  wegetatywne.  W  porównaniu  z trawami  wysokimi  lepiej  znoszą  częste
uŜytkowanie ( przygryzanie i koszenie) i przydeptywanie.

dźbła traw występujących w naszym kraju przewaŜnie nie rozgałęziają się, lecz

zakończone  są  szczytowym  kwiatostanem,  złoŜonym  z  kwiatostanów  częściowych,  czyli
kłosków  jedno-  lub  wielokwiatowych.  Kwiaty  traw  są  przewaŜnie  obupłciowe.  ZaleŜnie  od
sposobu  osadzenia  kłosków  na  osi  kwiatostanowej  rozróŜniamy  następujące  typy
kwiatostanów  traw:  kłos  złoŜony,  wiecha  kłosokształtna  i  wiecha  rozpierzchła.  Większość
gatunków traw posiada wiechę właściwą.

Do cech pozwalających rozróŜnić gatunki traw w stanie bezkwiatowym naleŜą kształt

i zabarwienie liści oraz występowanie lub brak omszenia, uszek i ostróg, a w stanie
kwiatowym – typ kwiatostanu, budowa i zabarwienie kłosków, występowanie ości. Istotną
cechą rozpoznawczą jest równieŜ sposób ułoŜenia najmłodszych liści w pochwie liściowej.

Rys. 15. Kwiatostany traw. A – kłos zwarty, B – kłos luźny, C – kłos pozorny, D – wiecha kłosokształtna,

E – wiecha prosta, F – wiecha podwójna, G – wiecha właściwa, H – kłos palczasto-graniasty [8, s. 326]

Liść traw składa się z nasady, zwanej pochwą liściową, obejmującej międzywęźla, oraz

blaszki liściowej, która albo składa się wzdłuŜ nerwu środkowego – liść złoŜony, albo nerw
ś

rodkowy jest słabo zaznaczony i blaszka śrubowato się zwija – liść zwinięty. W miejscu

przejścia od pochwy do blaszki tj. u podstawy blaszki liściowej, najczęściej występuje
języczek liściowy lub uszka. Blaszki liściowe traw są wydłuŜone i z reguły równowąskie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

U niektórych gatunków moŜna rozróŜnić blaszki lancetowate lub wrzecionowate. Blaszki
liściowe mogą być matowe lub błyszczące, owłosione lub omszone. Poza tym wyróŜniamy
blaszki liściowe sztywne, szorstkie, ostre lub delikatne.

Trawy są roślinami jedno-, dwu, i wieloletnimi. U gatunków wieloletnich częścią

zimującą jest węzeł krzewienia, pędy podziemne i część korzeni. Część nadziemna zamiera
na ogół na jesieni i tylko u niektórych gatunków pozostają krótkie, zielone pędy.

W rozwoju traw moŜna wyróŜnić następujące fazy rozwojowe: kiełkowanie, wschody,

krzewienie,  strzelanie  w  źdźbło,  kłoszenie,  kwitnienie  i  dojrzewanie.  Trawy  są  roślinami
długiego  dnia  i  do  przejścia  w  fazę  generatywną  wymagają  oświetlenia  powyŜej  12  godzin.
Przy krótkim dniu nie osiągają fazy strzelania w źdźbło. Koniec fazy strzelania w źdźbło jest
dla  wielu  gatunków  optymalnym  terminem  zbioru.  Rośliny  w  tym  czasie  zawierają  duŜo
składników pokarmowych i odznaczają się dobrą strawnością.

Rytm wzrostu traw jest bardzo charakterystyczny i wynika z wielokośnego uŜytkowania

tych roślin. Zwykle największe przyrosty występują wiosną, tj. do zbioru pierwszego pokosu,
mniejsze w odroście po skoszeniu tego pokosu, a jeszcze mniejsze po skoszeniu drugiego
pokosu. Przyrosty te modyfikowane są takŜe przebiegiem pogody i zabiegami
agrotechnicznymi.

Rys. 16. Krzewienie się traw: A – rozłogowych, B – luźnokępkowych, C – zbitokępowych [8, s. 326]

Trawy o wysokiej wartości pastewnej

Kostrzewa łąkowa to trawa wysoka, luźnokępkowa, wieloletnia i średnio wczesna.

Kwiatostan stanowi wiecha właściwa o kłoskach bezostnych, często z odcieniem fioletowym.
Rośnie  na  róŜnych  glebach  dostatecznie  wilgotnych  i  Ŝyznych.  NaleŜy  do  traw  bardzo
wartościowych,  dobrze  plonujących.  Liczba  wartości  uŜytkowej  (Lwu)  w  skali
dziesięciopunktowej  wynosi  10.  Trawa  powszechnie  stosowana  w  mieszankach  do  obsiewu
łąk i pastwisk wieloletnich oraz uŜytków przemiennych.

Tymotka łąkowa – trawa wysoka, luźnokępkowa. U nasady pędu posiada cebulkowate

zgrubienie.  Kwiatostan  stanowi  wiecha  kłosokształtna,  walcowata,  zbita,  w  dotyku  szorstka.
Wiosną  rozwija  się  dość  późno.  Kwitnie  dopiero  w  czerwcu.  Występuje  na  glebach
umiarkowanie  wilgotnych,  głównie  zwięźlejszych  i  Ŝyznych.  Trawa  wysokowartościowa,
dobrze plonująca, Lwu 10. Wysiewana w mieszankach na pastwiska i łąki trwałe, przemienne
oraz w mieszankach polowych z koniczynami

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 17. Kupkówka pospolita [6, s. 70] Rys.18. Kostrzewa łąkowa [6,s. 94] Rys. 19 Tymotka łąkowa [6, s. 30]

Kupkówka pospolita to trawa wysoka, tworząca dość szerokie kępy. Trawa wieloletnia.

Po  wysiewie  rozwija  się  szybko,  pełne  plony  uzyskuje  się  przewaŜnie  w  2–3  roku.  Wiosną
zaczyna  wcześnie  wegetację  i  wcześnie  kwitnie.  Po  wykłoszeniu  szybko  drewnieje.  Dobrze
znosi zacienienie. Występuje na umiarkowanie wilgotnych i suchych glebach. Kwiatostanem
jest  wiecha  właściwa  o  kłoskach  osadzonych  na  gałązkach  w  skupieniach  Liczba  wartości
uŜytkowej  –  9.  Jest  stosowana  w  mieszankach  na  łąki  i  pastwiska,  ale  ze  względu  na  duŜą
agresywność jej udział w mieszankach nie powinien wynosić więcej niŜ 10%.

Stokłosa bezostna to trawa wysoka, o długich rozłogach podziemnych. Po wysiewie

rozwija się dość szybko, ale pełne plony daje w 3–4 roku. Wiosną zaczyna wegetację późno,
kwitnie w połowie czerwca. Kwiatostan stanowi wiecha podwójna, u góry lekko zwisła
o wydłuŜonych bezostnych kłoskach. Występuje na stanowiskach suchszych, ale na glebach
Ŝ

yznych. Daje wysokie plony siana o dobrej wartości pastewnej. Lwu wynosi 8. Stosowana

jest w mieszankach przeznaczonych na łąki wieloletnie, rzadziej na pastwiska.

Rajgras wyniosły (francuski) to trawa wysoka, luźnokępkowa, wieloletnia. Wykształca

liczne,  obficie  ulistnione  pędy  Kwiatostanem  jest  wiecha  właściwa  lub  podwójna
zielonkawobiała,  z  odcieniem  srebrzystym.  Kwiatki  zakończone  są  zagiętą  ością.  Występuje
prawie  wyłącznie  na  glebach  mineralnych,  umiarkowanie  suchych  do  średnio  wilgotnych,
Ŝ

yznych. Daje wysokie plony siana dobrej wartości pastewnej. Na zielono niechętnie zjadany

przez zwierzęta ze względu na gorzki smak. Lwu wynosi 9. Stosowany jest do mieszanek na
łąki trwałe i przemienne. Na pastwiska jest nieodpowiedni.

Mietlica biaława to trawa średniowysoka, szarozielona, luźnokępkowa, z podziemnymi

rozłogami.  Jest  gatunkiem  wieloletnim.  Po  zasiewie  początkowo  rozwija  się  dość  wolno,
pełne  plony  daje  w  trzecim  roku.  Kwiatostanem  jest  wiecha  właściwa  o  licznych  bardzo
drobnych  kłoskach  z  duŜymi,  delikatnymi  plewami.  Rośnie  dobrze  na  glebach  Ŝyznych
dostatecznie wilgotnych i zalewanych. Jest to wartościowa trawa pastewna o Lwu 9.

Wiechlina łąkowa jest trawą niską, luźnokępkową, z krótkimi rozłogami. Wykształca

duŜą liczbę skróconych pędów wegetatywnych, a małą – pędów kwiatowych.
Kwiatostanem jest wiecha właściwa, piramidalna o kłoskach jajowatych. Jest to trawa
wybitnie długotrwała. Posiada wysoką wartość pastewną – Lwu 10. Stosowana
w mieszankach na pastwiska wieloletnie oraz jako trawa niska, podszywkowa na łąki.

ycica trwała to trawa niska, luźnokępkowa, czasami z krótkimi rozłogami. Wykształca

duŜą liczbę skróconych pędów wegetatywnych o Ŝywo zielonych, błyszczących liściach. Pędy
są słabo ulistnione. Kwiatostan stanowi kłos właściwy o kłoskach bezostnych. Występuje na
glebach  Ŝyznych,  mineralnych,  umiarkowanie  wilgotnych. Wartość pastewna bardzo dobra –
Lwu 10. Jest to trawa powszechnie stosowana na trawniki i boiska sportowe. Jest szczególnie
odpowiednia  na  pastwiska  wieloletnie  i  krótkotrwałe,  a  takŜe  na  uŜytkowanie  przemienne
kośno-pastwiskowe.

Kostrzewa czerwona jest trawą niską, rozłogowo-luźnokępową, wykształcającą duŜą

liczbę skróconych pędów wegetatywnych. Kwiatostanem jej jest wiecha podwójna o małej

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

liczbie sztywnych gałązek. Kłoski kwiatowe są ościste i drobniejsze niŜ kłoski kostrzewy
łąkowej Występuje w róŜnych siedliskach – od gleb suchszych do wilgotniejszych.
Stosowana jest do mieszanek na łąki i pastwiska, na gleby o mniejszej Ŝyzności. Ma wartość
dobrą (Lwu 6).

ycica wielokwiatowa to trawa średniowysoka, luźnokępkowa. Wykształca duŜą ilość

bogato  ulistnionych  pędów  wegetatywnych  i  kwiatowych.  Kwiatostanem  jest  kłos  właściwy,
płaski,  dwustronny.  W  odróŜnieniu  od  Ŝycicy  trwałej  posiada  kłoski  kwiatowe  zakończone
ostką.  W  naszych  warunkach  klimatycznych  jest  trawą  jednoroczną  lub  2–3  letnią.  Nie
występuje  na  naturalnych  uŜytkach,  tylko  na  obsiewanych.  Jest  jedną  z  najwartościowszych,
wysokoplonujących  traw  pastewnych  (Lwu  9).  Stosowana  głównie  do  mieszanek  na
krótkotrwałe łąki na glebach Ŝyznych, średnio wilgotnych.

Wartość  pastewna  traw  jest  cechą  gatunkową  i  odmianową,  ale  ulega  zmianom  pod
wpływem  czynników  klimatycznych  i  agrotechnicznych;  bardzo  duŜy  wpływ  ma  takŜe  faza
rozwojowa  rośliny.  Wysokie  plony  zielonej  masy  o  dobrej  wartości  pastewnej  uzyskuje  się
przy  zbiorze  w  końcu  strzelania  w  źdźbło  do  początków  kłoszenia.  W  tym  okresie  trawy
zawierają w suchej masie około 10–13% białka, 45–55% węglowodanów, 27% włókna, 5–7%
popiołu.

W późniejszych fazach wzrostu, np. zawiązywania nasion czy dojrzewania, wartość

pastewna jest mniejsza. DuŜą część suchej masy stanowi włókno, a zawartość składników
organicznych i mineralnych ulega zmniejszeniu. Zmniejsza się teŜ znacznie strawność
zielonki.

Trawy niskiej wartości

Stokłosa miękka w darni utrzymuje się przez samosiew. Jest to trawa średniowysoka

i owłosiona. Występuje na suchszych, mało Ŝyznych glebach. Daje niskie plony twardego
siana o małej wartości pastewnej. UwaŜana jest za chwast łąkowy.

Kostrzewa owcza to trwa niska, tworząca okrągłe kępy z niewielką liczbą szczeciniastych

liści. Występuje na stanowiskach ubogich i suchych. Daje niskie plony małowartościowej
paszy, głównie na pastwiskach.

Trzcinnik prosty jest trawą wysoką o długich podziemnych rozłogach. Rośnie na łąkach

bagiennych i pobagiennych, ubogich. Zawiera duŜo krzemionki i silnie drewnieje juŜ w fazie
kłoszenia.

Trzęślica modra – trawa wieloletnia, wysoka, dość częsta w stanowiskach ubogich,

zmiennie uwilgotnionych o odczynie zarówno alkalicznym, jak i kwaśnym. Trawa
bezwartościowa, a nawet szkodliwa dla zwierząt.

miałek darniowy jest trawą wysoką, zbitokępową o duŜej liczbie ciemnozielonych,

sztywnych pędów wegetatywnych. Blaszki liściowe śmiałka darniowego w dotyku są bardzo
ostre. Rozpowszechniony na okresowo nadmiernie uwilgotnionych, niewłaściwie
uŜytkowanych łąkach i pastwiskach. Trawa bezwartościowa, nie jest zjadana przez zwierzęta.
Jako uciąŜliwy chwast wypierający z darni wartościowsze gatunki, śmiałek jest zwalczany.

Kłosówka wełnista jest trawą średniowysoką, miękko omszoną. Rośnie na glebach mało

yznych o zmiennej wilgotności. Jest niechętnie zjadana przez zwierzęta ze względu na silne

omszenie. Siano jej jest puszyste i trudno schnące.

Bliźniczka psia trawka jest trawą bardzo niską o zbitych, drobnych, grzebieniastych

kępach. Rośnie na glebach bardzo ubogich, zmiennie uwilgotnionych. Jest trawą o bardzo
małej wartości pastewnej ze względu na niską strawność i brak witamin.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rośliny motylkowate

Powszechnie występujące na trwałych uŜytkach zielonych rośliny z rodziny

motylkowatych,  to:  koniczyna  łąkowa,  białoróŜowa  i  biała,  lucerna  nerkowata,  komonica
zwyczajna  i  błotna,  wyka  ptasia,  groszek  Ŝółty  i  błotny  oraz  koniczyna  rozdęta.  Koniczyny:
łąkowa,  białoróŜowa  i  biała,  lucerna  nerkowata  oraz  komonica  zwyczajna  są  wysiewane  na
uŜytkach zielonych i są najcenniejsze pod względem wartości paszowej, pozostałe zaś rośliny
motylkowate są dziko rosnące i mają niŜszą wartość.

Rys. 20. Koniczyna biała [6, s. 116]

W porównaniu z trawami motylkowate wyróŜniają się przede wszystkim wysoką

zawartością białka i wapnia. Wzbogacają równieŜ paszę w liczne mikroelementy i wpływają
korzystnie na jej smakowitość.

Zioła pastewne

Gatunki roślin zaliczane do ziół zawierają substancje regulujące trawienie i wykazują

pewne  właściwości  dietetyczne  i  smakowe.  W  stanie  zielonym  i  w  sianie  są  chętnie  zjadane
przez  zwierzęta.  Wiele  gatunków  ziół  zawiera  znacznie  więcej  niŜ  trawy  podstawowych
składników pokarmowych i mikroelementów. Poza tym rośliny te zawierają róŜne substancje
o  specyficznym  działaniu,  np.  olejki  eteryczne.  Obok  traw  i  roślin  motylkowatych  zioła
wpływają  w  duŜej  mierze  na  wartość  paszy  łąkowej  i  pastwiskowej.  Nie  naleŜy  jednak
dopuszczać do zbytniego opanowania przez nie runi uŜytków zielonych (ziół nie powinno być
w  darni  więcej  niŜ  10%),  poniewaŜ  obniŜają  ich  wydajność.  Do  ziół  najczęściej
występujących  na  uŜytkach  zielonych  naleŜą:  krwawnik  pospolity,  mniszek  lekarski,
przywrotnik  pasterski,  kminek  zwyczajny,  mięta  polna,  marchew  zwyczajna  i  babka
lancetowata.

Rys. 21. Przywrotnik pasterski [6, s. 186]

Rys. 22. Mniszek lekarski [6, s. 268] Rys. 23. Krwawnik pospolity [6, s. 252]

Krwawnik pospolity jest byliną porastającą łąki i pastwiska umiarkowanie wilgotne

i okresowo posuszne. Posiada długie, licznie ulistnione łodygi. Kwiatostan stanowi baldach
groniasty o białych kwiatach. Poprawia smak paszy i ułatwia trawienie.

Mniszek pospolity to niska roślina, o długich, nie rozgałęzionych, bezlistnych łodygach,

zakończonych kwiatostanem – koszyczkiem. Posiada kwiaty języczkowate o Ŝółtej barwie.
Rośnie w całej Polsce na glebach umiarkowanie wilgotnych i Ŝyznych. Jest to zioło
o działaniu dietetycznym i mlekopędnym.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Przywrotnik pasterski jest rośliną niską o silnym kłączu i rozgałęzionych łodygach.

Liście ma kolisto-nerkowate. Kwiaty zielone są zebrane w małe baldachogrona. Występuje na
ś

rednio wilgotnych i suchszych łąkach i pastwiskach. Dodatnio wpływa na smak mleka i jest

bardzo poŜywnym ziołem pastewnym.

Marchew zwyczajna jest wysoką, szorstko owłosioną rośliną. Łodygi jej są pełne,

kanciaste i rozgałęzione. Kwiaty białe są zebrane w baldachy. Występuje na suchszych
łąkach. Zwierzęta dość chętnie zjadają liście i łodygi marchwi, które mają właściwości
dietetyczne.

Mięta polna to niewielka roślina o gęsto owłosionych, wzniesionych łodygach.

Jest to gatunek pospolity na wilgotnych, a nawet bagnistych łąkach, połoŜonych na glebach
silnie próchnicznych.

Chwasty na uŜytkach zielonych

Chwasty są niepoŜądane w runi, gdyŜ zmniejszają plony i pogarszają wartość pokarmową

lub  nawet  mogą  być  trujące  dla  zwierząt.  Dzieli  się  je  na  kilka  grup:  trujące,  silnie
drewniejące, niskie rozetowe i półpasoŜytnicze.
Za  chwasty  względne  na  łąkach  i  pastwiskach  moŜna  uwaŜać  rośliny  duszące  i  zagłuszające
inne  gatunki  wskutek  swego  bardzo  silnego  i  bujnego  wzrostu  i  małowartościowe  typy  traw
pastewnych.

Rośliny naleŜące do chwastów trujących wywołują po zjedzeniu ich przez zwierzęta

róŜne objawy chorobowe, a nawet mogą zagraŜać Ŝyciu zwierząt. W grupie tej rozróŜniamy
rośliny działające trująco w paszy zielonej, sianie, kiszonce oraz wyłącznie w paszy zielonej.
Do najbardziej trujących chwastów naleŜą: szalej jadowity, szczwół plamisty, zimowit
jesienny, jaskry, knieć błotna i wilczomlecze.

Rys. 24. Szczwół plamisty [6, s. 210]

Rys. 25. Głowienka pospolita [6, s. 230]

Rys. 26. Zimowit jesienny [6, s. 272]

Drugą grupę chwastów stanowią rośliny duŜe, silnie drewniejące o grubych łodygach. Do

najczęściej spotykanych zalicza się: barszcz zwyczajny, biedrzeniec większy, ostroŜeń błotny,
ostroŜeń warzywny, szczawie i rdesty. Rośliny te zabierają duŜo miejsca na łące, wyczerpują
glebę ze składników pokarmowych, zagłuszają wartościowe gatunki traw i motylkowatych.
Łodygi ich trudno wysychają i mogą być powodem pleśnienia siana.

Do trzeciej grupy chwastów zalicza się rośliny nisko rozpościerające liście. Nie mogą być

one wykoszone, ani teŜ pobrane przez zwierzęta pasące się na pastwisku. NaleŜą do nich:
stokrotka pospolita, jastrzębiec kosmaczek, tojeść rozesłana, głowienka pospolita, babka
ś

rednia i inne. Rozesłane tuŜ nad powierzchnią liście utrudniają rozwój innych gatunków.

Do bardzo niskich, przyziemnych roślin zalicza się teŜ mchy. Są one bezwartościowe pod

względem paszowym. Rozwijają się na łąkach i pastwiskach zbyt wilgotnych, na glebach
podmokłych, źle napowietrzonych i zakwaszonych

Chwasty półpasoŜytnicze, to: szelęŜnik większy, zagorzałek późny, świetlik wypręŜony

i gnidosz błotny. Na rozgałęzieniach korzeni posiadają one ssawki, które wnikają do tkanek
korzeni innych roślin i stamtąd pobierają składniki mineralne.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Małowartościowe rośliny jednoliścienne

Na uŜytkach zielonych nadmiernie uwilgotnionych lub nieodpowiednio uŜytkowanych

oprócz małowartościowych roślin dwuliściennych duŜą grupę stanowią małowartościowe
rośliny jednoliścienne. Są to: turzyce, wełnianki, sitowie, sity i kosmatki.

Rys. 27. Turzyca sztywna [6, s. 300] Rys. 28. Sit skupiony [6, s. 278] Rys. 29. Wełnianka pochwowata [6, s. 284]

Turzyce czasem dobrze plonują, ale ich wartość paszowa jest niewielka. Ostre, wysycone

krzemionką  brzegi  blaszek  liściowych  i  łodyg  większości  gatunków  turzyc  powodują,  Ŝe  są
one  niechętnie  zjadane  przez  zwierzęta.  Rośliny  te  w  pokroju  są  nieco  podobne  do  traw,
jednak  róŜnią  się  od  nich  budową  pędów  i  kwiatostanów.  Łodygi  turzyc  są  wewnątrz  pełne,
w  przekroju trójkątne lub wielokątne i nie są podzielone kolankami jak u traw. Kwiaty turzyc
są rozdzielnopłciowe, a u traw kwiaty są obupłciowe. Owocem turzyc jest orzeszek.

Wełnianki występują pospolicie na łąkach bagiennych razem z turzycami. Wełnianki nie

nadają się na paszę, tylko na ściółkę i uwaŜa się je za chwasty obniŜające wartość uŜytkową
łąk. Sitowie zawiera duŜo krzemionki, na pasze się nie nadaje, ale nie jest szkodliwe dla
zwierząt. Na uŜytkach zielonych sitowie nie przedstawia Ŝadnej wartości pastewnej.

Sity naleŜą do rodziny sitowatych. Występują na podmokłych łąkach i pastwiskach. Są to

uporczywe chwasty zwykle omijane przez zwierzęta.
Do roślin zachwaszczających uŜytki zielone naleŜą takŜe kosmatki. Występują one pospolicie
na łąkach i pastwiskach o mało Ŝyznych glebach i zróŜnicowanym uwilgotnieniu.

4.4.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie jest znaczenie gospodarcze traw?
2.  Jakie są cechy morfologiczne traw?
3.  Jakie są cechy rozpoznawcze traw w stanie bezkwiatowym i w stanie kwiatowym?
4.  Jakie są najcenniejsze gatunki traw pastewnych i na jakich siedliskach występują?
5.  Jakie są cechy charakterystyczne dla roślin motylkowych uŜytków zielonych?
6.  Czym charakteryzują się zioła pastewne?
7.  Na jakie grupy moŜna podzielić chwasty uŜytków zielonych?
8.  Czym róŜnią się turzyce od traw?
9.  Które trawy mają niską wartość rolniczą?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Rozpoznaj cenne gatunki traw pastewnych na uŜytkach zielonych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) dokonać obserwacji traw tuŜ po wykłoszeniu większości gatunków,
2) określić stopień wilgotności siedliska (suche, umiarkowanie wilgotne, wilgotne,

zalewane),

3) zebrać eksponaty traw,
4) określić róŜnice morfologiczne pomiędzy poszczególnymi gatunkami traw: wysokość,

sposób krzewienia się, pokrój łodygi, kształt liści i rodzaj kwiatostanu,

5) rozpoznać gatunki traw i określić ich nazwę, na podstawie obserwacji przeprowadzonej

w terenie oraz ilustracji traw z literatury,

6) zapisać wyniki swojej obserwacji w tabeli według wzoru.

Rodzaj

siedliska

Rodzaj

uŜytku

Gatunek

traw

Wysokość

[cm]

Sposób

krzewienia

Pędy

Liście

Kwiatostan

Inne

uwagi

umiarkowanie

wilgotne

łąka

kupkówka

pospolita

150

luźnokępowa

silnie

spłaszczone

długie,

w pąku

złoŜone

wiecha

właściwa

o kłoskach

zebranych

w kupki

daje

wysokie

plony

siana

WyposaŜenie stanowiska pracy::

−

okazy świeŜych traw pastewnych,

−

zielniki traw,

−

ilustracje traw,

−

atlas roślin łąkowych,

−

klucz do oznaczania roślin,

−

literatura z rozdziału 6 poradnika dotycząca traw pastewnych na uŜytkach zielonych.

Ćwiczenie 2

Rozpoznaj roślinność zachwaszczającą uŜytki zielone.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  określić stopień wilgotności siedliska,
2)  obejrzeć roślinność porastającą uŜytek,
3)  znaleźć gatunki zachwaszczające,
4)  określić  cechy  morfologiczne  roślin:  pokrój,  budowę  łodygi,  kształt  liści,  rodzaje

kwiatostanów, budowę i barwę kwiatów,

5) zaliczyć

rośliny

zachwaszczające

grup:

chwastów

dwuliściennych,

traw

zachwaszczających oraz innych roślin zachwaszczających (turzyc, sitów i wełnianek), na
podstawie opisów budowy morfologicznej,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6) wśród dwuliściennych gatunków zachwaszczających wyszukać chwasty trujące, silnie

drewniejące, niskie rozetowe oraz półpasoŜytnicze,

7) dokonać opisu roślinności zachwaszczającej w tabeli.

L.p.

Grupa

roślinności

Gatunek

Typ

siedliska

Łodyga

Liście

Typ

kwiatostanu

Barwa

kwiatów

Bliźniczka

psia trawka

suche

i ubogie

w składniki

pokarmowe

prosta

wzniesiona

wąskie

i szorstkie

kłos luźny

jednostronny

kłoski

kwiatowe

fioletowe

Kłosówka

wełnista

miałek

darniowy

stokłosa

miękka

Trawy

zachwaszczające

trzęślica

modra

Chwasty

dwuliścienne

Inne rośliny

zachwaszczające

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

wieŜe okazy roślinności zachwaszczającej uŜytki zielone oraz okazy zasuszone

w zielnikach,

−

atlas roślin łąkowych,

−

klucz do oznaczania roślin.

Ćwiczenie 3

Rozpoznaj zioła pastewne występujące na uŜytkach zielonych.

Sposób wykonania ćwiczenia.

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) obejrzeć dokładnie okazy ziół pastewnych,
2) zwrócić uwagę na cechy botaniczne rośliny: budowę pędów wegetatywnych

i kwiatowych, kształt liści, rodzaj kwiatostanów, budowę i barwę kwiatów,

3) zaobserwowane botaniczne cechy rośliny porównać z opisem w atlasie roślin łąkowych,
4) sporządzić notatkę z ćwiczenia w formie tabeli według wzoru.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Gatunek

Cechy

siedliska

Pokrój łodygi

Liście

Kwiatostan

Barwa

kwiatów

Wartość paszowa

Mniszek

lekarski

gleby

umiarko

wanie

wilgotne

roślina niska,

pędy kwiatowe

grube

bezlistne, w

rodku puste

róŜnie

powcinane

i zebrane

w róŜyczkę

pojedynczy, dość płaski

koszyczek o licznych

kwiatach tworzących

po przekwitnięciu kulę

puchu

ółta

ułatwia trawienie,

poprawia smak

paszy

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

wieŜe i zasuszone okazy ziół pastewnych,

−

atlas roślin łąkowych,

−

klucz do oznaczania roślin.

4.4.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1)  scharakteryzować znaczenie gospodarcze traw?
2)  opisać morfologię traw?
3)  wymienić cechy rozpoznawcze traw w stanie bezkwiatowym

i kwiatowym?

4) wymienić najcenniejsze gatunki traw pastewnych i określić

typ siedliska na którym występują?

5) wymienić

scharakteryzować

rośliny

motylkowate

występujące na uŜytkach zielonych?

6)  wymienić i scharakteryzować zioła pastewne?
7)  rozróŜnić chwasty uŜytków zielonych?
8)  określić cechy róŜniące turzyce od traw?
9)  wymienić trawy o niskiej wartości rolniczej?
10) scharakteryzować  rośliny  jednoliścienne  o  niskiej  wartości

rolniczej, porastające uŜytki zielone?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5. Zmianowanie

płodozmian

konwencjonalnej

i ekologicznej metodzie uprawy

4.5.1. Materiał nauczania

Zmianowanie i płodozmian to podstawa organizacji produkcji roślinnej w gospodarstwie.

Łączą one główne ekonomiczne i ekologiczne cele rolnictwa oraz pozwalają dostosować
szczegółową technologię uprawy poszczególnych roślin do ogólnych systemów rolnictwa
i kierunków produkcji.

Podstawowe pojęcia

Zmianowanie oznacza określone następstwo roślin. Następstwo roślin określa kolejność

uprawy roŜnych gatunków roślin na tym samym polu w ciągu kilku lat. MoŜe być ono
właściwe lub niewłaściwe ze względu na wymagania roślin. Rośliny, które uprawiamy na
określonym polu, mogą:

−

poprawiać lub utrzymywać Ŝyzność gleby, np. rzepak, motylkowe, okopowe na oborniku,
kukurydza na oborniku; korzystny wpływ tych roślin na Ŝyzność gleb wiąŜe się z ilością
i jakością pozostawionych resztek poŜniwnych, nawoŜeniem organicznym lub dodatnim
wpływem na strukturę i zdrowotność gleby;

−

pogarszać Ŝyzność gleb, np. większość roślin zboŜowych, których niekorzystne
oddziaływanie wynika z małej ilości pozostawionych resztek poŜniwnych i ze
zwiększonego nasilenia chwastów, chorób i szkodników.

Zmianowanie  roślin  jest  to  następstwo  roślin  uzasadnione  przyrodniczo,  agrotechnicznie,
gospodarczo i ekonomicznie. Musi ono uwzględniać róŜne wymagania roślin i ich wzajemne
oddziaływanie  na  siebie  oraz  warunki  siedliska.  Zmianowanie  powinno  takŜe  wywierać
korzystny  wpływ  na  glebę,  zapewniając  staranne  jej  przygotowanie  pod  siew  lub  sadzenie
roślin.
Płodozmian  jest  to  zmianowanie  roślin  zaplanowane  na  określoną  liczbę  lat  i  pól
w konkretnym  gospodarstwie,  na  określonym  kompleksie  glebowym.  WiąŜe  się  on
z całokształtem jego produkcji. Do najwaŜniejszych zadań płodozmianu naleŜy:

−

zharmonizowanie produkcji roślinnej i zwierzęcej,

−

racjonalne wykorzystanie ziemi, pracy i innych środków produkcji,

−

uzyskanie wzrostu wydajności i Ŝyzności gleby.
Najmniejszą jednostką zmianowania jest pole zmianowania. Określa ono grupę roślin

mających  zbliŜone  wymagania  przedplonowe.  Poplony  nie  są  polem  zmianowania.
RozróŜniamy  następujące  pola  zmianowania:  zbóŜ  ozimych,  zbóŜ  jarych,  okopowych,
strączkowych,  jednorocznych  roślin  pastewnych,  wieloletnich  motylkowych,  mieszanek
wieloletnich motylkowych z trawami, roślin przemysłowych.

Liczba lat, po których dana roślina ponownie będzie uprawiana na tym samym polu

(„wróci”  na  to  samo  pole),  stanowi  rotację  zmianowania.  Liczba  pól  i  lat  zmianowania  jest
jednakowa.  W  stosunku  do  rośliny  stanowiącej  w  danym  roku  pole  zmianowania,  roślina
uprawiana w następnym roku nazywa się rośliną następczą, poprzednim – przedplonem, dwa
lata  wcześniej  –  przedprzedplonem.  Międzyplon  stanowią  rośliny  o  krótkim  okresie
wegetacji,  uprawiane  między  dwoma  plonami  głównymi,  a  więc  po  zbiorze  rośliny
przedplonowej,  a przed  siewem  rośliny  następczej.  Międzyplony  dzielimy  na:  wsiewki
poplonowe,  poplony  ścierniskowe,  poplony  ozime  i  plony  wtóre.  Rośliny  stosowane  jako
wsiewki poplonowe wysiewa się, podobnie jak rośliny motylkowe drobnonasienne, w roślinę
ochronną  wczesną  wiosną,  najczęściej  w  zboŜa.  W  okresie  wspólnego  wzrostu  z  rośliną
główną wsiewki rosną powoli. Szybszy wzrost następuje po zbiorze rośliny głównej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Poplony  ścierniskowe  uprawia  się  po  roślinach  ozimych  i  jarych  stosunkowo  wcześnie
schodzących z pola. Na poplony ścierniskowe wykorzystuje się rośliny jednoroczne. Mogą to
być rośliny motylkowe lub nie motylkowe odznaczające się dostatecznie szybkim wzrostem.
Poplony  ozime  wysiewa  się  w  końcu  lata  lub  jesienią,  a  plon  zbiera  się  wiosną  następnego
roku,  wykorzystuje  się  więc  do  ich  uprawy  okres  jesienny  i  wiosenny  –  przerwę  między
zbiorem  roślin  plonu  głównego  a  siewiem  lub  sadzeniem  roślin  jarych  późnego  siewu
uprawianych jako tzw. plon wtóry. W stosunku do przedplonu uprawiana po nim roślina jest
rośliną  następczą.  Przedprzedplon,  przedplon  i  jego  roślina  następcza  stanowią  ogniwo
zmianowania.

W prawidłowo ułoŜonym zmianowaniu, uwzględniając specyficzne oddziaływanie roślin

na glebę i całe środowisko, moŜna wyróŜnić określone fragmenty, które nazywa się członami
zmianowania. Człon zmianowania rozpoczyna się od roślin poprawiających Ŝyzność gleby,
a kończy się rośliną (roślinami) obniŜającą tę Ŝyzność.

Na podstawie zmianowania moŜna obliczyć strukturę zasiewów. Jest to procentowy

udział poszczególnych roślin lub grup roślin obliczony w stosunku do powierzchni zasiewów.
Zdarza się, Ŝe na tym samym polu przez kilka lat uprawia się jeden gatunek roślin i wówczas
mówimy o monokulturze. Taki sposób uprawy prowadzi do obniŜenia plonów na skutek:

−

podobnej (jednostronnej) uprawy roli,

−

jednostronnego wyczerpania składników pokarmowych z gleby,

−

wzrostu zachwaszczenia,

−

zbyt duŜego nasycenia środowiska glebowego związkami biologicznie czynnymi.
Wszystkie wymienione przyczyny, powodujące zmniejszenie plonowania roślin

uprawnych, nazywa się ogólnie zmęczeniem gleby. BliŜej poznane zjawiska zmęczenia gleby
dotyczą roślin motylkowych (wykoniczynienie, wylucernienie), buraków (wyburaczenie)
i lnu (wylnienie).

Wykoniczynienie

powodują

bakteriofagi,

pasoŜyty

bakterii

brodawkowych,

a wyburaczenie – mątwik burakowy, pasoŜytujący na włośnikach korzeni buraków.
Wylnienie przypisuje się silnemu rozwojowi szeregu chorób lnu.

Zmęczenie gleby występuje nie tylko na wskutek uprawy tych samych roślin po sobie,

lecz i naleŜących do tej samej rodziny lub grupy. Stwierdzono, Ŝe pszenica i jęczmień nie
znoszą stanowiska po sobie, co oprócz poraŜenia chorobami podstawy źdźbła moŜe być
spowodowane jeszcze dokładnie nie poznanymi procesami mikrobiologicznymi.

Czynniki zmianowania

MoŜna je podzielić na 3 grupy: przyrodnicze, agrotechniczne i organizacyjno-

ekonomiczne.

Do przyrodniczych czynników zmianowania zalicza się: właściwości rośliny, warunki

klimatyczno-glebowe i wzajemne oddziaływanie na siebie roślin i siedliska. Jedną z waŜnych
właściwości roślin jest system korzeniowy roślin, który wpływa na zdolność pobierania wody
i składników pokarmowych, a takŜe na strukturę i ilość pozostawionych resztek poŜniwnych.
Najwięcej resztek poŜniwnych, które są waŜnym źródłem substancji organicznej,
pozostawiają wieloletnie rośliny pastewne.

Z uprawą określonych grup roślin wiąŜe się takŜe nagromadzenie w glebie substancji

biologicznie  czynnych  –  biotoksyn,  które  mogą  szkodliwie  działać  na  kiełkowanie  nasion.
Zmianowanie  zapobiega  tym  zjawiskom  m.in.  przez  wprowadzenie  roślin  fitosanitarnych,
które  w  sposób  naturalny  przeciwdziałają  rozprzestrzenianiu  się  chorób  i  szkodników
i przyczyniają  się  do  poprawy  stanu  zdrowotnego  gleby.  W  zmianowaniu  z  duŜym udziałem
zbóŜ  do  takich  roślin  naleŜą:  rzepak,  motylkowe,  owies  i  kukurydza.  W  stosunku  do
okopowych roślinami fitosanitarnymi są: motylkowe, zboŜa, kukurydza i cykoria korzeniowa
(roślina wroga w stosunku do mątwika).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Inną waŜną cechą roślin jest szybkość wzrostu ich części nadziemnej oraz bujność.

Gatunki  szybko  i  bujnie  rosnące  mniej  się  zachwaszczają  i  lepiej  osłaniają  powierzchnię
gleby  przed  niekorzystnym  działaniem  czynników  atmosferycznych:  wysuszającym
wpływem  słońca,  czy  ubijającym  –  ulewnego  deszczu.  W  zmianowaniu  trzeba  utrzymać
proporcje  między  roślinami  regenerującymi  i  niszczącymi  strukturę  gleby.  Dotyczy  to
głównie  duŜego  nasilenia  uprawy  zbóŜ  po  sobie.  Rośliny  wieloletnie,  np.  koniczyna  czy
trawy,  sprzyjają  tworzeniu  struktury  gruzełkowatej,  przy  czym  rośliny  motylkowe
wzbogacają glebę w azot dzięki współŜyciu z bakteriami brodawkowymi.

Czynniki klimatyczne, a głównie ilość i rozkład opadów, terminy występowania

pierwszych przymrozków jesiennych i ostatnich wiosennych oraz układ temperatur,
szczególnie zimą, oddziałują na dobór roślin w zmianowaniu.

O doborze roślin uprawnych w największym stopniu decyduje jednak gleba. Do

najwaŜniejszych  czynników  glebowych  zalicza  się:  typ  i  rodzaj  gleby,  jej  zasobność
w składniki  pokarmowe,  odczyn  gleby,  właściwości  wodno-powietrzne  i  zawartość
próchnicy, a takŜe ukształtowanie terenu.

Zmianowanie nie ogranicza się tylko do ustalenia kolejności roślin, lecz obejmuje

równieŜ ich agrotechnikę. Do czynników agrotechnicznych zmianowania zalicza się: uprawę
roli  i nawoŜenie  (organiczne  i  mineralne)  oraz  zwalczanie  chorób,  chwastów  i  szkodników.
Czynniki  agrotechniczne  naleŜy  dostosować  do  doboru  i  następstwa  roślin  w  zmianowaniu.
Zmianowanie  powinno  umoŜliwiać  co  pewien  czas (przynajmniej raz na 4–5 lat) wykonanie
pełnego  zespołu  uprawek  poŜniwnych  oraz  pod  rośliny  głęboko  korzeniące  się  pogłębienie
warstwy uprawnej.

NawoŜenie organiczne i mineralne powinno być tak zaplanowane w zmianowaniu, aby

rośliny mogły jak najlepiej je wykorzystać i aby przyczyniało się ono do podnoszenia
Ŝ

yzności gleby. W zmianowaniu stosowanie obornika zaleŜy od uprawianej rośliny i gleby.

NawoŜenie mineralne dostosowuje się do potrzeb rośliny, gleby i klimatu. Istotną rolę ma
takŜe wapnowanie i magnezowanie, które stosuje się co kilka lat, tak jak obornik.

Herbicydy są waŜnym elementem kompleksowego zwalczania chwastów i powinny być

dostosowane do roślin występujących w zmianowaniu. Przy doborze preparatu naleŜy
uwzględnić nie tylko rodzaj odchwaszczanej rośliny, ale równieŜ rośliny następcze.

Do czynników organizacyjno-ekonomicznych, decydujących o doborze roślin do

zmianowania, zaliczamy:

−

specjalizację gospodarstw,

−

warunki zbytu ziemiopłodów, które uwzględniają odległość od głównych ośrodków
zbytu,

−

potrzeby paszowe gospodarstwa,

−

robociznę, siłę pociągową i park maszynowy.

Układając zmianowanie naleŜy uwzględnić wszystkie wymienione czynniki, gdyŜ będą

one decydowały o wysokości plonów uprawianych roślin oraz o tym, czy kultura gleby będzie
wzrastała, czy teŜ będzie malała.

Wartość stanowisk

W zmianowaniu w miarę moŜliwości poszczególnym roślinom naleŜy zapewnić dobre

przedplony. Trzeba znać wymagania roślin w stosunku do przedplonu, a jednocześnie ich
wartość przedplonową dla roślin następczych. Rośliny mające podobne wymagania i wartość
przedplonową łączy się w grupy, zwane elementami zmianowania (polami zmianowania).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Pola zmianowania
1. Rośliny okopowe uprawiane są na oborniku i zostawiają dobre stanowisko dla roślin

następczych.  Odchwaszczają  glebę,  a  dzięki  obornikowi  wzbogacają  ją  w  składniki
pokarmowe. Ponadto pod okopowe stosuje się głęboką orkę.
Są  one  dobrymi  przedplonami  dla  roślin  jarych.  Rośliny  ozime  moŜna  uprawiać  po
okopowych wcześnie schodzących z pola. Z reguły po roślinach okopowych uprawia się
zboŜa  lub  zboŜa  z  wsiewkami  roślin  motylkowych.  Po  okopowych  moŜna  teŜ  uprawiać
inne  okopowe.  NaleŜy  pamiętać,  Ŝe  nie  wolno  uprawiać  buraków  po  sobie,  ziemniaków
po  ziemniakach,  ani  buraków  po  rzepaku.  Okopowe  zadowalają  się  gorszymi
przedplonami, zwykle zboŜowymi.
Zajmują  pierwsze  miejsce  w  płodozmianie,  pozostawiając  dla  roślin  następnych
stanowisko odchwaszczone i zasobne w składniki pokarmowe(okres przygotowania roli).

2. Rośliny motylkowe drobnonasienne i ich mieszanki z trawami stanowią doskonały

przedplon  dla  wielu  roślin,  gdyŜ  gromadzą  w  glebie  bardzo  duŜo  azotu,  substancji
organicznych  i  próchnicy.  Głęboki  system  korzeniowy  wpływa  korzystnie  na  strukturę
gleby.  Dodatnie  działanie  motylkowych  wieloletnich  na  Ŝyzność  gleby  wzmaga  się,
przedłuŜa się gdy są uprawiane w mieszankach z trawami. Po roślinach tych uprawia się
gatunki  wymagające  dobrych  stanowisk,  np.  rzepak  ozimy,  pszenicę  ozimą  i  jarą,
jęczmień  jary  pastewny,  kukurydzę  i  ziemniaki  (gdy  brakuje  obornika).  Nie  wolno
natomiast uprawiać po nich innych motylkowych.

3. Strączkowe (motylkowe grubonasienne) pozostawiają dość duŜo resztek poŜniwnych

o duŜej  zawartości  azotu,  fosforu,  potasu,  a  gleba  nabiera  struktury  gruzełkowatej.
Uprawiane  na  nasiona  umieszcza  się  w  drugim  lub  trzecim  roku  po  oborniku,
a przeznaczone  na  zielonkę  –  w  gorszych  stanowiskach.  Wszystkie  wymagają  gleb
starannie  odchwaszczonych.  Rośliny  strączkowe  na  zielonkę  są  lepszymi  przedplonami
niŜ na nasiona, gdyŜ wcześniej schodzą z pola i lepiej chronią glebę przed niekorzystnym
działaniem  czynników  atmosferycznych  i  chwastami.  Po  strączkowych  na  zielonkę  i  na
nasiona  wczesnego  zbioru  powinno  się  uprawiać  oziminy,  natomiast  po  strączkowych
późno schodzących z pola wysiewa się rośliny jare.

4. Nie wolno uprawiać strączkowych po sobie, ani po innych motylkowych.
5. Jednoroczne rośliny pastewne, jak kukurydza, słonecznik, kapusta pastewna, róŜnią się

znacznie między sobą i trzeba je uwaŜać za osobne elementy zmianowania. Wszystkie
mają duŜe wymagania nawozowe i co do zasobności w wodę.

6. Rośliny przemysłowe nie stanowią jednolitej grupy. Wymagają gleb o wysokiej

kulturze,  pozbawionych  chwastów  i  organizmów  chorobotwórczych  atakujących
uprawianą  roślinę.  Wartość  stanowiska  po  przemysłowych  jest  na  ogół  dobra,  jeŜeli  są
one  intensywnie  nawoŜone  i  pielęgnowane.  Najlepsze  stanowiska  są  po  rzepaku,
gorczycy  i  konopiach,  natomiast  nieco  gorsze  po  pozostałych  (najgorsze  po  lnie).  Po
przemysłowych uprawia się najczęściej zboŜowe. Nie wolno uprawiać lnu po lnie, maku
po  ziemniakach  i  odwrotnie,  słonecznika  po  słoneczniku,  krzyŜowych  po  innych
krzyŜowych i po burakach.

7. Ozime kłosowe wymagają dobrych lub średnich przedplonów, dość wcześnie

schodzących  z  pola.  Same  są  złymi  przedplonami.  Działają  ujemnie  na  strukturę  gleby
i na  ogół  zachwaszczają  pole.  Pozostawiają  w  glebie  średnie  ilości  niezbyt  bogatych
w składniki  pokarmowe  resztek  poŜniwnych.  Natomiast  wcześnie  schodzą  z  pola,  co
umoŜliwia  siew  poplonów  i  wykonanie  pełnego  zespołu  uprawek  poŜniwnych.
Wymagania  agrotechniczne  mają  niewielkie.  Po  zbiorze  ozimych  kłosowych  zapasy
wody w glebie są z reguły większe niŜ po zbiorze jarych kłosowych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

8. Jare kłosowe róŜnią się od ozimych kłosowych tym, Ŝe nie wymagają wcześnie

schodzącego  z  pola  przedplonu,  co  ułatwia  jego  wybór.  Natomiast  są  wymagające  co  do
wartości  stanowiska.  Szczególnie  dotyczy  to  pszenicy  jarej  i  jęczmienia  jarego,  które
powinno  się  uprawiać  po  roślinach  pozostawiających  rolę  Ŝyzną,  sprawną  i  czystą.  Są
jeszcze  gorszym  przedplonem  dla  roślin  następczych,  gdyŜ  później  schodzą  z pola, silniej
wysuszają i zachwaszczają glebę oraz gorzej chronią glebę przed erozją wodną i wietrzną.

Zasady układania zmianowań

Aby prawidłowo ułoŜyć zmianowanie i osiągnąć duŜe i dobrej jakości plony naleŜy

przestrzegać następujących zasad:

−

dobierać rośliny zgodnie z ich wymaganiami glebowymi; na glebach Ŝyznych powinno
się uprawiać gatunki o duŜych wymaganiach glebowych, a na słabszych glebach gatunki
o mniejszych wymaganiach;

−

uwzględniać warunki klimatyczne danego regionu;

−

przestrzegać optymalnego terminu siewu w taki sposób, aby okres po zbiorze przedplonu
był dostatecznie długi dla dobrego przygotowania roli pod siew rośliny następczej,

−

uwzględniać wpływ roślin na środowisko glebowe;

−

tak ułoŜyć zmianowanie aby, moŜna było raz na 3–4 lata zastosować obornik lub inne
nawozy organiczne oraz nawozy wapniowo-magnezowe.

Ocena zmianowań

Pełna ocena zmianowania powinna obejmować łączną wartość surowców uzyskanych

z uprawianych w nim roślin, koszty ich produkcji oraz zmiany w Ŝyzności gleby . Praktycznie
jest jednak niemoŜliwe, gdyŜ kaŜdy z wymienionych elementów oceny ma wiele składników,
bardzo trudnych do oszacowania i stale się zmieniających. Najczęściej więc ograniczamy się
do  analizy  doboru  roślin  w  zmianowaniu  oraz  ich  bezpośrednich  przedplonów,  czasem
równieŜ  przedprzedplonów.  Zasada  polega  na  bonitacji  gleby,  bezpośrednich  przedplonów
i przedprzedplonów  dla  roślin  uprawianych  w  płodozmianie.  Bonitacja  wyraŜana
w procentach  odpowiada  w  przybliŜeniu  plonom,  które  moŜna  w  tych  warunkach  uzyskać
w stosunku  do  plonów  w  warunkach  optymalnych  (100%).  Łączną  ocenę  plonu  rośliny
(pojedyńczego  pola  zmianowania)  oblicza  się  na  podstawie  wszystkich  trzech  bonitacji  ze
wzoru:  (AxBxC):  10  000,  gdzie  A  oznacza  przydatność  gleby,  B  –  bezpośredni  przedplon,
C – przedprzedplon.
Ś

rednia z ocen wszystkich roślin stanowi wypadkową ocenę dla całego zmianowania.

Płodozmiany o ocenie powyŜej 95% moŜna uznać za wzorowe, od 95% do 90% za poprawne,
od 90% do 85% jeszcze dopuszczalne, poniŜej 85% – przyrodniczo wadliwe.

Rodzaje płodozmianów

W Polsce najczęściej dzielimy płodozmiany w zaleŜności od głównego celu produkcji

oraz udziału poszczególnych grup roślin w strukturze zasiewów. RozróŜnia się 3 zasadnicze
grupy płodozmianów: polowe (towarowe), paszowe i specjalne.
W płodozmianach polowych przewaŜają rośliny towarowe – zboŜa, okopowe i przemysłowe,
a pastewne występują na małej powierzchni. W zaleŜności od udziału tych roślin w strukturze
zasiewów płodozmiany polowe dzielimy na:

−

zboŜowe, gdy zboŜa zajmują ponad 50% powierzchni,

−

okopowe, gdy okopowe zajmują ponad 25% powierzchni,

−

okopowo-przemysłowe, gdy okopowe i przemysłowe zajmują 30-50% powierzchni,

−

zboŜowo-okopowe, gdy zboŜa stanowią ponad 50%, a okopowe ponad 25% powierzchni,

−

wszechstronne, gdy powierzchnia uprawy Ŝadnej z wymienionych grup roślin nie
przekracza podanych poprzednio granic.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Płodozmiany pastewne róŜnią się od polowych większym udziałem roślin pastewnych –

ponad 33% powierzchni. W ich skład wchodzą zwykle motylkowe wieloletnie lub ich
mieszanki z trawami, uŜytkowane przez dwa, a nawet trzy lata.

Płodozmiany specjalne to płodozmiany przeciwerozyjne, warzywne, sadownicze,

nasienne i doświadczalne.

Rola płodozmianu w roŜnych systemach rolnictwa
Rolnictwo  przemysłowe  cechuje  intensyfikacja  nakładów,  idąca  w  parze  ze  specjalizacją
i upraszczaniem  produkcji  oraz  zastosowaniem  głównie  przemysłowych  środków  produkcji.
Płodozmiany  polowe  w  systemie  rolnictwa  przemysłowego  zaleŜeć  będą  od  stopnia
specjalizacji i uproszczenia produkcji roślinnej. Jako nieprzekraczalną granicę przyjąć moŜna
2–3 gatunki, 3–5 pól i 75–80% wybranej grupy roślin w strukturze zasiewów.
Rolnictwo  ekologiczne  jest  przeciwieństwem rolnictwa przemysłowego. Cele ekologiczne –
ochrona  środowiska  naturalnego  i  produkcja  zdrowej  Ŝywności  –  dominują  nad  dochodem
i zyskiem.  śywienie  roślin  i  utrzymanie  Ŝyzności  gleby  zapewnia  nawoŜenie  organiczne
i uprawa  gatunków  o  duŜej  wartości  przedplonowej.  W  płodozmianach  Ŝadna  z  grup  nie
powinna mieć wyraźnej przewagi: udział zbóŜ do 50%, motylkowych duŜy, międzyplonów –
jak najwięcej, nawet ponad 50%. W takich warunkach Ŝyzność gleby powinna rosnąć, a więc
nie powinno mieć miejsca obniŜenie plonów z powodu braku nawoŜenia mineralnego.

W ekologicznej uprawie roślin głównym zadaniem płodozmianu jest utrzymanie na

wysokim poziomie stabilności równowagi agrosystemu poprzez:

−

zapewnienie róŜnorodności gatunkowej biocenozy, która stanowi naturalną barierę dla
nadmiernego rozwoju chorób, szkodników i chwastów,

−

utrzymanie na stałym poziomie bazy pokarmowej dla organizmów glebowych poprzez
wyrównywanie rocznych róŜnic masy korzeniowej w glebie,

−

stymulowanie

korzystnych

przemian

glebowych

oraz

unieruchomienie

lub

neutralizowanie substancji szkodliwych przez uprawę międzyplonów,

−

wydłuŜenie rotacji roślin w zmianowaniu i zmniejszenie negatywnego oddziaływania na
ś

rodowisko glebowe tzw. roślin przewodnich.

Przy ustalaniu płodozmianu w gospodarstwie ekologicznym niezbędna jest dokładna

znajomość  czynników  decydujących  o  następstwie  roślin,  a  w  szczególności:  oddziaływania
roślin  na  glebę,  róŜnorodności  gatunkowej  roślin,  oddziaływań  fitosanitarnych  i  innych
agroekologicznych cech roślin.

Ustalając następstwa roślin naleŜy tak dobierać gatunki, aby w kaŜdym członie

zmianowania  był  jeden  gatunek  rośliny  poprawiający  Ŝyzność  gleby  (np.  koniczyna)  i  drugi,
który  z  tej  podwyŜszonej  Ŝyzności  korzysta  (np.  jęczmień  jary).  Przy  takim  konstruowaniu
członów  zmianowania  naleŜy  brać  pod  uwagę  cechy  agroekologiczne  roślin  uprawnych.  Do
tych  cech  naleŜą:  masa  i  głębokość  systemu  korzeniowego,  samotolerancja,  allelopatie
(biochemiczne  oddziaływanie  jednego  organizmu  roślinnego  na  drugi),  pokrycie  gleby
i tolerancja na wsiewki.

Największą masę korzeni wytwarzają: koniczyna, koniczyna z trawami, rośliny pastewne

w uprawie polowej. Do roślin głęboko korzeniących się naleŜą: koniczyna, koniczyna
z trawami, lucerna, rzepak, bób.

NajwyŜszą samotolerancją odznaczają się rośliny pastewne w uprawie polowej (oprócz

buraków), a w stopniu zadowalającym reagują na siebie: Ŝyto, owies, gryka. Dobrą wartość
przedplonową dla międzyplonu przedstawiają: koniczyna, koniczyna z trawami, wyka jara,
jęczmień ozimy, rzepak ozimy i jary, ziemniak wczesny.

Do roślin najlepiej pokrywających, ocieniających glebę naleŜą: koniczyny, koniczyna

z trawami, pastewne w uprawie polowej, wyka jara, rzepak, okopowe, bób. NajwyŜszą
tolerancję w stosunku do wsiewek przejawiają pszenica ozima i jęczmień ozimy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W rolnictwie ekologicznym wszystkie gatunki roślin mają przypisane miejsce w szeregu

zaleŜności od strukturotwórczego lub degradującego oddziaływania na glebę. Podział
gatunków według ich oddziaływania wykorzystuje się przy konstruowaniu płodozmianów.

Zestaw roślin o najlepszym strukturotwórczym działaniu na glebę przedstawia się

następująco:

−

lucerna,

−

koniczyna z trawami,

−

koniczyny jednoroczne,

−

trawy wieloletnie,

−

trawy jednoroczne,
Kolejność roślin od najbardziej degradujących gleby jest następująca:

−

kukurydza,

−

jęczmień jary,

−

pszenica,

−

jęczmień ozimy,

−

owies,

−

yto, gryka, rzepak.

Płodozmian skonstruowany z wielu gatunków roślin spełnia cechę ekologicznej

róŜnorodności.  Tę  róŜnorodność  moŜe  zapewnić  wieloczłonowy  płodozmian,  w  którym
znajdują miejsce mieszanki roślin, wsiewki i międzyplony. Prawidłowo ułoŜony płodozmian
jest  podstawowym  narzędziem  rolnika  ekologicznego  w  podnoszeniu  Ŝyzności  gleby
i uzyskaniu  wartościowych  plonów.  Płodozmian  tworzy  podstawę  biologicznej  równowagi,
gdyŜ  ogranicza  rozwój  chwastów,  patogenów  i  szkodników.  Opracowanie  prawidłowego
płodozmianu  wymaga  od  rolnika  wiedzy  fachowej,  doświadczenia  oraz  znajomości  biologii
agrofagów.

W rolnictwie ekologicznym zasady konstruowania płodozmianu wyznaczają właściwości

roślin.  Do  zasad  tych  naleŜą:  wielostronność  kryteriów  doboru,  wieloletniość
i wieloczłonowość  zmianowania,  rola  roślin  motylkowych,  międzyplony,  i  wzajemne
oddziaływanie roślin na siebie.
O  doborze  i  następstwie  roślin  decydują  kryteria  o  róŜnym  charakterze,  np.  wymagania
pokarmowe,  masa  i  zasięg  systemu  korzeniowego,  strukturotwórcze  lub  degradujące
oddziaływanie  na  glebę.  Dlatego  naleŜy  przyjąć  zasadę  wielostronnych  kryteriów
w następstwie roślin. Niewskazana jest uprawa po sobie roślin z tej samej rodziny botanicznej
ze względu na moŜliwość przenoszenia się chorób i szkodników.

W rolnictwie ekologicznym zalecany jest płodozmian minimum pięcioletni, a najlepiej

siedmio-,  a  nawet  dziewięcioletni.  W  tak  rozbudowanym  płodozmianie  zawsze  znajdą
miejsce wieloletnie rośliny motylkowe oraz trawy.
Wieloletnie  motylkowe  wsiewane  w  zboŜa  (rzadziej  w  inne  rośliny)  stanowią  doskonały
przedplon dla wielu roślin, dzięki temu, Ŝe tworzą bogaty system korzeniowy, który wpływa
korzystnie na strukturę gleby i jej Ŝyzność. Dodatnie działanie motylkowych potęguje się, gdy
są uprawiane w mieszankach z trawami.

Międzyplony dostarczają glebie obfitej i róŜnorodnej gatunkowo masy korzeniowej.

Dlatego teŜ międzyplon jest punktem startowym kaŜdego płodozmianu i powraca tym
częściej, im gorszy był wyjściowy stan biologiczny gleby. JeŜeli w płodozmianie udział roślin
o słabym systemie korzeniowym jest zbyt duŜy, a gleby są przy tym silnie zdegradowane,
wówczas zachodzi potrzeba corocznej uprawy międzyplonów.

Rośliny rosnące obok siebie działają na siebie korzystnie lub niekorzystnie. Polega to

m.in.  na  wydzielaniu  pewnych  substancji  lotnych  przez  liście  albo  śluzów  przez  korzenie.
Istotna  jest  takŜe  zdolność  wydzielania  fitoncydów  –  substancji  lotnych  o  właściwościach
bakterio-  i  grzybobójczych.  Znajomość  wzajemnego  oddziaływania  roślin  na  siebie  jest

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wykorzystana do planowania w płodozmianie upraw współrzędnych. Znana jest współrzędna
uprawa marchwi i cebuli, które usytuowane obok siebie odstraszają wzajemnie swoje
szkodniki. Przy planowaniu sąsiedztwa zaleca się wykorzystane tabel obrazujących kierunek
oddziaływania wzajemnego roślin.

Przykłady płodozmianów ekologicznych
I.

1)  ziemniaki na kompoście obornikowym,
2)  jęczmień jary z wsiewką lucerny,
3)  lucerna,
4)  lucerna,
5)  lucerna,
6)  kukurydza,
7)  buraki pastewne na kompoście obornikowym,
8)  owies z wsiewką koniczyny czerwonej,
9)  koniczyna czerwona,
10)  pszenica ozima + poplon ścierniskowy (peluszka, wyka, jęczmień).

II.

1)  okopowe na kompoście obornikowym,
2)  zboŜa z wsiewką koniczyny,
3)  koniczyna czerwona,
4)  zboŜa z siewką seradeli,
5)  okopowe na kompoście obornikowym,
6)  zboŜe + plon ścierniskowy (kapusta pastewna),
7)  zboŜe jare z wsiewką lucerny, trawy i ziół,
8)  lucerna mieszańcowa z trawą i ziołami,
9)  lucerna z trawą i ziołami,
10)  lucerna z trawą i ziołami.

III.

1)  okopowe na kompoście obornikowym,
2)  pszenica ozima lub Ŝyto + poplon ścierniskowy (peluszka, bobik),
3)  jęczmień z wsiewką koniczyny czerwonej,
4)  koniczyna czerwona,
5)  pszenica lub Ŝyto (w zaleŜności od klasy gleby) + poplon (gorczyca lub rzepak).

Rolnictwo zrównowaŜone

MoŜna je określić jako pośrednie między ekstremalnymi systemami – przemysłowym

i ekologicznym.  Równowaga  dotyczy  celów  ekonomicznych  i  ekologicznych,  produkcji
roślinnej  i  zwierzęcej,  stosowanych  środków  produkcji  –  nakładów  pochodzenia
przemysłowego  i  naturalnego.  Środki  te  powinny  się  wzajemnie  uzupełniać,  współdziałając
ze sobą w sposób wpływający dodatnio na plony roślin i Ŝyzność gleby.

W rolnictwie zrównowaŜonym dopuszcza się specjalizację produkcji polowej

uproszczonej  do  4–5  gatunków,  naleŜących  do  2–3  grup  roślin,  wśród  nich  motylkowych.
Udział  zbóŜ  w strukturze  zasiewów  nie  powinien  przekraczać  60%,  a  najczęściej
stosowanymi  płodozmianami  będą  4-polowe  i  5-polowe.  Zalecane  są  poplony  z  roślinami
krzyŜowymi i motylkowymi. Płodozmiany te nie stwarzają zagroŜeń ekologicznych, choć ich
właściwe  stosowanie,  uwzględniające  całokształt  technologii  i  zapewniające  opłacalność
produkcji wymaga dobrej znajomości rolnictwa.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co nazywamy przedplonem, rośliną następczą i międzyplonem?
2.  Jak dzielą się czynniki zmianowania?
3.  Jakie są agrotechniczne czynniki zmianowania?
4.  Na czym polega zjawisko zmęczenia gleby?
5.  Jakie  są  róŜnice  między  roślinami  okopowymi  a  zboŜami  pod  względem  wymagań

przedplonowych i wartości stanowiska, jakie pozostawiają roślinie następczej?

6. Jakie są dobre przedplony dla zbóŜ?
7. Jakie są róŜnice między płodozmianami w systemach rolnictwa: przemysłowym,

ekologicznym i zrównowaŜonym?

8.  Jakie są zasady konstruowania płodozmianów ekologicznych?
9.  Jak ocenia się wartość zmianowania?
10.  Jakie są rodzaje płodozmianów polowych i paszowych?

4.5.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

UłóŜ zmianowanie sześciopolowe na gleby Ŝyzne średniozwięzłe uwzględniając w nim

uprawę poplonu ścierniskowego. Oceń średnią wartość stanowisk w ułoŜonym zmianowaniu.
Do wykonania zadań wykorzystaj załączone tabele 1, 2, 3.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) dobrać rośliny do rodzaju gleby,
2) ustalić terminy zasiewu i zbioru poszczególnych roślin w zmianowaniu, posługując się

kalendarzem agrotechnicznym,

3) określić kolejne następstwo roślin w zmianowaniu pamiętając o uwzględnieniu

w ogniwie zmianowania okresu przygotowania roli, okresu strukturotwórczego wpływu
roślin na glebę oraz etapu wykorzystania roli,

4) określić skutki wzajemnego oddziaływania roślin na siebie w zmianowaniu i zjawisko

zmęczenia gleby,

5) dokonać średniej oceny wartości stanowisk w zmianowaniu według przyrodniczych

kryteriów doboru i następstwa roślin.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tabela 1 do ćwiczenia 1. Wymagania glebowe i nawozowe roślin w zmianowaniu [3, s. 384]

Dobór roślin na gleby

Roślina

bardzo dobre

i dobre

rednie lepsze

rednie

gorsze

słabe

brdzo słabe

pszenica ozima

-------------

pszenica jara

-------------

jęczmień ozimy

-------------

jęczmień jary

-------------

yto ozime

owies

-------------

kukurydza

ziemniak późny

burak cukrowy

-------------

rzepak ozimy

-------------

len włóknisty

-------------

groch na nasiona

-------------

bobik na nasiona

-------------

łubin Ŝółty

strączkowe na zielonkę

-------------

koniczyna czerwona

-------------

lucerna mieszańcowa

-------------

Pełna

odpowiednia

wystarczająca

ograniczona

bardzo mała

Tabela 2 do ćwiczenia 1. Charakterystyka elementów zmianowania [3, s. 382]

Element zmianowania

Wymagania

przedplonowe

Wymagania

agrotechniczne

Wartość

przedplonowa

kłosowe ozime

kłosowe jare

okopowe

strączkowe na nasiona

strączkowe na zielonkę

jednoroczne rośliny pastewne

wieloletnie motylkowate

i mieszanki z trawami

przemysłowe

duŜe, średnie
duŜe, średnie

małe,

małe, średnie

małe

małe, średnie

duŜe
duŜe

małe
małe
duŜe

rednie

małe

małe, średnie

duŜe
duŜe

mała
mała
duŜa
duŜa
duŜa

duŜa, średnia

duŜa

róŜna

Tabela 3 do ćwiczeia 1. Ocena wartości i stanowiska dla rośliny w zmianowaniu w procentach plonu na
stanowisku korzystnym (=100%) [3, s. 388]

Bezpośredni przedplon

Przydatność

gleby

Ocena

przedplonu

WraŜliwość na

uprawę po sobie

Przedplon (liczba pól zbóŜ

przed zboŜem)

Ocena [%]

pełna

odpowiednia

wystarczająca

ograniczona
bardzo mała

b. dobry, dobry

dość dobry

redni

dopuszczalny

zły - unikać

-----

mała

rednia

duŜa

bardzo duŜa

3 i więcej

100

95
90
85
80

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

tabela następstwa roślin,

−

tabela doboru roślin do kompleksów glebowych,

−

kalendarz agrotechniczny,

−

literatura dotycząca zmianowania z rozdziału 6 poradnika.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

UłóŜ

płodozmian

dla

gospodarstwa

ekologicznego

płodozmian

rolniczy

dziewięciopolowy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) określić róŜnice między rolą płodozmianów w gospodarstwach konwencjonalnych

i ekologicznych,

2) określić zasady doboru roślin do płodozmianów ekologicznych, uwzględniając

wieloletniość upraw, rolę motylkowych z trawami i uprawę międzyplonów,

3) określić kolejne następstwo roślin po sobie uwzględniając wzajemnie korzystne

oddziaływanie allelopatyczne roślin na siebie, samotolerancję i ich fitosanitarny wpływ
na glebę.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

tabela następstwa roślin,

−

tabela doboru roślin do kompleksów glebowych,

−

kalendarz agrotechniczny,

−

literatura z rozdziału 6 poradnika dotycząca płodozmianu.

4.5.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wyjaśnić, co nazywamy przedplonem, rośliną następczą

i międzyplonem?

2)  podzielić czynniki zmianowania?
3)  scharakteryzować przyrodnicze czynniki zmianowania?
4)  wyjaśnić, na czym polega zjawisko zmęczenia gleby?
5)  porównać rośliny okopowe ze zboŜami pod względem wymagań

przedplonowych

wartości

pozostawianego

przez

nie

stanowiska?

6) wymienić dobre przedplony dla zbóŜ?
7) wymienić najwaŜniejsze róŜnice między płodozmianami

w systemach

rolnictwa:

przemysłowym,

ekologicznym

i zrównowaŜonym?

8) określić zasady układania płodozmianów ekologicznych?
9) określić sposób oceny wartości zmianowania?
10) wymienić rodzaje płodozmianów polowych i paszowych?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

1.  Przed rozpoczęciem rozwiązywania testu przeczytaj uwaŜnie instrukcję.
2.  Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.
3.  Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.
4.  Test  zawiera  30  zadań.  Do  kaŜdego  zadania  dołączone  są  cztery  warianty  odpowiedzi,

tylko jedna jest prawidłowa.

5. Za prawidłową odpowiedź otrzymasz 1 punkt.
6. Udzielaj odpowiedzi tylko na załączonej karcie odpowiedzi stawiając znak „X”

w odpowiedniej rubryce. W przypadku pomyłki błędną odpowiedź zaznacz kółkiem,
a następnie zakreśl prawidłową odpowiedź.

7.  Pracuj samodzielnie.
8.  Na rozwiązanie testu masz 45 minut.
9.  Jeśli czas Ci pozwoli, przed oddaniem swojej pracy sprawdź odpowiedzi jeszcze raz.

Powodzenia!

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. Ziarniak zbóŜ składa się z

a)  okrywy, zarodka i liścienia.
b)  okrywy owocowo-nasiennej, bielma i zarodka.
c)  warstwy aleuronowej, tarczki i liścienia.
d)  okrywy owocowo-nasiennej, bielma i liścieni.

2. Jarowizacja zbóŜ to

a)  stadium świetlne zachodzące we wczesnych stadiach rozwojowych.
b)  dojrzewanie poŜniwne ziarna.
c)  stadium termiczne prowadzące do krzewienia.
d)  przejście  z  rozwoju  wegetatywnego  do  generatywnego  pod  wpływem  bodźców

termicznych.

3. Ziarniak zbóŜ zawiera przeciętnie

a)  od 10–12% białka, 2–4% tłuszczów, 65–69% węglowodanów.
b)  od 20–30% białka, 2–4% tłuszczów, 60–65% węglowodanów.
c)  od 10–12% białka, 10–14% tłuszczów, 50–55% węglowodanów.
d)  od 2–4% białka, 12–44% tłuszczów, 65–69% węglowodanów.

4. ZboŜe obcopylne to

a)  pszenica.
b)  pszenŜyto.
c)  Ŝyto.
d)  owies.

5. W fazie dojrzałości woskowej ziarno zbóŜ zawiera

a)  30–60% wody i ma konsystencję woskową.
b)  30% wody i ma konsystencję płynną.
c)  15–20% wody i jest zupełnie twarde.
d)  30% wody i ma konsystencję ciastowatą.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. Wśród zbóŜ ozimych najsilniej krzewią się

a)  Ŝyto i pszenŜyto.
b)  Ŝyto i jęczmień.
c)  pszenica i jęczmień.
d)  jęczmień i pszenŜyto.

7. Rośliny okopowe korzeniowe to

a)  buraki, marchew, brukiew, rzepa.
b)  buraki, ziemniaki, marchew, rzepa.
c)  buraki, cykoria, ziemniaki, rzepa.
d)  buraki, topinambur, brukiew, marchew.

8. Pośpiechowatość buraka pastewnego polega na

a)  intensywnym wzroście korzenia spichrzowego.
b)  tworzeniu pędu kwiatowego w drugim roku uprawy.
c)  przejściu pełnego cyklu rozwoju w ciągu 1roku uprawy.
d)  przyrastaniu masy korzeni i gromadzeniu się w nich cukru.

9. Owocem ziemniaka jest

a)  bulwa.
b)  jagoda.
c)  orzeszek.
d)  niełupka.

10. Stolony ziemniaka to

a)  zmodyfikowane pędy podziemne.
b)  podstawy kiełków świetlnych.
c)  pędy nadziemne z pączkami kwiatowymi.
d)  korzenie przybyszowe ziemniaka.

11. Materiałem siewnym buraka pastewnego jest

a)  orzeszek.
b)  ziarniak.
c)  niełupka.
d)  owocostan zwany kłębkiem.

12. Korzenie marchwi pastewnej zawierają

a)  znaczne ilości białka, tłuszczów i węglowodanów.
b)  znaczne ilości węglowodanów, tłuszczów i soli mineralnych.
c)  znaczne ilości karotenu, witaminy C i soli mineralnych.
d)  znaczne ilości białka, tłuszczu i karotenu.

13. NajdłuŜszy okres wschodów mają

a)  marchew i cykoria.
b)  cykoria i brukiew.
c)  rzepa i marchew.
d)  marchew i burak pastewny.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

14. Do roślin motylkowych drobnonasiennych naleŜą

a)  koniczyna czerwona, bobik, inkarnatka.
b)  koniczyna czerwona, koniczyna perska, lucerna mieszańcowa.
c)  lucerna mieszańcowa, soja, koniczyna perska.
d)  koniczyna czerwona, łubin Ŝółty, soja.

15. Na zimotrwałość roślin motylkowych drobnonasiennych mają wpływ następujące

czynniki
a)  zagłębienie szyjki korzeniowej w glebie i koncentracja cukrów w roślinie.
b)  wapnowanie gleb i nawoŜenie roślin azotem.
c)  zagłębianie szyjki korzeniowej w glebie i nawoŜenie azotem.
d)  zagłębienie szyjki korzeniowej w glebie i koncentracja białka w roślinie.

16. Kwiatostanem roślin motylkowych pastewnych są

a)  lucerna – grono, koniczyna czerwona – główka, esparceta – główka.
b)  lucerna – grono, koniczyna czerwona – grono, koniczyna perska – główka.
c)  koniczyna czerwona – główka, lucerna – grono, esparceta – grono.
d)  koniczyna czerwona – grono, lucerna – grono, komonica – główka.

17. Cechą rozpoznawczą koniczyny czerwonej w stanie bezkwiatowym są

a)  liście całobrzegie bez ,,podkówki”.
b)  liście całobrzegie z wyraźną ,,podkówką” na blaszkach.
c)  liście drobno ząbkowane, silnie omszone.
d)  liście drobno piłkowane i zakończone ząbkiem.

18. Okresy uŜytkowania roślin motylkowych drobnonasiennych wynoszą

a)  koniczyna biała 1 rok, koniczyna czerwona 1 rok, lucerna mieszańcowa 3–4 lata.
b)  koniczyna perska 1 rok, koniczyna biała wieloletnia, lucerna mieszańcowa 1 rok.
c)  koniczyna inkarnatka 1 rok, koniczyna perska 3 lata, koniczyna czerwona 1–2 lata.
d)  koniczyna czerwona 1–2 lata, koniczyna perska 1 rok, lucerna mieszańcowa 3–4 lata.

19. Po przekwitnieniu roślin motylkowych drobnonasiennych ich skład chemiczny zmienia

się, to znaczy
a)  maleje zawartość białka, tłuszczów, a wzrasta zawartość włókna.
b)  maleje zawartość włókna, białka, a wzrasta zawartość tłuszczów.
c)  wzrasta zawartość białka, włókna, a maleje zawartość tłuszczów.
d)  wzrasta zawartość białka, karotenu, a maleje zawartość soli mineralnych.

20. Szybki wzrost pędów i intensywny przyrost masy traw następuje w fazie

a)  krzewienia.
b)  dojrzewania.
c)  strzelania w źdźbło.
d)  kłoszenia.

21. Kostrzewa łąkowa to trawa

a)  średniowysoka, zbitokępowa o bardzo dobrej wartości pastewnej.
b)  wysoka, luźnokępowa o bardzo dobrej wartości pastewnej.
c)  wysoka, zbitokępowa o średniej wartości pastewnej.
d)  niska, gazonowa o bardzo dobrej wartości pastewnej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

22. Do cennych ziół pastewnych na uŜytkach zielonych naleŜą

a)  mniszek lekarski, śmiałek darniowy, krwawnik pospolity.
b)  babka lancetowata, jaskier ostry, mniszek lekarski.
c)  kminek zwyczajny, mniszek lekarski, perz pospolity.
d)  mniszek lekarski, krwiściąg lekarski, krwawnik pospolity.

23. Kwiatostanem wyczyńca łąkowego jest

a)  wiecha właściwa.
b)  wiecha kłosokształtna.
c)  kłos jednostronny.
d)  wiecha rozpierzchła.

24. Trawy niepoŜądane na łąkach i pastwiskach, to

a)  śmiałek darniowy i kłosówka wełnista.
b)  kłosówka wełnista i wiechlina łąkowa.
c)  śmiałek darniowy i mietlica biaława.
d)  kostrzewa czerwona i stokłosa bezostna.

25. Gatunki traw przydatne na pastwisko, to

a)  kostrzewa łąkowa, mozga trzcinowata, wiechlina łąkowa.
b)  Ŝycica trwała, rajgras francuski, wiechlina błotna.
c)  kostrzewa łąkowa, Ŝycica trwała, wiechlina łąkowa.
d)  tymotka łąkowa, manna miele, mietlica rozłogowa.

26. Trawy pastewne stanowisk wilgotnych, to

a)  kostrzewa łąkowa, wyczyniec łąkowy, mietlica biaława.
b)  wiechlina błotna, stokłosa bezostna, kostrzewa czerwona.
c)  wiechlina błotna, grzebienica pospolita, rajgras francuski.
d)  trzęślica modra, trzcinnik, pospolity, tymotka łąkowa.

27. W ekologicznej uprawie roślin głównym zadaniem płodozmianu jest

a)  ograniczenie parowania wody z gleby.
b)  zwiększenie populacji owadów poŜytecznych.
c)  zapewnienie róŜnorodności gatunkowej biocenozy.
d)  utrzymanie stabilności równowagi ekosystemu uprawowego.

28. NajwyŜszą samotolerancją wśród roślin uprawnych odznaczają się

a)  rośliny pastewne w uprawie polowej.
b)  Ŝyto, pszenica, pszenŜyto.
c)  buraki cukrowe i pastewne.
d)  gryka i buraki pastewne.

29. Najlepsze strukturotwórcze działanie na glebę mają

a)  trawy jednoroczne i zboŜa.
b)  lucerna i kukurydza.
c)  lucerna i koniczyna.
d)  jęczmień ozimy i rzepak.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko ................................................................................................

Charakteryzowanie roślin uprawnych

Zakreśl poprawną odpowiedź.

zadania

Odpowiedź

Punkty

Razem: