1

ZAGADNIENIA Z PARTII I SYSTEMÓW PARTYJNYCH 

 

1. Kryterium definicji partii politycznych - Pojęcie partii jest róŜnorodnie definiowane. Wynika to z 

wielu  czynników.  WyróŜniamy  9  kryteriów,  kryteriów  oparciu,  o  które  tworzone  są  definicje  partii 

politycznych, a mianowicie: 1) wspólnota poglądów – autorami takiego podejścia byli min B. Constant 

oraz  J.  Blutschil  –  partia  tu  rozumiana  jest  jako  zbiorowość  zorganizowana  która  posiada  taki  sam 

ś

wiatopogląd.  2)  reprezentacja  poglądów  –  partie  reprezentują  swoje  i  wyborców  interesy  ,  poglądy, 

które  realizują  przy  pomocy  działalności  politycznej.  3)  walka  o  władzę  państwową  –  partie  jako 

zbiorowość  zorganizowana  ludzi  dąŜy  do  zdobycia  i  utrzymania  władzy.  4)  walka  o  róŜne  cele  – 

kryterium  te  pojawiło  się  wraz  z  powstaniem  partii  komunistycznych,  faszystowskich  oraz  narodowo-

wyzwoleńczych,  narodowowyzwoleńczych  wysokim  stopniu  zorganizowania  i  radykalnych  metodach 

działania,  dość  często  w  warunkach  nielegalnych.  5)  195).  rywalizacja  polityczna  o  poparcie  narodu  – 

partia dąŜy w wyborach do zdobycia jak największego poparcia wśród elektoratu. 6) funkcje społeczne 

– partie jako organizacje społeczne dzięki swoje działalności wypełniają funkcje. 7) klasowość – partie 

reprezentuje  róŜne  klasy  i  z  róŜnych  się  wywodzą.  8)  udział  w wyborach – organizacje które nie biorą 

udziału  w  wyborach  nie  są  partiami  politycznymi,  mimo  iŜ  od  strony  formalno  prawnej  spełniły 

wszystkie  wymogi,  na  podstawie  których  zostały  wpisane  do  rejestru  partii  politycznych.  9)  kryterium 

formalno  prawne  –  czyli  określenie  partii  w  Ustawie  o  partiach  politycznych  oraz  w  Konstytucji  i 

zarejestrowana jako partia polityczna.  

 

2.  Kryterium  formalno-  prawne  w  definicjach  partii  politycznych  (Polska,  Niemcy,  Portugalia, 

Finlandia) Polska-W ustawie o partiach politycznych z dnia 28 lipca 1990r partię polityczna określano 

jako organizację występującą pod określoną nazwą, stawiającą sobie za cel udział w Ŝyciu publicznym, 

w szczególności poprzez wywieranie wpływu na kształtowanie polityki państwa i sprawowanie władzy. 

W  ustawie  o  partiach  politycznych  z  dnia  27  czerwca  1997r  uŜyto  następującej  definicji:  Partia 

polityczna jest dobrowolną organizacją występującą pod określoną nazwą, stawiającą sobie za cel udział 

w Ŝycie publicznym poprzez wywierania metodami demokratycznymi wpływu na kształtowanie polityki 

państwa lub sprawowanie władzy publicznej. Niemcy – ustawa z dnia 24 lipca 1969r Partie polityczne 

są to zrzeszenia obywateli, które zamierzają  wywierać stale lub przez dłuŜszy czas wpływ na polityczne 

kształtowanie woli na szczeblu federacji lub poszczególnego kraju oraz współdziałać w reprezentowaniu 

narodu  w  Niemieckim  Parlamencie  Federalnym  lub  w  jednym  z  parlamentów  krajowych,  jeŜeli  w 

ś

wietle  ogólnego  obrazu  rzeczywistych  stosunków,  stosunków  zwłaszcza  z  uwagi  na  zasięg  i  trwałość 

ich organizacji, liczbę członków i sposób występowania Ŝyciu publicznym dają wystarczającą rękojmię 

powaŜnego  traktowania  swych  celów.  Portugalia-  partie  polityczne  to  stale  działające  organizacje 

obywateli,  których  podstawowym  zadaniem  jest  uczestnictwo  na  demokratycznej  drodze  w  Ŝyciu 

publicznym  kraju  poprzez  współdziałanie  na  podstawie  praw  konstytucyjnych,  jak  równieŜ 

 

2

opublikowanych  statutów  partyjnych,  partyjnych  programów  wyraŜaniu  woli  politycznej  narodu, 

uczestnictwo  w  szczególności  w  procesie  wyborczym  na  drodze  wysuwania  i  popierania  kandydatów. 

Finlandia-  partią  polityczna  to  związek  wpisany  do  rejestru  partii,  prowadzonego  przez  Ministerstwo 

Sprawiedliwości. 

 

3. Definicje wyborcze partii politycznych wg G. Sjobloma, G. Sartoriego, K. Jandy, J. E. Lane i S. 

Ersson  oraz  R.  Herbuta.  G.  Skoblom  za  partie  polityczne  uwaŜa  te  organizacje  które  wysuwają 

kandydatów wyborach powszechnych do ciał parlamentarnych oraz na stanowiska polityczne, G Sartori 

uwaŜa,  Ŝe  partia  to  taka  grupa  polityczna  która  jest  obecna  w  procesie  wyborczym  i  zdolna  do 

wysunięcia  poprzez  wybory  kandydatów  na  stanowiska  publiczne,  K.  Janda  postrzega  partie  jako 

organizacje  które  dąŜą  do  obsadzenia  waŜnych  stanowisk  politycznych  swymi  legitymowanymi 

reprezentantami., J.E. Lane i S. Ersson uznają, Ŝe partiami politycznymi są te organizacje, które zostały 

zarejestrowane  w  statystykach  wyborczych,  R.  Herbut  uwaŜa,  Ŝe  partia  polityczna  jest  dobrowolną 

organizacją  uczestniczącą  w  procesie  wyborczym,  czyli  bezpośrednio  w  selekcji  kandydatów 

zasiadających  w  ciałach  legislacyjnych  a  równieŜ  pośrednio  kandydatów  zajmujących  później 

stanowiska  w  ciałach  wykonawczych  w  ten  sposób  daje  wyraz  dąŜeniu  do  zdobycia  lub  utrzymania 

władzy państwowej.  

 

4.  Definicje  partii  politycznej  wg  M.  śmigrodzkiego  proponuje  inne  podejście,  wyróŜnia  on  3  typy 

definicji partii 1) definicje unitarne zwracają uwagę tylko na jeden element, pozwalający na odróŜnienie 

partii od innej organizacji. MoŜe to być np.: a) progam lub doktryna ( np. E. Burke – partia jest zespół 

ludzi  krzewiących  wspólnym  staraniem  sprawę  narodową),  b)  struktura  wewnętrzna  (  M.  Duverger: 

partia  jest  wspólnotą  o  określonej  strukturze  wewnętrznej),  c)  zamierzony  cel  np.:  partie  są  to 

zbiorowości  zorganizowane  dla  utrzymania  i  zdobycia  władzy).  2)  definicje  podrzędnie  złoŜone 

określają  partię  jako  organizację  o  określonej  strukturze,  której  celem  jest  zdobycie  lub  utrzymanie 

władzy  3)  definicje  nadrzędnie  złoŜone  najpełniej  określają  charakter  i  istotę  partii  politycznej  jako 

organizacji  o  określonym  programie  i  strukturze  wewnętrznej,  zmierzającej  d  o  zdobycia  władzy 

metodami  nierewolucyjnymi.  (  W.  Skrzydły)  Definicje  te  są  najpełniejsze  i  najbardziej  dokładne, 

moŜemy  w  nich  wyróŜnić  4  elementy  składowe:  a)  organizację,  b)  program,  c)  poparcie  społeczne 

(wyborcze), d) władzę.  

 

5. Koncepcja ogniw pośredniczących partii politycznej wg K. Lawson 

K.  Lawson  opisał  partie  polityczne  jako  specyficzną  formę  powiązań  między  państwem  a 

społeczeństwem.  Oznacza  to,  iŜ  obywatele  uczestniczą  w  procesie  rządzenia.  W  myśl  koncepcji  tego 

autora,  partia  moŜe  przyjąć  jedną  lub  kilka  –  z  czterech  moŜliwych  –  form  powiązań.  1.  Partia  jako 

ogniwo  partycypacyjne  –  podmiotem  jest  wyborca  który  bierze  udział  w  procesie  rządzenia  poprzez 

wywieranie  wpływu  zarówno  na  program  wyborczy,  jak  i  nominacje  kandydatów  przystępujących 

 

3

później  do  rywalizacji  wyborczej.  Dzięki  temu  mogą  potem  zrealizować  zasadę  odpowiedzialności 

politycznej deputowanych piastujących funkcje publiczne. 2. Partia jako ogniwo wyborcze – podmiotem 

jest elita partyjna. To ona ma pod ścisłą kontrolę cały proces wyborczy, który w zasadzie nie kończy się 

wraz  z  rozdaniem  mandatów,  lecz  trwa  permanentnie.  Chodzi  bowiem  o  to  iŜ  liderzy  partyjni  biorą 

udział w nominowaniu kandydatów przystępujących da walki wyborczej, kontrolują przebieg kampanii, 

następnie  sprawdzają  reprezentantów  zasiadających  w  ciałach  przedstawicielskich  pod  kątem  realizacji 

linii  programu  partii  oraz  czy  są  wobec  niej  lojalni.  3.  Partia  jako  ogniwo  klientelistyczne  –  dość 

specyficzny  typ  ogniwa  łączącego  partię  z  elektorem.  Partia  tworzy  klientele  wyborczą  która  pod 

względem  składu  jest  dość  przypadkowa,  czyli  nie  jest  to  jakaś  jednorodna  grupa  społeczna,  lecz 

wyborcy,  którzy  głosują  w  zamian  za  spełnienie  oczekiwanych  korzyści.  Partia  jako  tego  typu  ogniwo 

nie  ma  własnej  bazy  wyborczej  lecz  kształtuje  ją  w  czasie  kaŜdej  kampanii  wyborczej.  4.  Partia  jako 

ogniwo  kierowniczo-  nakazowe  –  charakterystyczne  dla  państw  niedemokratycznych.  Elity  partyjno- 

państwowe za pomocą partii dokonują totalnej kontroli zachowań obywateli. Lawson uwaŜa iŜ parti jako 

typ form powiązań czasami występuje łącznie z ogniwem klientelistycznym.  

 

6.  Natura  i  funkcje  partii  politycznych  wg  szkoły  amerykańskiej  (  orientacja  klasyczna  i 

funkcjonalna) Zgodnie z orientacją funkcjonalną naleŜy przy analizie podmiotów polityki, m.in. partia 

polityczna brać pod uwagę jej 3 podstawowe cechy właściwe: Po pierwsze chodzi tu o prezencję partii, 

a  innymi  słowy  o  jej  powierzchowność  pozwala  to  analizować  partie  polityczne  w  kontekście  ich 

wpływu  na  percepcję  wyborców  (  odbiór  pozytywny  kontra  odbiór  negatywny  czy  teŜ  jego  zupełny 

brak) Po drugie orientacja funkcjonalna koncentruje się na samej naturze partii politycznej innymi słowy 

im  bardziej  partie  polityczne  są  zintegrowane,  wewnętrznie  skonsolidowane,  tym  egzekutywa 

państwowa jest prawdopodobnie bardziej scentralizowana. Po trzecie orientacja funkcjonalna odnosi się 

teŜ do wzorów zachowań partii politycznych. W orientacji klasycznej system partyjny moŜna uznać jako 

interpretatora  przyczyn  procesów  politycznych,  tj.  decentralizacji  władzy,  kooperacji  egzekutywy  z 

legislatywą państwową. Howard A. Scarrow politolog amerykański twierdzi iŜ w tym kontekście moŜna 

rzec iŜ partie polit są w istocie niczym innym jak motorem sprawczym przyczyną większości procesów 

politycznych  

 

7. Funkcjonalny sposób interpretacji partii p. 

Definiując  partię  polityczną  rzecznicy  orientacji  funkcjonalnej  posługują  się  róŜnymi  kryteriami  przy 

określeniu jej strategicznej roli w ramach systemu politycznego, a więc na ogół wskazują na sposób  w 

jaki  wypełnia  ona  funkcje  pośredniczące  między  państwem  a  społeczeństwem.  W  definicjach  tych  ak-

centuje  się  np.  walkę  o  władzę  państwową,  fakt  udziału  w  wyborach,  reprezentowanie  określonych 

interesów  czy  poglądów,  wypełnianie  specyficznych  funkcji  społecznych  (np.  funkcji  edukacyjnej  czy 

mobilizacyjnej).  Podejście  funkcjonalne  dominuje  równieŜ  w  tzw.  prawnych  definicjach  partii 

politycznej,  zamieszczonych  w  ustawach  o partiach politycznych lub/i konstytucjach. Z reguły jest ona 

 

4

postrzegana jako organizacja biorąca udział w Ŝyciu publicznym kraju, której zasadniczymi funkcjami - 

obok oczywiście funkcji wyborczej (wysuwanie i popieranie kandydatów) - są funkcja rządzenia, a więc 

sprawowanie władzy publicznej, oraz funkcja artykulacji interesów i potrzeb obywateli (wyraŜanie woli 

politycznej  narodu).  Na  przykład  polska  ustawa  o  partiach  politycznych  traktuje  ją  jako  organizację 

„stawiającą  sobie  za  cel  udział  w  Ŝyciu  publicznym,  w  szczególności  poprzez  wywieranie  wpływu  na 

kształtowanie polityki państwa i sprawowanie władzy"  Orientacja funkcjonalna opiera się na załoŜeniu, 

iŜ  z  samego  faktu  jej  obecności  oraz  charakteru  wypełnianych  funkcji  wynikają    określone 

konsekwencje dla funkcjonowania systemu politycznego jako całością.  

 

8. Strukturalny sposób interpretacji partii p. 

Orientacja  strukturalna  charakteryzuje  się  tym,  IŜ  jej  reprezentanci  traktują  ją  prze  wszystkim  jako 

strukturę,  w  której  ujawniają  się  określone  wzorce  aktywności.  Partia  jest  więc  instytucją,  formą 

zorganizowania  aktywności  jej  członków  oraz  areną,  gdzie  ludzie  zachowują  się  w  określony  sposób, 

wchodząc  we  wzajemne  interakcje.  Sympatyków  tego  ujęcia  interesuje  pytanie  czym  partia  jest  lub  co 

ludzie  robią  w  partii,  dlaczego  zwracają  uwagę  na  to,  iŜ  partia  jest  to  organizacja,  stowarzyszenie 

jednostek,  które  w  mniejszym  lub  większym  stopniu  podzielą  organizacyjne  cele.  WaŜne  są  teŜ  te 

kwestie  jak:  wewnętrzna  organizacja  partii,  struktura  i  dystrybucja  władzy  w  jej  ramach,  jej  siła 

polityczna, relacja między elita partii a aktywistami czy członkami. 

 

9. Partia p w teorii racjonalnego wyboru. 

Zwolennicy  racjonalnego wyboru traktują ją jako efektywny instrument umoŜliwiający grupom liderów 

osiągnięcie  wymiernych  korzyści  i  zasobów  (selektywnych).  Partia  musi  dysponować  określoną 

strukturą,  racjonalną  z  punktu  widzenia  ambicji  politycznych  liderów,  jednak  jest  przede  wszystkim 

traktowana  jako  organizacja  uwikłana  w  przetargi  o  charakterze  rynkowym.  Oznacza  to,  iŜ  jej  cele  i 

strategie  determinowane  są  przez  rynek  wyborczy  i  oczekiwania  elektoratu.  Zjawisko  otwarcia  rynku 

wyborczego,  jako  efekt  m.in.  erozji  tradycyjnych  form  lojalności  partyjnej,  spowodowało  zaostrzenie 

stylu,  w  jaki  rywalizują  o  głosy  wyborców  partie  polityczne.  Wyborca  staje  się  do  pewnego  stopnia 

nieprzewidywalny w swoich reakcjach i przejawia skłonność do przenoszenia poparcia z jednej partii na 

drugą.  Skoro  partia  nie  moŜe  być  pewna  poparcia  określonego  segmentu  elektoratu,  musi  stosować 

otwarte i inkluzywne strategie polityczne, nastawione na penetrację przynajmniej znacznej części rynku 

wyborczego.  Zaczyna  więc  posługiwać  się  dodatkowo  technikami  marketingowymi  jako  sposobem 

przechwycenia głosów wyborców. Urynkowienie strategii wyborczych wpływa na upodabnianie działań 

partii  politycznej  do  sposobu  zachowania  podmiotu  o  celach  rynkowych.  Zjawisko  to    upraszcza 

schematy  rywalizacji  wyborczej.  Rodzi  ono  jednak    komplikacje  dla  partii  p.  :  chodzi  tylko  o  pewną 

nieprzewidywalność  rozstrzygnięć  na  rynku  wyborczym.  Wymuszenie  na  partiach  politycznych 

(ustabilizowanych)  stosowania  strategii  marketingowych  wcale  nie  czyni  z  nich  podmiotów  bez-

bronnych  i  w  pełni  uległych.  Przyjmując  warunki  podyktowane  przez  rynek  wyborczy,  partie 

 

5

ustabilizowane  i  tak  w  pełni  kontrolują  proces  sprawowania  władzy  państwowej.  We  współczesnych 

demokracjach  obserwujemy  zjawisko  oddzielania  celów  wyborczych    od  celów  związanych  ze 

sprawowaniem  władzy  państwowej.PoraŜka  wyborcza  partii  politycznej  niejednokrotnie  wcale  nie 

wyklucza  jej  ze  składu  rządu.  Kartelizacja  ustabilizowanych  ugrupowań,  łagodzi  szok  wywołany 

otwarciem  rywalizacji  na  poziomie  wyborczym  i  koniecznością  stosowania  strategii  marketingowych. 

Na  proces  urynkowienia  podatne  są  zwłaszcza  partie  nowe,  które  zostają  zobligowane  do  stonowania 

strategii marketingowych jako jedynego skutecznego sposobu na wykreowanie własnego elektoratu. 

 

10. Natura i funkcje partii polit wg tradycji europejskiej ( wg A. Haywooda i A. Kinga)  Anthony 

King  wskazuje  na  6  funkcji  pełnionych  przez  partie  polityczne  i  są  to:  funkcja  zagospodarowania 

głosów, funkcja integracji i mobilizacji publiczności masowej, funkcja rekrutacji liderów politycznych, 

funkcja  organizacji  rządu,  Funkcja  formułowania  polityki  publicznej  i  funkcja  agregacji  interesów. 

Takie  właśnie  szczególne  europejskie  podejście  do  analizy  funkcji  partii  politycznych  wynika  m.in.  z 

ich  charakteru  i  znaczenia  na  naszym  kontynencie.  Partie  polityczne  odbierane  są  –  w  odróŜnieniu  od 

słabego modelu amerykańskiego – jako nadzwyczaj mocne instytucje polityczne w kontekście istnienia 

narodowych  systemów  partyjnych    krajów  Europy.  Dzieje  się  tak  dlatego  iŜ  są  one  szczególnie  w 

systemach parlamentarno-gabinetowych jedynym nośnikiem wartości i idei politycznych.  

Andrew  Heywood  wyróŜnia  :  Funkcje  reprezentacyjną  –  odnosi  się  do  umiejętności  wyraŜania 

poglądów  plitycznych,  zarówno  przez  samych    członków    danej  partii  jak  i  grup  wyborców  oraz 

właściwe,  zgodnego  z  oczekiwaniami  elity  partyjnej,  zachowaniami  zidentyfikowanego  juŜ  elektoratu 

na rynku politycznym( wyborczym i parlamentarno gabinetowym) 

Funkcja  form  i  sposobów  rekrutacji  elit  -    partie  polityczne  rekrutują  osoby  do  siebie  któr  będą  ją 

reprezentować  na  zewnątrz,  politycy  obsadzają  urzędy  polityczne  na  podstawie  przyjętego  oficjalnego 

stanowiska  parti  politycznej  ,  w  wyborach  prezydenckich  najczęściej  liderzy  poszczególnych  partii 

rywalizują o urząd głowy państwa a w wyborach parlamentarnych  liderzy walczą o urząd premiera.  

Formułowanie  celów    -  tworzą  atrakcyjne  programy  rządowe,  w  kontekście  zwiększenia  własnej 

popularności wśród obywateli , traktowany jako potencjalny elektorat gotowy oddać na nie swoje głosy 

wyborcze.  

Funkcja agregacji i artykulacji  interesów – agregacji czyli skupienie, łączenie, uzgadnianie, znalezienie 

to co najwaŜniejsze łączy interesy środowisk które partie popierają, artykułują szereg  Ŝądań  

Funkcja  socjalizacji  i  mobilizacji  politycznej    -  socjalizacjo  to  Ŝycie  w  społeczeństwie  ,  przyjmowanie 

reguł,  partie  edukują  ludzi  czym  jest  system  polityczny,  przekazywanie  pewnych  standardów  , 

przygotowanie i uczenie oraz mobilizacja społeczeństwa w czynnym udziale politycznym  

Organizacja rządu  - działalność personalna i  programowa  a takŜe wykreowanie lidera.  

 

 

6

11 Funkcje partii politycznej wg R. Herbata i M. Sobolewskiego  

Sobolewski przyjmuje Ŝe mamy do czynienia z fukcjami partii które w istocie uwypuklają róŜne rodzaje 

działań partii, trzy wydają się jako te najistotniejsze. Chodzi tu mianowicie o funkcję wyborczą , funkcję 

rządzenia i funkcjęwychowawczą 

Herbut    wyróŜnia  funkcję  społeczną  –  partia  musi    dochodzić  do  jak  największej  części      elektoratu  , 

budowanie więzi  z otoczeniem społecznym , przepływ informacji , tworzenie struktur funkcja państwo 

publiczna  –    udział  w  procesie  decyzyjnym  ,  nominowanie  ludzi  na  stanowiska,  realizacja  strategi 

koalicyjnych, funkcja organizacyjna – stworzenie struktury funkcjonalnej , organizacyjne przetrwanie  

 

12. Funkcje partii polit wg R.S. Katza i P. Maira 

funkcja publiczna – reprezentacja poglądów i interesów, rekrutacja elit , organizacja rządu  

funkcja  Ŝyciowe  –  dzięki    strukturom  partie  działają  ,  Ŝyją  ,  struktury  te  są  waŜne  w  czasie  walki 

wyborczej,  

funkcje  centralna  –  kontrolowanie  poszczególnych  działów    lokalnych  ,  a  dokładnie  stałe  sztaby 

wyborcze, dbają o stały przepływ informacji , tworzą wizerunek partii.  

 

13. Przyczyny wymuszające zmianę partii p  wg R. Herbuta. 

 Partie,  których  zasadniczym  celem  jest  przechwycenie  stanowisk  publicznych,  za  wszelką  cenę  będą 

starały się wejść do gabinetów koalicyjnych. JeŜeli się to im nie uda, mamy do czynienia z szokiem, co 

moŜe  pchnąć  do zmiany organizacyjnej. Partia, starająca się zdobyć jak najwięcej głosów wyborczych, 

moŜe  kierować  się  chęcią  realizacji  określonych  postulatów  programowych  w  momencie  wejścia  do 

gabinetu.  Gdy  okaŜe  się,  iŜ  jest  to  niemoŜliwe  -przechodzi  do  opozycji.  Nie  moŜna  więc  wykluczyć 

sytuacji, gdy partie dąŜą zarówno do zdobycia głosów, jak i stanowisk publicznych, mając na względzie 

racje  programowe.  W  demokracjach  konsensualnych    poraŜka  wyborcza  partii  politycznej  (spadek 

poparcia)  wcale  nie  wyklucza  ugrupowania  z  udziału  w  gabinecie  koalicyjnym.  Zwłaszcza  mniejsze 

partie  polityczne  o  ustabilizowanych  powiązaniach  w  ramach  systemu  partyjnego  moŜna  uznać  za 

podmioty dąŜące przede wszystkim do kontrolowania stanowisk publicznych. Źródłem stresu moŜe stać 

się dla nich sytuacja, gdy tradycyjni partnerzy odsuwają się i nie zapraszają ich do rozmów koalicyjnych 

lub  pojawia  się  w  bezpośredniej  bliskości  nowe  ugrupowanie  ze  znacznym  potencjałem  koalicyjnym. 

Nie bez znaczenia moŜe być równieŜ radykalne osłabienie partii politycznej, która z reguły stawała się 

osią  procesu  tworzenia  gabinetu  koalicyjnego,  przyciągając  do  niego  konkretne  ugrupowania.  W  tych 

jednak  przypadkach  partia,  pierwotnie  nastawiona  na  zdobywanie  stanowisk  publicznych,  musi  dąŜyć 

do  zmiany  nie  tylko  tej  konkretnej  strategii,  ale  równieŜ  wprowadzenia  znacznych  modyfikacji,  jeŜeli 

chodzi  o  inne  wymiary  rywalizacji.  Partie  polityczne  mogą  przywiązywać  szczególną  wagę  do  celów 

programowych (ideologicznych). Zmiany w tradycyjnym układzie rywalizacji wyborczo-parlamentamej 

nie dostarczają na ogół wystarczająco mocnego argumentu na rzecz zmiany organizacyjnej. Ostateczny 

impuls  musi  przyjść  z  „zewnątrz"  systemu  politycznego  (otoczenia  społecznego  i  międzynarodowego. 

 

7

Obok impulsu z zewnątrz, kojarzonego najczęściej z wyborczymi osiągnięciami ugrupowania, zmianę w 

partii politycznej moŜe spowodować  zmiana lidera lub dominującej frakcji. W razie wystąpienia silnego 

impulsu  z  zewnątrz,  zmiana  w  partii  politycznej  jest  konstruowana  przez  elitę  przywódczą,  a  więc 

równieŜ  lidera.  W  tym  jednak  wypadku  działa  on  w  zasadzie  jako  mediator  czy  teŜ  „pośrednik", 

szukający sposobu przywrócenia równowagi wewnętrznej w obliczu presji róŜnorodnych czynników. W 

zasadzie  występuje  on  w  roli  czynnika  „interweniującego"  W  znacznym  więc  stopniu  umiejętności 

nowego  lidera  oraz  uzyskanie  poparcia  w  samej  partii  (np.  powszechnie  artykułowana  gotowość  do 

zmian,  równieŜ  na  poziomie  członkowskim,  czy  wsparcie  dominującej  w  partii  koalicji  -  frakcji,  to 

czynniki decydujące o wprowadzeniu samej zmiany, a takŜe o jej zakresie. Kolejny czynnik to obecność 

lub  brak  silnej  struktury  przywódczej  w  partii  politycznej.  JeŜeli  istnieje  w  niej  wyraźnie  zaznaczona 

tendencja  do  uprzywilejowania  pozycji  lidera,  wyposaŜania  go  w  znaczny  zakres  formalnych 

uprawnień,  to  jego  moŜliwości  wprowadzenia  zmiany,  i  to  niezaleŜnie  od  wystąpienia  pozostałych 

czynników  wewnętrznych,  znacznie  wzrastają.Ostatni  czynnik  to  zmiana  dominującej  koalicji 

(frakcji).Szczególna  rola  tego  czynnika  ujawni  się  w  partiach  o  znacznym  poziomie  frakcjonalizacji. 

Koalicje  (grupy)  polityków  partyjnych  mogą  oferować  nie  tylko  odmienne  wizje  co  do  sposobu 

kierowania  partią  polityczną,  ale  równieŜ  róŜniące  się  koncepcje  programowe.  Przejęcie  władzy  przez 

jedną  z  nich  moŜe  wiązać  się  z  koniecznością  wprowadzenia  określonych  zmian,  i  to  niezaleŜnie  od 

tego,  czy  istnieje  impuls  z  zewnątrz.  Zmiany  naleŜy  traktować  jako  instrument  słuŜący  wzmocnieniu 

pozycji przetargowej nowej ekipy. 

 

14. Argumenty świadczące o kryzysie (załamaniu) partii p. 

Z  reguły  argumenty  podnoszone  przez  zwolenników  tezy  o  kryzysie  lub  upadku  partii  politycznej 

dotyczą dwóch sfer: 

strukturalno-organizacyjnej oraz funkcjonalnej. JeŜeli chodzi o tę pierwszą sferę, to generalnie akcentuje 

się proces słabnięcia siły partii politycznej jako instytucji (organizacji). W schemacie tym mieszczą się 

zarówno  argumenty  dotyczące  spadku  członkostwa  w  partiach  politycznych,  jak  i  osłabienia  poziomu 

identyfikacji  partyjnej  wśród  elektoratu  oraz  wzrostu  poziomu  przesunięcia  poparcia  wyborczego. 

Warto  się  zastanowić,  czy  te  dwa  ostatnie  argumenty  rzeczywiście  moŜna  wykorzystać  jako  sposób 

uzasadniania  słabnięcia  organizacyjnego  partii  politycznej.  Argument  obniŜania  się  poziomu 

członkostwa w partiach politycznych dotyczy  sfery organizacyjnej i daje nam pewne wyobraŜenie o ich 

sile. MoŜliwość wykorzystania tego rodzaju informacji wydaje się jednak dość ograniczona, i to z kilku 

względów. 

Z  reguły  pojawia  się  sugestia,  Ŝe  spadek  poziomu  członkostwa  musi  wywołać  efekt  w  postaci  spadku 

poparcia wyborczego. Członkostwo odgrywa duŜą rolę zwłaszcza w tzw. organizacjach zamkniętych, a 

więc takich, które podkreślają swoją odmienność od pozostałych podmiotów, aktywnych na arenie poli-

tycznej.  Choć  obniŜa  się  poziom  członkostwa  w  partiach  politycznych,  to  jednak  wcale  nie  musi  to 

oznaczać,  iŜ  członek  przestał  być  dla  nich  wartością  (zasobem).  W  wielu  partiach  w  dalszym  ciągu 

 

8

składki  członkowskie  stanowią  bardzo  istotne  źródło  finansowania.  Członkowie  są  więc  potrzebni,  ale 

liczy się raczej ich „jakość" niŜ „ilość", a więc odwrotnie niŜ w modelu partii masowej. Następuje więc 

indywidualizacja  w  procesie  rekrutowania  członków,  co  oznacza,  iŜ  partie  ich  potrzebują,  ale  przede 

wszystkim  do  wypełniania  określonych  zadań.  .  Partie  wciąŜ  pozostają  dominującym  podmiotem  na 

rynku wyborczym i trudno byłoby dostarczyć przekonujących argumentów na nnnarcie Drzeciwnei tezy. 

Realnym zagroŜeniem ich wy- 

łączności  w  procesie  struktury  zacj  i  opinii  elektoratu  stałoby  się  pojawienie  alternatywnych 

niepartyjnych  organizacji,  dysponujących  znacznym  potencjałem  w  tym  zakresie.  Od  czasu  do  czasu 

powstają  organizacje  deklarujące  antypartyjne  nastawienie,  oferujące  model  tzw.  antypartii,  Pojawiają 

się  one  na  fali  społecznego  niezadowolenia  ze  sposobu  prowadzenia  polityki  przez  partie  ustabilizo-

wane, uaktywniając pewne grupy elektoratu Wiele ustabilizowanych partii politycznych „przyzwyczaiło 

się"  do  stosowania  strategii  klientelistycznych,  nastawionych  w  mniejszym  czy  większym  stopniu  na 

penetrowanie instytucji państwa. 

 

17. Sposoby zorganizowania i działania partii politycznych (Maor) 

Partie mogą przyjąć strategie: komplementarną - oba cele są równocześnie realizowane; rywalizacyjną – 

cele są sprzeczne; mieszaną - partie wewnętrznie rozbite. Czynniki warunkujące odpowiednie strategie: 

Natury  wew.  –  zasoby  kadrowe  partii,  zasób  finansowy,  wewnątrzpartyjne  i  zew.:  -system  prawny  w 

którym  funkcjonuje,  czynniki  ekonomiczne,  inni  aktorzy  polityczni,  sytuacja  środowiska 

międzynarodowego,  system  polityczny  i  jego  kształt  i  charakter,  zakres  demokratyzacji  systemu 

politycznego,  liberalizacji  systemu  gospodarczego,  sytuacje  wynikające  z  procesu  globalizacji.  Z  boku 

jako  pewien  aparat    znajduje  się  technologia.  Ma  niebagatelny  wpływ  na  kształt  i  obraz  partii 

politycznych. 

 

18. Dylematy organizacyjne partii p wg M Maor. 

W  1995  r.  wskazuje,  Ŝetak  jak  kaŜda  organizacja  tak  i  partia  p    posiada  dylematy  org  :  cele  bliŜsze 

(krótkoterminowe) i dalsze (długoterminowe). Na ich tle wystepują pewne niezgodności (dylematy org): 

1.  zdobycie  poparcia  wyborczego  wśród  starych  i  nowych  wyborców---  a  utrzymanie  grupy 

parlamentarnej  przez  p  p  która  by  była  w  miarę  autonomiczna  od  wyborców.  2.  potrzeba  modyfikacji 

strategii  wyborczej  przez  elite  partyjna---a  p  dostosowania  organizacji  partii  do  zmian  strategii 

wyborczej tej p 3. potrzeba stworzenia spójnej grupy parlamentarnej, która by miała siłę przebicia---a p 

uwzględnienia  róznic  wewnętrznych4.  p  rozwijania  struktur  kooperacyjnych  wewnątrz  p—a  powinno 

się  dązyć  takŜe  do  zapewnienia  spójności  p  5.p  wyjścia  poza  tradycyjny  elektorat—a  równoczesne 

utrzymanie tradycyjnego elektoratu 6. dązenie p do podtrzymania i rozszarzania więzi  z wyborcami—a 

partia  odpowiada  i  stara  się  podtrzymać  więzi  z  grupami  wpływu,  czł  rządu,  partiami  itp.  NiŜ  ze 

zwykłymi  obywatelami.7.  chęć  nagradzania  aktywistów  przez  przywódców  partii  p  ---a  ograniczenia 

jakie są stwarzane przez samych aktywistów wobec p p 8. organizacyjne przetrwanie—a p bardzo często 

 

9

dąŜą do samounicestwienia9 szybkość reagowania politycznego—a niektóre szybkie reakcje mogą  być 

o  wiele  gorsze  ,  bo  mogą  być  do  końca  nieprzemyślane.    Partie  mogą  przyjąć  strategie: 

komplementarną-  oba  cele  są  rownocześnie  realizowane;  rywalizacyjną  –cele  są  sprzeczne  im  b 

realizuje  się  cel  X  tym  mniej  realizowany  jest  Y  i  odwrotnie;  mieszaną-  parti  wewnętrznie  rozbite. 

Czynniki warunkujące odpowiednie strategie: Natury wew – zasoby kadrowepartii, zasób finansowy, z. 

wewnątrzpartyjne  i  zwe_  system  prawny  w  którym  funkcjonyje,  czynniki  ekonomiczne,inni  aktorzy 

polityczni,  sytuacja  środowiska  międzynarodowego,  sys  polityczny  i  jego  kształti  charakter,  zakres 

demokratyzacji sys polit, liberalizacji sys gospodarczego, sytuacje wynikające z procesu globalizacji. Z 

boku jako pewien aparat  znajduje się technologia. Ma niebagatelny wpływ na kształt i obraz partii p.  

 

19. Modele organizacji partii: m wymiany K. Strom i m rozwojowy. 

K. Strom skupia się na mechanizmie wymiany poglądów, dóbr, interesów na poziomie aktywista partii a 

przywódca  pp.  Jest  on  bardzo  złoŜony  i  trudny,  gdyŜ  2  grupy  w  jednej  p  maja  odmienne  cele.  Dla 

aktywistów  cel-  przejęcie  kontroli  nad  pp  (Ŝe  przywódcy  partii  będą  spełniac  obietnice  wyborcze). 

Przywódcy  starają    się  jmiec  pewność,  Ŝe  aktywiści  będą  robili  wszystko  to    aby  zdobywac  głosy 

wyborcze  .  Jest  tu  system  wzajemnych  zaleŜności.  Pomiędzy  nimi  dochodzi  do  wymiany  (coś  za  coś). 

Mają  oni  teŜ  wzajemny  interes-  utrzymanie  na  rynku  politycznym.Przywódcy  mogą  ograniczyć 

rekrutację do partii tylko do aktywnych członków, odpowiedzialności osobista (partyjna).Ograniczenia:- 

problem  związany  z  uniemoŜliwieniem  członkom  p  do  procesu  decyzyjnego  ,-ogr  rekrutacji  do 

aktywnych członkow ,-odpowiedzialnośc partyjna, -ograniczenia proceduralne i formalne, -ograniczenia 

moralne i etyczne. 

Model 

rozwojowy 

organizacji 

partyjnej 

wskazyje 

na 

3 

sfery 

aktywności:1 

aktywna 

wewnątrzorganizacyjnie 2a międzypartyjnie 3 a wyborczo. 

 

20.Ewolucja modelu partii politycznej – od partii notabli do partii masowej 

Partia kadrowa 

XIX w. 

Partia masowa 

od 1880 do 1960 r. 

Centralną rolę odgrywa grupa liderów partii (notabli) 

organizujących  wybory  i  opierających  się  wyłącznie 

na  działaniach  wysoko  kwalifikowanego  kręgu 

aktywistów. 

Centralną  rolę  odgrywa  aparat  partyjny,  partyjna 

biurokracja  wypełniająca  zadania  polityczno-

administracyjne. 

 

Organizacja  oparta  na  zasadzie  ograniczonego 

członkostwa,  oparta  na  nieformalnych  i  interperso-

nalnych  powiązaniach,  o  luźnej  strukturze  organiza-

cyjnej  (tzw.  autonomiczne  komitety).  Apeluje  do 

wąskiego  elektorat  w    warunkach  ograniczenia 

powszechności prawa wyborczego — klientelizm. 

Organizacja  oparta  ;na  zasadzie  członkostwa, 

dysponująca silnymi powiązaniami wertykalnymi 

Apeluje 

do 

elektoratu 

poprzez 

fakt 

wykorzystania 

ideologii 

— 

elektorat 

przynaleŜności. 

 

 

10

Dominacja  nieformalnych  i  małych  grup  liderów  — 

najczęściej  deputowanych  mających  nieograniczoną 

władzę  (elitaryzm).  Zjawisko  etatyzacji  apelu 

wyborczego. 

Dominacja  liderów  wyłonionych  na  podstawie 

wewnątrzpartyjnych  procedur.  Istnienie  silnego 

kolegialnego kierownictwa. 

 

Ź

ródłem finansowania są kwoty przekazywane przez 

konkretne  osoby  —  wynik  rozbudowanych  układów 

i kontaktów interpersonalnych. 

Ź

ródłem  finansowania  są  składki  członkowskie 

oraz  dotacje  przekazywane  przez  organizacje 

afiliowane. 

Partia  kładzie  nacisk  na  intratne  stanowiska  w 

administracji  państwowej  i  przywileje  polityczne  — 

partia popleczników. 

Partia kładzie nacisk na ideologię 

—patria  wyznzwców 

 

Model  awansu  —  wynik  pozycji  społecznej,  m.in. 

status ekonomiczny 

Model  awansu  —  przechodzenie  kolejnych 

etapów kariery w ramach jej struktury. 

 

21. Ewolucja modelu partii politycznej – od partii wyborczej do kartelowej 

Partia   wyborcza od lat 60. 

Centralną rolę odgrywają elity partyjne i profesjonalne oraz eksperci dysponujący specjalistyczną wędzą 

Organizacja o słabych powiązaniach wertykalnych. 

Apeluje  do  elektoratu  poprzez  odwołanie  się  do  jego  opinii  —  elektorat  opinii.Dominacja    

reprezentantówpartii sprawujących funkcjepubliczne. 

Zjawisko personalizacji apelu wyborczego 

Ź

ródłem      finansowania      są  fundusze  publiczne  oraz  dotacje  przekazywane  przez  zewnętrzne  grupy 

interesu. 

Partia      kładzie      nacisk  konkretne  kwestie  problemowe  —  partia  opinii.Model    awansu    —    nagłe 

pojawienie się w ramach elity partyjnej, co moŜe być wynikiem   wzrostu    znaczenia konkretnej grupy 

interesu. 

Partie kartelu od l. 70. 

Centralną rolę odgrywają specjaliści (menegerowie) oraz liderzy partyjni 

Organizacja bez Ŝadnych praw czy zobowiązań ( autonomia strukturalna) 

Apeluje  do  szerokiego  elektoratu  poprzez  wysoce  technicznie  prezentowane  oferty,    zgodne  z 

oczekiwaniami ( wysoka jakość oferty) oraz poprzez promowanie fachowych kompetencji menegrrskich 

organizacji 

Dominacja liderów partyjnych i ich konsultantów. Zjawisko mediatyzacji apelu wyborczego. 

Ź

ródłem finansowania są finanse publiczne (dotacje państwowe) i sponsoring. 

Partia  kładzie  nacisk  na  szczególne,  technicznie  zoperacjonalizowane  kwestie  problemowe  –  partia 

efektywnych menegerów.  

Model awansu – selekcjonowanie odpowiednich grup ( jednostek) w ramach wzrostu znaczenia procesu 

menegreyzacji –czynnik fachowiści 

 

11

 

22. Partie integracyjne i reprezentacyjne oraz konstytucyjne i rewolucyjne 

Partie  reprezentacyjne  –  podstawową  funkcją  jest  maksymalizacja  zysków  wyborczych  (  reaktywne 

strategie  wyborcze  ).  Stąd  teŜ  nie  próbuje  one  raczej  kształtować  opinii  publicznej,  lecz  jedynie  są  jej 

odbiciem.  Partie te adoptują strategie catch-all, tak charakterystycznych dla partii wyborczych. Liderzy 

tych  partii  działają  w  sposób  przemyślany,  planowy  i  zmierzający  tym  samym  do  osiągnięcia 

poszczególnych, zhierarchizowanych celów, np. wyborczych 

Partie  integracyjne  są  zupełnym  przeciwieństwem  partii  reprezentacyjnych.  Celem  tego  typu  partii  jest 

chęć mobilizacji, edukacji i inspiracji politycznej rzesz społeczeństwa. Stąd teŜ ich strategie polityczne 

mają  charakter  zdecydowanie  proaktywny.    S.  Neumann  określał  partię  integracyjną  jako  całkowicie 

zdyscyplinowaną  ideologicznie  partię  kadrową  lub  partię  masową  o  silnie  wykształconych  tendencjach 

mobilizacyjnych. Przykładem partii masowej o takich cechach są m.in. partie socjalistyczne lat 60 i 70 

gdy  szeroko  propagowały  w  pełni  akceptowane  przez  wyborców  hasła  pełnego  zatrudnienia,  pomocy 

socjalnej, własności publicznej itp.  

Partie  Konstytucyjne  z  zasady  uznają  prawo  i  upowaŜnienia  innych  partii  politycznych  działających 

ramach  ustalonych  reguł  demokratycznego  porządku.  Partie  tego  typu  zdaje  sobie  sprawę  z  faktu,  iŜ 

istnieje  podział  pomiędzy  partią  a  państwem,  partią  rządzącą  w  danym  momencie  a  instytucjami 

państwowymi. Akceptują i postrzegają reguły rywalizacji wyborczej. Zdają sobie w pełni sprawę z faktu 

demokratycznej alternacji władzy. Widoczna w demokracjach liberalnych.  

Partie  rewolucyjne  to  partie  antysystemowe  czy  antykonstytucyjne.  Celem  tego  tpu  parti  jest 

przechwycenie  władzy  i  zburzenie  istniejących  struktur  konstytucyjnych,  stosując  taktykę  przyjętą 

całkowicie  z  praktyki  insurekcji  i  rewolucji  aŜ  po  quasi-legalne  działania  nazistowskie  czy  wręcz 

faszystowskie. Zazwyczaj są to partie nielegalne.  

 

23. Klasyfikacja partii p wg S. Neumanna. 

S.  Neumann  zaproponował  klasyfikację  opartą  równieŜ  na  kryterium  funkcjonalnym,  choć  nie 

interesował go problem ugrupowań delegitymizujących porządek konstytucyjnych. Partie prosystemowe 

(konstytucyjne) wypełniają istotne funkcje na styku państwo-społe-czeństwo, a sposób, w Jaki to robią, 

moŜe  być  odpowiedzialny  za  zróŜnicowanie  ich  charakteru.  Na  tej  podstawie  S.  Neumann  wyróŜnia 

partie  reprezentacji  oraz  partie  integracji  (1956).  Te  pierwsze  starają  się  raczej  reprezentować 

interesy  poszczególnych  segmentów  elektoratu,  przenosząc  je  w  ramy  oferty  programowej.  Partie 

stosują  więc  przede  wszystkim  strategie  o  charakterze  reaktywnym,  reagując  na  zmiany  w  środowisku 

wyborczym.  Czynią  tak  dlatego,  iŜ  ich  zasadniczym  celem  jest  maksymalizacja  zysków  wyborczych, a 

one  same  stają  się  doskonałym  przykładem  organizacji,  dla  której  władza  jest  celem  samym  w  sobie. 

Partie  integracji  dąŜą  z  reguły  do  mobilizacji  określonej  kategorii  elektoratu,  podejmując 

przedsięwzięcia  np.  o  charakterze  edukacyjnym  czy  socjalizacyjnym.  Dominują  wśród  nich  strategie 

aktywne,  nastawione  na  kreowanie  sprzyjające-  go  środowiska  wyborczego  przy  wykorzystaniu 

 

12

niejednokrotnie  apelu  ideologiczno-programowego.  Partia  reprezentacji  bardzo  przypomina  kategorię 

ugrupowania  określanego  mianem  pragmatycznego  czy  wyborczego  (catch-all),  natomiast  partia 

integracji  charakteryzuje  się  cechami  typowymi  dla  ugrupowania  masowego,  dąŜącego  do  stworzenia 

strukturalnych  form  identyfikacji  wyborczej  m.in.  za  pomocą  apelu  ideologicznego.  Jednak  w 

demokracjach  nieustabilizowanych  (zwłaszcza  państwach  afrykańskich)  ten  typ  apelu  schodzi  na  plan 

dalszy, ustępując miejsca odmiennemu schematowi toŜsamościowemu, opartemu na więzach etnicznych 

czy terytorialnych. Warto równieŜ nadmienić, iŜ sposób konceptualizowania modelu partii reprezentacji 

mieści się w tradycji teorii racjonalnego wyboru, natomiast partii mobilizacji bliŜszy jest funkcjonalnej 

interpretacji. 

 

24. Podział partii na lewicowe i prawicowe oraz wyznaczniki wymiaru lewica-prawica 

Partie  lewicowe-  to  których  zaliczamy  partie  progresywne,  socjalistyczne  i  komunistyczne,  są 

charakteryzowane  jako  zaangaŜowane  w  proces  reform  społecznych  czy  teŜ  szerzej  –  proces 

ekonomicznej transformacji państwa 

Parti  prawicowe  to  w  szczególności  partie  konserwatywne,  chadeckie  i  liberalne.  Z  reguły  dąŜą  do  

utrzymania istniejącego porządku społecznego i forsują zasadę ciągłości ( kontynuacji) polityki 

 

25. Kryterium toŜsamości partyjnej  

Genetyczne – odnosi się do podobnych środowiskowych warunków, które towarzyszyły powstaniu oraz 

konsolidacji  partii  politycznych,  jaki  był  związek  parti  ze  zbiorowymi  podmiotami,  z  jakich 

niepartyjnych organizacji się wywodzi.  

Programowe  –  pozwala  na  analizę  genetycznie  uwarunkowanych  kwestii  problemowych,  które 

zgłaszają  partie  w  odniesieniu  do  szczegółowych  aspektów  praktyki  politycznej.  Chodzi  tu  o  postulaty 

odnoszące  się  do  szczegółowych  projektów  zarządzania  odpowiednimi  sektorami  Ŝycia  publicznego. 

KaŜda  z  wielkich  rodzin  partyjnych  oferuje  w  tym  względzie  odmienne  odpowiedzi  .  Dotyczą  one 

zagadnień korespondujących interesem publicznym. Zarówno prawica jak i lewica oferuje tu określone 

rozwiązania.  

Organizacyjne – nabierają wyrazu dąŜenia do tworzenia transnarodowych federacji partyjnych. Starsze 

z  nich  miały  lub  mają  charakter  doktrynalny  (międzynarodówki),  młodsze  zaś  przybierają  postać 

przypominającą  transnarodowe  kluby  parlamentarne,  co  wyraźnie  widać  w  przypadku  klubów 

politycznych,  które  ukształtowały  się  na  forum  Parlamentu  Europejskiego,  są  to: socjaldemokratyczna- 

Partia  Europejskich  Socjalistów,  liberalna  –  Europejscy  Liberalni  Demokraci  i  Reformiści  oraz 

chadecka – Europejska Partia Ludowa.   

 

26. Filary toŜsamości partii politycznej 

Filar  pierwszy  –  istnieje  w  postaci  jaźni  organizacji  partyjnej,  którą  naleŜy  rozumieć  jako  zespół 

uogólnień, dzięki którym członkowie organizacji postrzegają ją w określony sposób, uwypuklają pewne 

 

13

jej cechy, uznając je tym samym za wiodące. Cechy te pozwalają np. oddzielić to, co partyjne od tego co 

związkowe. 

Filar drugi – to zinterpretowany wizerunek zewnętrzny organizacji (jaźń odzwierciedlona). Stanowi on 

wewnętrzne wyobraŜenie obrazu organizacji, jaki, według jej członków, odbiera jej otoczenie.  

Filar  trzeci  –  określić  moŜna  mianem  reputacji  organizacji.  Zawiera  ona  cechy  oraz  oceny 

przypisywane  organizacji  przez  obserwatorów  zewnętrznych,  którzy  porównują  ją  do  innych 

podmiotów. Reputacje oddaje pozycję organizacji w stosunku do jej konkurencji.  

Filar  czwarty  –  stanowi  zespół  uwarunkowań  składających  się  na  rodzaj  logiki    działania  

kolektywnego.  Są  to  dominujące  reguły  gier  wewnątrzorganizacyjnych,  struktura  konfliktów, 

konstelacje  kompromisów  kompromisów  koalicji  oraz  wynikające  z  nich  strategie  funkcjonowania  w 

ś

rodowisku.  Wewnętrzne  rozgrywki  stanowią  swoisty  poligo  dla  liderów  partyjnych,  którzy  w  ten 

sposób testują przydatność określonych strategii. W toku rywalizacji wewnątrzorganizacyjnej kształtują 

się  równieŜ  postawy  oraz  umiejętności  młodych  kadr.  Ma  ona  zatem  równieŜ  wymiar  edukacyjny  i 

przydaje się do kooptacji oraz selekcji liderów partyjnych.  

 

27. Rodziny partii politycznych ( komunistyczne, konserwatywne, ultraprawicowe) 

Partie  komunistyczne  –  toŜsamość  partii  ukształtowała  doktryna  marksistowska  określająca  samą 

siebie  mianem  komunizmu  naukowego.  Postulat  realizacji  rewolucyjnej  strategii  przejęcia  władzy. 

Najstarsze  partie  komunistyczne  powstawały w pierwszej i w drugiej dekadzie XX w. Początek swego 

istnienia akcentowały konieczność realizacji zasad równości, wobec której wolność jednostek odgrywać 

miała  drugorzędną  rolę.    W  krajach  EuropySrodkowej  i  Wschodniej  elitom  organizacji 

komunistycznych  udało  się  w  wyniku  sprzyjających  warunków  międzynarodowych,  ale  równieŜ 

społecznych,  zainstalować  reŜim  monokratyczny.  Wśród  partii  komunistycznych  działających          w 

krajach  Europy Zachodniej na plan pierwszy wysuwają się formacje włoska hiszpańska i francuska. Ich 

elity  podjęły  aktywną  działalność  słuŜącą  odmiennej,  aniŜeli  wschodnioeuropejskie,  interpretacji  idei 

komunistycznej. Komunistyczna Partia Grecka KKE, Francuska Partia Komunistyczna PCF czy włoska 

Zreformowana Partia Komunistyczna PRC 

Partie  konserwatywne  –  określają  się  mianem  prawicy,  zaczęły  powstawać  w  Europie  na  przełomie 

XIX  i  XX  w.    Konserwatyzm  jest  potocznie  rozumiany  jako  opcja  polityczna  opowiadająca  się  za 

ochroną  zastanego,  uzasadnionego  tradycją,  stanu  rzeczy.  Za  twórcę  politycznej  doktryny 

konserwatyzmu  uznaje  się  Edmunda  Burke.  Tradycyjny  konserwatyzm  charakteryzował  się:  opisem 

społeczeństwa  przy  uŜyciu  metafory  Ŝywego  organizmu,  którego  kaŜda  część  ma  oraz  zna  swoje 

miejsce,  antyindywidualizm,  tradycjonalizm-  podejście  historyczne,  to  co  pokolenie  zdobyło, 

antylewicową  postawę,  deklaracjami  potrzeby  poszanowania  praw.  Partie  konserwatywne  mogą 

przybrać  profil  dwojakiego  rodzaju  –  ogólnonarodowy  oraz  narodowy  o  populistycznym  zabarwieniu. 

Ogólnonarodowe  proponują  w  swym  apelu  treści  odnoszące  się  do  pracy  pozytywnej  i  porozumienia 

ponad  podziałami.  Partiami  tego  typu    są:  irlandzka  Fianna  Fail  FU,  brytyjska  Partia  Konserwatywna 

 

14

CP, i francuski Związek na Rzecz Republiki PRP. Populistyczne partie konserwatywne odwołują się do 

skrajnych  interpretacji  bieŜących  trudności  gospodarczych  oraz  politycznych  wyzwań  stojących  przed 

społecznością. Przekazom tego typu towarzyszą silne akcenty narodowe: włoska Forza Italia, Austriacka 

Partia Wolności FPO 

 

Partie  ultraprawicowe  –  pojęcie  ultraprawica  określa  się  zazwyczaj  ugrupowania  o  róŜnym 

rodowodzie  od  narodowego  socjalizmu    po  skrajne  bojówki  terrorystyczne  wyrosłe  w  obrębie  tzw 

milicji  obywatelskiej  (USA).  Partie  ultraprawicowe  podkreślają  zagroŜenia  związane  z  unifikacją 

europejską,  globalizacją  gospodarczą,  atomizacją  narodu  i  alienacją  jednostek,  jednostek  takŜe  ich 

izolacją  socjalną,  zalewem  krajowego  rynku  pracy  przez  imigrantów  oraz  bezrobociem.  Podkreślają 

dwulicowość polityków partyjnych oraz niewydolność systemu demokratycznego i postulują powrót do 

etycznych  rządów  opartych  na  sanacji  (  odnowie)  prawdziwego  autorytetu.  Są  to  zatem  ugrupowania 

antysystemowe.  MoŜna  wyróŜnić  partie  ultraprawicowe  starego  typu  i  nowego.  Ta  pierwsza  nawiązuje 

do  tradycji  autoratyzmu  faszystowskiego,  które  :  postulują  totalności  oznaczającej  moŜliwość 

całościowego  kompleksowego  ujęcia  spraw  wspólnoty,  wizja  monolitu  narodowego  ,  dąŜenie  do 

przezwycięŜenia  podziałów  klasowych  i  interesów  grupowych  na  rzecz  przyspieszenia  rozwoju 

gospodarczego,  Ŝądanie  postaw  paramilitarnego  posłuszeństwa,  gloryfikacja  przemocy  uzasadnianej 

mistycznym przesłaniem narodowym, belgijski Front Narodowy, Ludowy Związek Niemiecki DVU 

Parti  nowego  typu  proponują  zagadnienia  związane  z  biotyną,  rytmami  ziemi  itp.  Z  partiami  starego 

typu  wiaŜe  ich  tylko  idea  krwi  i  ziemi.  Niemiecka  Sprawa  Narodowa  –  Narodowo-Rewolucyjna 

Organizacja Odnowy SdV/NRAO.  

 

28.  Rodzina  partii  politycznych  (  socjaldemokratyczne,  lewicowo-libertarialne,  chadeckie  i 

liberalne) 

Partie  socjaldemokratyczne  –  współczesny  kształt  socjaldemokracji  stanowi  efekt  ewolucji 

socjalistycznych  myśli  demokratycznych,  której  dwa  ostatnie  etapy  przypadły  na  międzywojenny  oraz 

okres  po  II  WŚ  Wiodące  ideowe  postulaty  Karola  Kautsky,  Herold  Laski  i  Henryk  de  Man.  WaŜnymi 

elementami  ideologii  sicjademokratycnej  są  postulaty  pluralizmu  politycznego  i  demokracji. 

Współczesna  socjald  deklaruje  antykomunizm.  Elementy  progamu  w  latach  90:  akceptację  rywalizacji 

rynkowej,  prawną  ochronę  indywidualizmu,  doniosłość  własności  i  przedsiębiorczości  prywatnej, 

potrzebę  utrzymania  ograniczonej  i  zdecentralizowanej  formy  państwa  bezpieczeństwa  socjalnego, 

orientację proekologiczną. Rodzinę partii socjald ch-zuje 5 rodzajów cech o walorze systemowym: są to 

partie parlamentarne, są to partie prosystemowe, są to zwykle partie duŜe zarówno zarówno odniesieniu 

do  poparcia  wyborczego  jak  i  liczebności  zrzeszonych    w nich  członków. Socjald Partia Austrii SPO, 

Socjald Partia Niemiec SPD czy brytyjska Partia Pracy LP 

Partie  lewicow-libertarialne  –  nawiązuje  do  kwestii  tzw  Nowej  Polityki.  A)  partie  lewicowo-

socjalistyczne  –  partie  te  powstały  w  wyniku  rozłamów  w  łonie  ugrupowań  socjaldemokratycznych  i 

 

15

komunistycznych.  Ich  liderzy  nawiązywali  zwykle  do  potrzeb  aplikacji  bardziej  konsekwentnych 

rozwiązań  socjalnych,  partycypacyjnych  i    etatystycznych,  których  głównym  celem  miała  być  walka  z 

bezrobociem. Partie tego typu to przede wszystkim fenomen skandynawski. Wymienić tu moŜna duńską 

Socjalistyczną  Partię  Ludową  SF,  opowiadająca  się  za  tzw  lewicowym  socjalizmem  czy  norweską 

Socjalistyczną  Partię  Liberalną  SV.  B)  partie  ekologiczne  (  partie  zielonych)  –  zaczęły  powstawać  na 

przełomie  lat  70  i  80.  Są  to  podmioty  dzięki  którym  pojawił  się  na  forum  publicznym  nowy  katalog 

kwestii  problemowych  określonych  zbiorczo  mianem  Nowej  Polityki.  Partie  te  wykazały  zdolność  do 

zainicjowania  masowej  mobilizacji  społecznej  nowego  typu  .  Tego  rodzaju  polityka  odnosi  się  do 

zagadnień ochrony środowiska oraz promocji prośrodowiskowych standardów  stylu Ŝycia, powszechne 

rozbrojenie,  solidarność  z  Trzecim  Światem,  odrzucanie  biurokratycznego  modelu  zarządzania 

sprawami  publicznymi.  Partie  ekologiczne,  wraz  z  sojuszniczymi  małymi  partiami  liberalnymi  i 

agrarnymi zainicjowały proces poszerzenia treści rywalizacji programowej na arenie wyborczej. Fińska 

Liga Zielonych VIHR, niemieckich Zielonych z Przymierza 90 B/G, i austriackiej Zielonej Alternatywy 

GA. 

Partie  chadecki  –  chrześcijańsko-demokratyczne  partie  o  charakterze  wyznaniowym  stanowią 

najsilniejszą  rodzinę  formacji  o  orientacji  centroprawicowej  w  Europie  Zachodniej.  Najistotniejszy 

okres  ich  rozwoju  przypadł  na  okres  powojenny.  Osiowe  idee  toŜsamości  partii  chadeckich  określają 

zasady:  personalizmu,  czyli  słuŜby  osobom,  subsydiarności  czyli  pomocność,  wspieranie  i  pomaganie, 

solidaryzm  społeczny,  ponadustrojowość  kościoła,  która  wyklucza  zainicjowanie  bliŜszej  współpracy 

pomiędzy  instytucjami  ładzy  politycznej  a  kościołem.  Holenderska  Apel  Chrześcijańsko-

Demokratyczny CDA, niemiecka koalicja CDU/CSU 

Partie liberalne – powstawały w Europie na przełomie XIX i XX w. Profil ideowy nawiązuje do tradycji 

rewolucji  mieszczańskich  .  Rdzeniem  wartości  liberalizmu  na  które  wskazywali  klasycy  doktryny-  Jon 

Locke, Charles Montesquieu oraz Beniamin Constant, odnosząc się do koncepcji praw natury, z których 

wynikają  zasady:  wolności  jednostki,  ochrona  własności  prywatnej,  moŜliwości  korzystania  z  owoców 

własnej  aktywności  czyli  swobody  bogacenia  się.  Prawicowe  partie  liberalne  –  program  odnosi  się  do 

wolnej  gry  rynkowej,  prymat  procesów  ekonomicznych  w  Ŝyciu  publicznym,  austryjackie  Forum 

Liberalne  LF  ,  niemiecka  Partia  Wolnych  Demokratów  FDP,  holenderska  Partia  Ludowa  na  rzecz 

Wolności i Demokracji VVD 

Centro-lewicowe  partie  liberalne  odnoszą  się  do  aktywnej  polityki  gospodarczej,  orientacje  egalitarne, 

utylitarne i prosocjalne. Fińska Liberalna Partia Ludowa LKP, szwedzka Liberalna Partia Ludowa FPL 

oraz norwescy Liberałowie V 

 

29. Partie polityczne a inne rodzaje zrzeszeń obywatelskich 

Georgie  Washington  w  odezwie  poŜegnalnej  do  narodu    ostrzega  przed  tworzeniem  i  

instytucjonalizacją partii polit , w ustroju republikańskim ich aktywność prowadzi do paraliŜu urzędów 

publicznych,  osłabienia  administracji  publicznej,  rozpowszechnienia  aktów  zawiści  w  obrębie 

 

16

wspólnoty, wzrost korupcji . Jamek Madison ostrzegał przed rozprzestrzenianiem się ducha partyjności.  

Nosicielami    zagroŜenia  były  te  kręgi  partyjne  które  kierowały  się  pobudkami  obrony  interesów 

partykularnych. Organizacje tego typu Madison nazwał fakcjami i zarzucił im skłoność do ograniczania 

wolności  innych  mniejszości  .  We  współczesnych  systemach  demokratycznych  funkcjonują  4 

podstawowe  rodzaje  organizacji  słuŜących  zaspakajaniu  podstawowych  potrzeb  oraz  zabezpieczeniu 

praw i wolności obywatelskich: 1- Partie polit – działają na rzecz zainicjowania oraz utrwalenia swego 

bezpośredniego  uczestnictwa  w  strukturze  rywalizacji  wyborczej.  2  –  Organizacje  grup  interesów 

mające  na  celu  ochronę  materialnego  statusu  przedstawicieli  określonych  wspólnot.  Są  to  przede 

wszystkim  związki  zawodowe,  organizacje  przedsiębiorców  oraz  zrzeszenia  wolnych  zawodów  np. 

lekarzy,  adwokatów  czy  rolników  –  czyli  tzw  rolnicze  związki  zawodowe.  3  –  Organizacje  mające  na 

celu  uzyskiwanie  korzyści  majątkowych,  zorientowane  na  zapewnienie  stałych  źródeł  dochodu  swym 

członkom. Zakładane są odpowiednie spółki  prawa cywilnego, prawa handlowego, czy spółdzielnie. Są 

jednak  organizacje  nieformalne  lub  półformalne.  4  –  Stowarzyszenia  będące  wyrazem  dąŜeń  do 

zaspokojenia  osobistych  potrzeb  obywateli  nie  zorientowane  na  zysk  np.  kluby,  stowarzyszenia, 

zrzeszenia samorządne itp.  

 

30. Instytucje a organizacje 

Charakterystyczne  jest  w  tym  kontekście  ujęcie  autorstwa  Dawida  Northa.  Badacz  ten  dokonuje 

rozróŜnienia  pomiędzy  instytucjami  oraz  organizacjami.  Instytucje  określa  jako  zasady  wytyczające 

przebieg  gier  druŜynowych  ,  zaś  organizacje  są  jego  zdaniem  podobne  do  druŜyn  stosujących  się  do 

wspomnianych  zasad  w  toku  rywalizacji.    Podobnie  interpretuje  Mancur  Olson.  UwaŜał  Ŝe  instytucje 

odziaływują zarówno zachowanie społeczeństwa jak i na na aktywność organizacji. Bil Jordan stwierdza 

Ŝ

e instytucje to wzorce które określają kto iw jaki sposób w określonej wspólnocie zyskuje, a kto traci 

zaś organizacje to stosujące się do instytucjonalnych wzorców zbiorowego podmioty, które rozgrywają 

kolejne sekwencje zjawisk i procesów społecznych. Więc instytucje są ramowymi układami powiązań i 

hamulców  ,  hamulców    których  część  przybiera  postać  relacji  o  charakterze  formalnym  (np. 

proceduralnym)  inne  natomiast  mają  charakter  nieformalny.  W  obrębie  tej  struktury  kreowane  są  oraz 

chronione  ogólne  standardy,  którym  winny  sprostać  organizację  a  takŜe  główne  zasady  dystrybucji 

doniosłych  standardów.  Organizację  rozumiane  są  jako  pozostające  w  stałych  interakcjach  z 

otoczeniem,  struktury  złoŜonej  ze  strategicznie  rozlokowanych  zasobów    kadrowych,  symbolicznych 

oraz materialnych.  

 

31.Partie  wewnętrznie  i  zewnętrznie  tworzone  wg  M.  Duvergera  oraz  3  dodatkowe  czynniki 

zróŜnicowania partyjnego.  

Partie wewnętrzne tworzone to innymi słowy partie parlamentarne czyli takie które powstały w wyniku 

działania  ustabilizowanych  elit  partyjnych.  Partie  zewnętrznie  tworzone  powstały  natomiast  za  sprawą 

aktywności elit wykreowanych w pozaparlamentarnych stowarzyszeniach o charakterze społecznym. W 

 

17

obu  przypadkach  dochodziło  następnie  do  rozpowszechnienia  formuły  partyjnej.  Partie  wewnętrzne 

tworzone zmuszone zostały za sprawą upowszechnienia praw wyborczych do wyjścia z ofertą wyborczą 

poza  struktury  parlamentu  i  stworzenia  terytorialnych  ośrodków  zorientowanych  na  aktywizację 

lokalnego  elektoratu.  Partie  zewnętrzne  tworzone  powstały  dzięki  politycznej  aktywizacji  lokalnych 

wspólnot społecznych o charakterze wyznaniowym lub klasowym. M. Duvergar wyróŜnił 3 dodatkowe 

czynniki    które  uzasadniają  istotne  zróŜnicowanie  partii  politycznych.  1-  naleŜy  określić  zasięg 

terytorialnej  penetracji  lub  terytorialnego  rozproszenia  oraz  kombinacji  obu  tych  czynników.  Z 

terytorialną  penetracją  mamy  do  czynienia  wtedy  gdy  centralna  organizacja  partyjna  kontroluje  rozwój 

swoich  filii  na  prowincjach.  Terytorialne  rozproszenie  to  stan  w  którym  lokalne  elity  oraz  stworzone 

przez  nie  zrzeszenia  cieszą  się  względną  autonomią  i  dopiero  po  jakimś  czasie  w  wyniku  procesu 

oddolnego dochodzi do kreacji struktur centrali ogólnokrajowej. 2 – istotne jest czy istnieje zewnętrzna 

organizacja  sponsorująca  działalność  partii,  która  sama  nie  jest  partią.  Organizacje  zewnętrzne  mogą 

oferować  środki  pienięŜne  ale  równieŜ  zaplecze  merytoryczne  (eksperckie),  organizacyjne  czy 

symboliczne. Zasoby te stanowią dla partii źródło legitymizacji decydując o jej obliczu. 3 – liczy się to 

czy  partia  posiada  charyzmatycznego  lidera  i  czy  w  związku  z  tym  funkcjonuje  w  świadomości 

społecznej jako organizacja istniejąca niezaleŜnie od tego kto w danej chwili nią kieruje. 

 

32. Koncepcja instytucjonalizacji organizacji wg p. Selznicka.  

W  koncepcji  instytucjonalizacji  organizacji  nie  tylko  partii  politycznej  traktowanej  jako  infuzja 

wartości    moŜna  przyjąć,  iŜ  istnieją  organizacje  ,niezinstytucjonalizowane"  oraz  takie,  które  podlegają 

temu  procesowi.  Konceptualizacja  obu  kategorii  opiera  się  w  zasadzie  na  analizie  sposobu,  w  jaki 

jednostki oceniają własną organizację (m.in. jaką .imkcję ma do wypełnienia), i ustaleniu, jak ta ocena 

wpływała  losly  organizacji  jako  całości.  JeŜeli  członkowie  organizacji  cenią  szczególnie  cele,  dla 

których  została  ona  powołana  do  Ŝycia,  i  traktują  ją  przede  wszystkim  jako  efektywny  mechanizm 

słuŜący  ich  osiągnięciu,  to  moŜna  przyjąć,  iŜ  moment  osiągnięcia  celu  oznacza  koniec  jej  istnienia. 

Organizacja nie przerwa takŜe i wówczas, gdy cele zmienią się, co oznacza, iŜ jest ona traktowana przez 

jednostki  ją  tworzące  tylko  jako  środek,  narzędzie  słuŜące  osiągnięciu  specyficznych  celów. 

Instytucjonalizacja  partii  politycznej  (organizacji)  oznacza  natomiast,  iŜ  w  sposób  zasadniczy  zmienia 

się  jej  postrzeganie  przez  jednostki,  a  zwłaszcza  członków  elity.  Celem  dla  nich  staje  się  sama 

organizacja  a    więc  jest  ona  traktowana  jako  wartość  sama  w  sobie,  co  oznacza,  iŜ  zasadniczą  racją 

podejmowanych  działań  okazuje  się  jej  przetrwanie  organizacyjne.  Nawet  gdy  pierwotne  cele 

organizacji  ulegają  erozji  albo  następuje  swoista  ich  wymiana,  to  i  tak  ona  przetrwa,  gdyŜ  jej 

członkowie  cenią  ją  przede  wszystkim  jako  permanentną  formę  organizowania  działań  kolektywnych. 

W procesie instytucjonalizacji partii politycznej w fazie genetycznej partia pozostaje tylko środkiem l do 

realizacji  specyficznych  celów  (np.  ideologicznych,  integracyjnych,  mobilizacyjnych),  osiągnięcie  zaś 

fazy  dojrzałości  oznacza,  iŜ  sama  staje  się  celem  i  punktem  odniesienia  określonych  działań,  cele 

pierwotne  ulegają  zmianie  tak,  by  ułatwiły  jej  przetrwanie  organizacyjne.  Instytucjonalizacja  partii 

 

18

politycznej  wyposaŜa  ją  w  zdolność  do  zmiany  celów  programowych  lub  ideologicznych,  a  to  z  kolei 

wpływa  na  charakter  funkcji  oraz  sposób  ich  wypełniania.  Koncepcji  instytucjonalizacji  partii 

politycznej.  Opiera  się  na  stwierdzeniu  faktu  wystąpienia  określonego  efektu  psychologicznego  - 

zmienia  się  sposób  postrzegania  i  oceniania  organizacji  przez  jej  członków.  W  takiej  sytuacji 

zapewnienie  organizacji  przetrwania  polega  przede  wszystkim  na  stosowaniu  bardzo  elastycznych 

strategii politycznych, umoŜliwiających proces adaptacji do otoczenia. 

 

33. „Mieszane” bądź  „stabilizacyjne” koncepcje instytucjonalizacji partii p wg R. Herbuta. 

Przedmiotem  zainteresowania  koncepcji  instytucjonalizacji  partii  politycznych,  traktowanej  jako 

stabilizacja określonych wzorców zachowań są wzorce zachowań wewnątrzorganizacyjnych. Podmioty 

aktywne  w  partii  politycznej  tworzą  określony  układ  wzajemnych  oddziaływań,  który  zostaje 

wykreowany  przez  fakt  obowiązywania  pewnych zasad gry pólitycznej. Zasady te podlegają procesowi 

stabilizacji, stwarzając pewne jschematy działań, wykorzystywane w kształtowaniu kolektywnych akcji. 

Mamy  tu  do  czynienia  z  dwoma  sposobami  postrzegania  procesu  instytucjonalizacji:  po  pierwsze, 

działania  podmiotów  podlegają  rutynizacji  a  więc  przybierają  formę  zachowań  schematycznych, 

regularnie  powtarzających  się  i  standardowych  form  reagowania  na  podobne  w  charakterze  bodźce  i 

sytuacje,  a  po  drugie,  zachowania  te  stają  się  przewidywalne.  Z  jednej  więc  strony  proces 

instytucjonalizacji  ma  sprzyjać  stabilizacji  organizacji,  a  z  drugiej  -  wywoływać  efekt  w  postaci 

ograniczania  zakresu  swobody  wyboru  podmiotów.  Chodzi  o  to,  iŜ  znaczny poziom instytucjonalizacji 

stwarza  swoiste  środowisko  ograniczające  aktywnych  w  nim  aktorów.  Mogą  oni  oczywiście  dąŜyć  do 

zmiany  obowiązujących  reguł  czy  norm,  jednak  wprowadzenia  tego  typu  zmian  moŜe  zostać  odebrane 

przez pozostałe podmioty jako nieracjonalne lub nieproduktywne z punktu widzenia organizacji. 

Mieszane  podejście  do  problemu  instytucjonalizacji  partii  politycznych  stwierdza,  iŜ  w  kategorii 

instytucjonalizacja  partii  politycznej  zawarty  jest  zarówno  element  „obiektywny"  -  partia  jako  silna 

instytucja - jak i „subiektywny". czvli społeczna akceptacja partii, uznanie jej za wartość samą w sobie. 

Ciekawą  koncepcję  instytucjonalizacji  partii  politycznej  zaproponowali  R.  Harmel  i  L.  Svasand  .  Ich 

rozwaŜania  dotyczą    partii  typu  zewnętrznego  (stosując  kategorię  M.  Duvergera.  Podstawowym 

kryterium  analizy  procesu  instytucjonalizacji  partii  politycznej  uczynili  więc  style  przywództwa,  trak-

towane  jako  kategoria  sytuacyjna.  WyróŜniają  w  rozwoju  partii  politycznej  trzy  fazy:  identyfikacji, 

organizacji  oraz  stabilizacji.  KaŜda  z  nich  wymaga  odmiennego  stylu  przywództwa.  W  fazie  organi-

zacyjnej  następuje  rutynizacja  procedur  podejmowania  decyzji,  a  więc  wzorce  zachowań 

wewnątrzpartyjnych stabilizują się jako efektywny sposób kreowania strategii politycznych. Pojawia się 

partia  polityczna  traktowana  jako  instytu

 

cja.  Faza  stabilizacji  charakteryzuje  się  przede  wszystkim 

faktem  wpisania  się  jej  w  przetargi  parlamentamo-gabi-netowe,  i  to  na  stałe.  To  z  kolei  wymaga 

przyjęcia  określonej  strategii  politycznej,  której  przygotowanie  i  promowanie  oznacza  konieczność 

pojawienia się nowych schematów instytucjonalizacji. Partia musi udowodnić, iŜ stała się wiarygodnym 

partnerem dla ustabilizowanych (parlamentarnie) ugrupowań politycznych, a więc akceptuje zasady gry 

 

19

politycznej  przyjęte  w  systemie  partyjnym.  Wiarygodność  ta  jest  więc  osiągana  przez  swoiste 

podporządkowanie się obowiązującym mechanizmom. Partia nie jest juŜ tylko wartością samą w sobie, 

ale  równieŜ  wartością  dla  pozostałych  ustabilizowanych  partii  politycznych.  Jest  to  dodatkowa  gwa-

rancja jej stabilności organizacyjnej. Infuzja wartości musi materializować się w postaci wprowadzenia 

określonych zmian organizacyjnych i proceduralnych w niej samej. 

 

34. Proces instytucjonalizacji partii polit wg A. Panebianco 

Proponuje  on  wskaźniki  pomiaru  obiektywnych  czyli  formalnych  organizacyjnych  atrybutów  partii.  Są 

to:  1-  stopień  rozwoju  centralnej  organizacji  pozaparlamentarnej-  oznacza  rozwój  scentralizowanego 

aparatu  administracyjnego  zdolnego  koordynować  funkcjonowanie  całej  organizacji;  2-  stopień 

homogeniczności terytorialnych struktur organizacyjnych- czyli jednorodność, poszczególne szczeble są 

takie  same;  3  –  źródła  finansowania  partii  ;  4-  powiązania  partii  z  organizacjami  niepartyjnymi-  partie 

zinstytucjonalizowane  cieszą  się  pozycją  rozgrywającego  w  tzw  parakoalicjach    czyli  sojuszach 

łączących  je  z  organizacjami  pozapartyjnymi,,  podporządkowują  sobie  organizacje  grup  interesu  np. 

związki  zawodowe;  5-  poziom  adekwatności    pomiędzy  regulacjami  statutowymi,  które  projektują 

wewnętrzną  strukturę  partii,  a  faktycznym  układem  wpływów—czy  mamy  do  czynienia  z  istnieniem 

zamkniętego czy otwartego modelu partii.  

 

35. Proces instytucjonalizacji partii polit wg S. Huntingtona 

WyróŜnia on 4 etapy konsolidacji organizacji partyjnej: 1 etap to frakcjonalizacja oznaczająca sytuację 

w której w obrębie wspólnoty społecznej zaczynają pojawiać się luźne stronnictwa polityczne ( kliki); 2 

etap  to  polaryzacja  poglądów  która  związana  jest  z  poszukiwaniem  elit  zorientowanych  na  zdobycie 

szerszego  poparcia  społecznego.;  3  etap  to  czas  ekspansji  kiedy  to  liderzy  starają  się  dokonać 

strukturalizacji  spolaryzowanych  rzesz  zwolenników  swojej  opcji.  W  tym  celu  podejmowane  są  próby 

powołania organizacji o masowym charakterze; 4 etapie wraz z ukształtowaniem się systemu partyjnego 

dokonuje  się  proces  instytucjonalizacji  organizacji  partyjnych,  wówczas  to  partia  osiąga  dojrzałość  w 

dwóch wymiarach: organizacyjnej autonomii- ma miejsce wówczas gdy partia jest w stanie kontrolować 

proces  wymiany  dóbr  i  usług  zachodzących  pomiędzy  nią  a  środowiskiem,  i    wymiar  systemowości  , 

który  odnosi  się  do  wewnętrznej  spoistości  organizacyjnej  partii.  Składają  się  nań  takie  czynniki  jak 

natęŜenie  konkurencji  wewnętrznej  ,  poziom  konkurencji  międzypartyjnej,  wielkość  organizacji  oraz 

istnienie wewnętrznej zgodności co do celów. 

 

36. Proces instytucjonalizacji partii polit wg K. Jandy oraz R. Harmela i L. Svasanda 

Według  Według.  Jandy  wskaźnikami  instytucjonalizacji  są:  1)  wiek  partii,2)  pozim  depersonalizacji 

organizacji i ostrość konfliktów wewnętrznych  oraz 3) wyborcza i parlamentarna stabilność. stabilność 

kolei  R.  Harmel  i  L.  Svasand  podkreślają  Ŝe  instytucjonalizacja  jest  zjawiskiem  wielowymiarowym 

którego model naukowy powinien uwzględniać zarówno czynniki wewnętrzne jak i zewnętrzne. NaleŜy 

 

20

zatem  bliŜej  przyjrzeć  się:  1)  kutynizacji  zachowań  organizacji  partyjnej  w  przestrzeni  politycznej,  2) 

sposobowi, w jaki postrzegana jest partia przez innych aktorów polityki ( chodzi tu o to czy traktuje się 

ją jako trwały element sceny politycznej) oraz 3) obiektywnym wskaźnikom trwałości organizacji.  

 

37.  Zewnętrzne  i  wewnętrzne  uwarunkowania  instytucjonalizacji    partii  w  demokracjach 

nieskonsolidowanych w ujęciu J. Sroki 

1)  Kontekst  zewnętrzny.  Jednym  z  fundamentalnych  warunków  konsolidacji  demokracji  w  krajach 

Europy Środkowej i Wschodniej jest utrwalenie wzorców związanych z istnieniem partii oraz wzorców 

rywalizacji  partyjnej.  Warunkiem  o  kluczowym  znaczeniu  jest  akceptacja  zasad  pluralizmu 

politycznego.  To  one  decydują  o  utrwaleniu  demokratycznego  ładu  instytucjonalnego,  który  z  kolei 

warunkuje istnienie oraz rozwój demokratycznej praktyki politycznej, w tym takŜe rywalizacji partyjnej. 

G.  Pridham  wskazuje  na  doniosłość  międzypartyjnych  odniesień  oraz  powiązań  o  charakterze 

transnarodowym  w  okresie  transformacji.  MoŜna  w  tym  sensie  wskazać  na  4  wiodące  czynniki  które 

korespondują  z:  a)  istnieniem  przedtransformacyjnej  solidarności  międzypartyjnej,  b)  utrwaleniem 

powiązań dwustronnych dzięki którym partie mogąliczyć na zewnętrzne zaopatrzenie w zasoby ( takŜe 

finansowe), c) zabezpieczeniem pozarządowych kanałów wsparcia istniejących za sprawą nieoficjalnych 

kontaktów  pomiędzy  partiami,  w  zakresie  których  zdecydowanie  trudniej  jest  ingerować  słuŜbom 

niedemokratycznego reŜimu., d) istnienie puli indywidualnych korzyści partyjnych, czyli potencjalnych 

łupów  które  organizacja  moŜe  zyskać  za  sprawą  przeobraŜeń  systemowych.  W    krajach    Europy 

Ś

rodkowej i Wschodniej powyŜsze czynniki obecne były jedynie w ograniczonym zakresie.  

2)  Kontekst  wewnętrzny.  MoŜna  zlokalizować  3  najlepiej  widoczne  bariery  instytucjonalizacji  partii 

politycznych  w  krajach  Europy  Środkowej  i  Wschodniej. Warunkuje jej w pewnym zakresie otoczenie 

zewnętrzne,  lecz  generowane  są  one  przede  wszystkim  w  obrębie  wewnętrznego  środowiska  systemu 

politycznego.  Pierwsze  z  nich  wiąŜe  się  z  poszukiwaniem  partnerów  organizacyjnych  dla  młodszych 

partii politycznych. Chodzi tu nie tylko o istnienie potencjalnych koalicjantów partyjnych, ale równieŜ o 

niepartyjnych  sojuszników  organizacyjnych.  Partnerstwo  tego  rodzaju  widoczne  jest  w  relacji  łączącej 

polskie  ugrupowania  prawicowe  z  centralą  związków  zawodowych  NSZZ  „Solidarność”.  Drugi  z  nich 

odnosi  się  do  zagadnień  związanych  z  potrzebą  redefinicji  bądź  definicji  politycznej  toŜsamości 

ugrupowania.  Kwestie  tego  typu  musiały  rozstrzygnąć  w  Europie  Środkowej  i  Wschodniej  elity 

związane  z  funkcjonowaniem ustrojów realnego socjalizmu.  Trzecia z nich koresponduje z polityczną 

toŜsamością  partii,  a  dotyczy  rozwoju  zakorzenionych  w  przeszłości  jak  i  nowo  powstałych 

kontrowersyjnych  układów  wymiany  o  nieformalnym  charakterze.  Relacje  te  mogą  przybierać  róŜne 

formy: od klientelizmu przez utrwalenie koalicji dystrybucyjnych po opanowanie struktur administracji 

publicznej  przez  partie  i  grupy  interesu.  Wspomniane  czynniki  ujęte  zostały  w  formie  4  wskaźników.  

Określają  one:  obecność  demokratycznych  tradycji  państwowości;  stopień  wymiany  elit  politycznych, 

czyli  tzw  wskaźnik  demokratycznej  transformacji;  pozim  uprzemysłowienia,  wyraŜony  wzajemnym 

stosunkiem  rozmiaru  produkcji  sektora  rolnego  oraz  sektora  przemysłowego;  charakter  prawno-

 

21

ustrojowych  uwarunkowań  funkcjonowania  reŜimu  politycznego  czyli  m.in.  układ  powiązań  pomiędzy 

legislatywą  i  egzekutywą  a  takŜe  formalne  uwarunkowania  aktywności  partii  politycznych  oraz 

rywalizacji partyjnej. Jeśli chodzi o Polskę to wartości odnoszące się do pierwszych trzech wskaźników 

moŜna interpretować na klika sposobów. 

 

38. Instytucjonalizacja partii politycznych w demokracjach nieustabilizowanych wg R. Herbuta. 

Zdecydowana większość partii politycznych aktywnych np. na kontynencie afrykańskim czy azjatyckim 

charakteryzuje  się  bardzo  niskim  poziomem  instytucjonalizacji.  O  instytucjonalizacji  partii 

politycznych,  jej  braku  lub  mniejszym  czy  większym  poziomie  zaawansowania  decyduje  w  duŜym 

stopniu  charakter  ich  relacji  z  państwem.  Gdy  proces  budowania  państwa  ujawnia  się  jako  pierwszy, 

partie  polityczne  schodzą  wówczas  na  plan  dalszy.  Powstanie  silnego  i  scentralizowanego  państwa, 

poprzedzające  ukształtowanie  się  systemu  partyjnego,  oznacza  więc,  iŜ  partie  polityczne  nie  są  zdolne 

stworzyć  autonomicznych  zasad  stabilizujących  powiązania  między  nimi,  co  z  kolei  osłabia  ich 

zainteresowanie  stworzeniem  rozbudowanej  struktury  organizacyjnej.  Proces  instytucjonalizacji, 

zarówno  systemu  partyjnego,  jak  i  samych  partii,  w  tych  warunkach  napotyka  ogromne  przeszkody  . 

Dzieje  się  tak  dlatego,  iŜ  w  ramach  systemu  politycznego  dominują  aktorzy  instytucjonalni  (np. 

prezydent,  egzekutywa,  administracja  publiczna),  a  partie  polityczne  muszą  podporządkować  się 

stworzonym  przez  nich  regułom,  sterującym  domeną  polityki.  Dominuje  wówczas  jeden  zasadniczy 

interes  państwa.  UniemoŜliwienie  procesu  instytucjonalizacji  partii  politycznych  oznacza,  iŜ 

zasadniczym  instrumentem  działania  państwa  moŜe  stać  się  typ  polityki  klientelistycznej,  jako  sposób 

jego  powiązania  ze  społeczeństwem  i  metoda  dystrybucji  zasobów  politycznych.  Niekiedy  ten  typ 

polityki moŜe przybrać formę powiązań korporacyjnych, gdzie dominują toŜsamości grupowe. Jedynym 

moŜliwym  dla  partii  politycznych  scenariuszem  staje  się  wówczas  przejęcie  przez  nie  kontroli  nad 

układem  klientelistycznym  i  stosowanie  strategii  patronaŜu.  Jest  to  właśnie  ten  nieformalny  sposób 

instytucjonalizacji  partii  politycznych,  który  w  istocie  rzeczy  staje  się  elementem  szerszego  procesu 

instytucjonalizacji politycznej, traktowanej jako przejęcie kontroli nad społeczeństwem przez określone 

ośrodki  władzy  publicznej.Kolejnym  czynnik  to  typ  kultury  politycznej  spersonalizowany  i  o  bardzo 

silnie zaznaczonych postawach antyorganizacyjnych. Nie tylko w państwach afrykańskich obserwujemy 

zjawisko,  iŜ  polityka  zostaje  ściśle  powiązana  z  układem  personalnych  związków  i  koneksji.  Politycy 

starają się z reguły prowadzić bardzo niezaleŜną politykę, wykorzystując przede wszystkim powiązania 

interpersonalne, a więc silną partię traktują jako ograniczenie własnej autonomii. Kolejnym czynnikiem, 

który  ma wpływ na niski poziom instytucjonalizacji partii politycznych to moŜliwość wykorzystania w 

kampaniach  wyborczych  (politycznych)  elektronicznych  mass  mediów,  a  zwłaszcza  telewizji.  Partie 

odgrywają  coraz mniejszą rolę jako mediatorzy w kontaktach między kandydatami i wyborcami,  tracą 

kontrolę nad sposobem prowadzenia kampanii wyborczej. 

 

 

 

22

39. Model partii p w krajach Europy Śr- Wsch. 

Pod  pewnym  względem  partie  polityczne  przypominają  model  partii-kartelu.  Chodzi  mianowicie  o 

ich wyraźną orientację strategiczną na instytucje państwa. Z jednej strony dość chętnie stosują strategie 

patronaŜu  biurokratycznego,  przechwytując  kontrolę  nad  procesem  obsady  stanowisk  w  administracji 

publicznej,  w  tym  równieŜ  „polityzując"  funkcjonowanie  samorządów  lokalnych,  z  drugiej  zaś  - 

korzystają z zasobów państwa w procesie promowania toŜsamości politycznej, równieŜ i wyborczej (np. 

wykorzystywanie  środków  masowego  przekazu).  Strategie  patronaŜu  moŜna  traktować  -jak 

sugerowałem  w  rozdziale  II  -  jako  jeden  ze  sposobów  instytucjonalizacji  partii  politycznych.  Proces 

kolonizacji  administracji  publicznej  umoŜliwia  np.  zdobycie  przychylności  grup  interesu  przez  szersze 

otwarcie,  im  dróg  dojścia  do  procesu  decyzyjnego.  W  ten sposób moŜna chociaŜby w sposób pośredni 

kształtować  preferencje  przynajmniej  niektórych  segmentów  elektoratu,  np.  przez  wprowa-„  dzanie  w 

Ŝ

ycie  satysfakcjonujących  ich  członków  regulacji  prawnych.  NaleŜy  równieŜ  pamiętać  i  o  tym,  iŜ 

zwłaszcza w okresie transformacji demokratycznej, partie rządzące mają duŜą swobodę w kształtowaniu 

reguł  gry  politycznej  determinujących  oblicze  polityki,  a  więc  lepiej  od  samego  początku  mieć  wpływ 

na  proces  instytucjonalizacji  systemu  politycznego,  gwarantującego  uzyskanie  potrzebnych  łupów 

równieŜ  w  przyszłości.  A  te  są  i  będą  potrzebne  partiom,  zwłaszcza  dlatego,  iŜ  ich  kadrowy  charakter 

zmusza  do  oferowania  przede  wszystkim  zachęt  selektywnych  jako  sposobu  konsolidacji  i  gratyfikacji 

elity partyjnej. 

 

40. Model partii p w UE. 

Proces tworzenia europartii rozpoczął się na początku lat dziewięćdziesiątych (np. PES powstała w 1992 

r.,  a  Europejska  Partia  Liberalna,  Demokratyczna  i  Reform  -  ELDR  -  w  1993  r.).  Obok  więc 

„wewnętrznych"  powiązań  z  Parlamentem  poprzez  grupy  partyjne,  cechą  modelu  europartii  stało  się 

konstruowanie  „zewnętrznych"  powiązań  z  instytucjami  Unii.  Jak  sugerują  S.  Hix  i  Ch.  Lord,  powstał 

dwukierunkowy  układ  powiązań  między  europartiami  a  podmiotami  aktywnymi  w  instytucjach  Unii: 

„reprezentowanie  partyjnych  członków  pełniących  funkcje  w  organach  Unii  i  we  władzach  partii,  i 

kontrola  ich  zachowań  przez  organy  partii"  (1997,  s.  178).  Europartie  nie  dysponują  masowym 

członkostwem  opartym  na  zasadzie  bezpośredniej  przynaleŜności  indywidualnego  wyborcy,  lecz  tzw. 

członkostwem  korporacyjnym.  W  ich  skład  wchodzą  określone  w  statucie  instytucje,  oczywiście  o 

charakterze autonomicznym, występujące w roli sponsora. Przykładowo: w PES są to m.in. partie - pełni 

członkowie,  z  krajów  wchodzących w skład Unii czy teŜ starających się o wejście partie stowarzyszone 

(z krajów EFTA), partie mające status obserwatorów (np. izraelska MAH), grupa PES w Parlamencie czy 

Komitecie  Regionów.  Jest  więc  to  w  zasadzie  organizacja  luźna,  która  jednoczy  partie  o  podobnym 

profilu  programowym  w  celu  stworzenia  szerokiego  forum  kooperacji  w  ramach  struktury 

instytucjonalnej  Unii  Europejskiej  (zob.  Haniey  1994,  s.  194,  195).  Dominującą  pozycję  w  europartii 

zajmują deputowani wchodzący w skład grupy parlamentarnej oraz grupy liderów z partii narodowych, a 

to  nadaje  organizacji  charakter  elitystyczny.  Jest  to  oczywiste,  skoro  one  nie  pełnią  funkcji 

 

23

mobilizacyjnych  lub  ich  celem  nie  jest  przejęcie  władzy,  a  jedynie  koordynowanie  działań.  Eu-ropartie 

nie tyle więc reprezentują elektorat, ile partie narodowe. 

Europartie stworzyły określone struktury organizacyjne, choć występują między nimi pewne róŜnice. W 

konferencjach uczestniczą liderzy partii, przewodniczący grupy parlamentarnej, komisarze, wywodzący 

się  z  konkretnej  federacji  oraz  prezydenci  i  wiceprezydenci.  Jest  to  więc  gremium  skupiające  grupę 

bardzo wpływowych polityków, sprawujących bardzo eksponowane funkcje nie tylko w strukturze UE. 

Spotkania  są  organizowane  zazwyczaj  tuŜ  przed  i  po  obradach  Rady  Unii.  Uzasadnienie  tego  faktu 

wydaje się proste. Rada kształtuje programową agendę Unii i politycy partyjni, reprezentujący określoną 

rodzinę  europejską,  mają  moŜliwość  uzgodnienia  wspólnej  platformy,  którą  reprezentanci  obecni  w 

Radzie przedstawią i będą zabiegać o jej realizację. NaleŜy nadmienić, iŜ w ten sposób wpływ na treść 

decyzje  Rady  uzyskują  równieŜ  partie  opozycyjne  (nieuczestniczące  w  sprawowaniu  władzy  na 

poziomie  systemów  narodowych),  skoro  współtworzą  jednolitą  platformę  europartii.  Wydaje  się,  iŜ 

europartie  naleŜy  traktować  jako  pozaparlamentarne  organizacje  w  „stanie  tworzenia".  Choć  strategie 

przez  nie  przyjęte,  poczynając  od  lat  dziewięćdziesiątych,  wyraźnie  zmierzają  do  uzyskania 

samodzielności  organizacyjnej  przez  tworzenie  rozbudowanego  układu  powiązań  z  podmiotami 

aktywnymi  w  przestrzeni  zarówno  europejskiej,  jak  i  narodowej,  to  jednak  wciąŜ  mają  one  przede 

wszystkim status agentów partii narodowych. Sama jednak idea stworzenia tego typu struktury (modelu) 

wydaje  się  bardzo  interesująca  i  świadczy  o  duŜej  elastyczności  partii  jako  instytucji.  Nie  moŜna 

wykluczyć, iŜ w procesie rozwoju europartii coraz większą rolę zaczną odgrywać czynniki o charakterze 

„wewnętrznym", a więc związane z funkcjonowaniem samej Unii (są zresztą tego pierwsze symptomy), 

co  doprowadzi  do  uzyskania  przez  nie  większej  autonomii.  Partie  narodowe  stoją  więc  przed  nie  lada 

dylematem.  Proces  integracji  politycznej  moŜe  wywołać  efekt  w  postaci  upartyjnienia  polityki  Unii 

przez  stworzenie  wyraźniej  szych  form  demokracji  przedstawicielskiej.  Jednak  wówczas  musi  dość 

radykalnie zmienić się organizacyjny model partii politycznej. Czy jednak politykom partyjnym na tym 

rzeczywiście zaleŜy? MoŜe chodzi po prostu o zasadę: „tak" dla polityki partyjnej w Unii, ale w istocie 

bez partii jako instytucji. 

 

41.Zasady finansowania partii politycznych  

Regulacje dotyczące kontroli finansowej partii: 

1. 

Sprawozdawczość 

– 

sprawozdania 

dotyczą 

całej 

partii, 

kandydatów 

prezydenckich, 

parlamentarnych,  finansów  PP,  2.  Zakazy  dotyczące  roŜnych  źródeł  finansowania  (zakaz  darowizn  z 

zagranicy, przez związki zawodowe, biznes, kontrahentów rządowych), 3. Limity w zakresie wydatków 

wyborczych,  4.  Limity  wysokości  przekazywanych  darowizn,  5.  Dotacje  budŜetowe,  6.  Publiczne 

finansowanie  klubów  parlamentarnych  i  parlamentarzystów,  7.  Zwolnienia  podatkowe  i  inne  formy 

pośredniego  finansowania  publicznego,  8.  Zakaz  płatnych  reklam  telewizyjnych,  czas  antenowy 

podczas kampanii wyborczej., 9. Dotacje przedmiotowe (druk materiałów, darmowy transport). 

 

24

Zalety:  zrównanie  szans  partii  małych  i  partii  duŜych,  starych  i  nowych,  równy  czas  emisji,  spokojna 

rywalizacja, Wady: PP partie polityczne czują się bezpieczne finansowo i zapominają o wyborcy 

 

42 Finansowanie partii politycznych w Niemczech 

- składki członkowskie  

- wpływy z majątku i działalności partii  

- dotacje  

- subwencje od państwa z tytułu wyrównywania szans oraz jako rekompensata kosztów wyborczych 

- przekazy od członków organizacyjnych  

Istnieje ustaw o partiach politycznych która opisuje finansowanie partii.  

 

43 Finansowanie partii  polit w Austrii 

- ze składek członkowskich- stanowią pewną rezerwę 

- wsparcie państwa 

- sumy pieniędzy otrzymywane przez mandatariuszy i funkcjonariuszy  

- zyski z udziałów przedsiębiorstwa 

- zyski z majątku partii- posiada sale które wynajmują komuś itp.  

- kredyt – np. zaciągnięte w banku. 

Ustawa związkowa o zadaniach finansowania i kampanii wyborczej partii polit- wg tej ustawy działają 

partie w Austrii 

 

44. Finansowanie partii polit w Polsce 

WyróŜniamy 3 podstawowe źródła: 

1) dotacje publiczne 

a) bezpośrednie środki publiczne 

- dotacje celowe – na konkretny cel 

- dotacje podmiotowe – na organizacyjne przetrwanie partii 

b) pośrednie środki publiczne 

- finansowanie klubów parlamentarnych  

- zwolnienia podatkowe 

- darmowy dostęp do mediów mediów czsie wyborów ( reklama handlowa – 50% cenny płacą partie 

2) Kredyty bankowe 

3) Prywatne finansowanie  

a) świadczenia niepienięŜne  

b) finansowanie przez członków partii 

- regularne składki członkostwa 

- opodatkowanie osób pełniący funkcje polityczne 

 

25

- opodatkowanie kandydatów politycznych 

c) działalność gospodarcza 

- udział w spółkach 

- udział w spółdzielniach 

- wynajem lokali i pomieszczeń biurowych 

4) Darowizny 

5) Spadki i zapisy 

6) zbiórki publiczne – obecnie ograniczona ( tzw cegiełki) 

Jawność finansowania partii:  

- Konstytucja 

- zapis o partiach polit 27 czerwca 1997 art. 39 ustęp 1 

 

45 Typologie systemów partyjnych wg S. Sartoriego i G. Smitha 

G.  Sartori  przy  konstruowaniu  swej  typologii  systemów  partyjnych  uwzględnił  dwie  zmienne:  liczbę 

rywalizujących partii ( format systemu partyjnego) oraz dystans ideologiczny między nimi ( mechanizm 

systemu partyjnego) 1976- klasyczny, funkcjonujący do dziś WyróŜnił 4 typy syst partyj:  

1)  system  dwupartyjny  –  występowanie  dwóch  silnych  partii  polit  ,  reprezentujących  opcję 

centrolewicową  oraz  centroprawicową  co  konstytuuje  układ  bipolarny,  z  wyraźnymi  tendencjami 

tendencjami  kierunku  utrzymania  formuły  rywalizacji  dośrodkowej.  Dystans  ideologiczny  między 

partiami jest z reguły minimalny- zbieŜne programy 

2)  system  wielopartyjny  umiarkowanie  spolaryzowany-  liczba  5-6  partii,  nadal  bipolarny  przy  niskiej 

fragmentaryzacji, dystans ideologiczny jest mały, rywalizacja dośrodkowa. 

3) system wielopartyjny ekstremalnie spolaryzowany – więcej niŜ 6 partii , układ wielopolarny , nie ma 

jednego  centrum,  wysoka  fragmentaryzacja,  dystans  ideologiczny  jest  wielki  rozciągają  je  partie 

systemowe, protestu, antysystemowe, model rywalizacji odśrodkowej 

4)  system  partii  predominującej  –  system  ten  charakterystyczny  dla  układów  dwupartyjnych , zachodzi 

wówczas gdy dana partia zwycięŜa lub znajduje się u steru władzy z inną partią przynajmniej 4-krotnie 

np. partia konserwatywna w Anglii 1979-97 

Typologia G. Smitha – opiera się na dwóch podstawowych kryteriach: relatywnym rozmiarze partii polit 

oraz poziomie spójności społecznej i politycznej w ramach systemu politycznego. WyróŜnia: 

1)  system  rozproszony  –  względnie  duŜa  liczba  partii,  Ŝadna  nie  dominuje,  ideologiczny  dystans  jest 

umiarkowany,  w    formowaniu  gabinetów  koalicyjnych  moŜe  wziąć  udział  klika  partii  polit,  (  Belgia 

Dania  Finlandia  

2) system równowagi – kilka partii  dość wyraźna polaryzacja sił politycznych, dystans ideologiczny jest 

mały,  

3)  system  nierównowagi  –  szczególną  dominującą  rolę  odgrywa  jedna  partia  polit,  sformułowanie 

stabilnego gabinetu bez jej udziału staje się nie moŜliwe 

 

26

 

46  Typologie  systemów  partyjnych  wg  M.  Duvegera,  R.  Dala,  J.  Blondela,  M.  Sobolewskiego,  P. 

Maira 

M. Duverger wyróŜnił 4 typy systemów partyjnych wg kryterium liczby partii:  

1) syst  monopartyjny – dla totalitarnych systemów 

2) dwupartyjny 

3) wielopartyjny 

R. Dahl  1966r  

1) syst, stabilny- dwupartyjny 

2) syst. Niestabilny – wielopartyjny 

 

1) syst konfliktowe – wielopartyjne 

2)  syst  uzgadnieniowe  –  rywalizacja  o  szerokim  horyzoncie  programowym,  dośrodkowa,  programy 

zbieŜne 

 

1) syst konsensualny 

2) syst westmisterski 

kryterium ch-r rywalizacji międzypartyjnej wyróŜnił 4 typy systemów: 

1) syst szczególnie rywalizacyjne  

2) syst kooperatywno-rywalizacyjny – ostra rywalizacja na styku grupy partyjnej, koalicje, występuje tu 

chociaŜ jeden sojusz 

3)  syst  koalescencyjno  rywalizacyjny  –  nie  istnieją pojedyncze partie poniewaŜ wchodzą w układy aby 

podejmować decyzje , platformy współpracy rywalizacji , jet ona ostra. 

4)  syst  ściśle  koalescencyjne  –  tzw  szerokie  koalicje  daje  moŜliwość  zdrowego  funkcjonowania 

państwa,  partie  zakładają  szeroką  formułę  programową,  partie  dopiero  się  kształtują  i  opierają  się  na 

fachowcach którzy pochodzą z róŜnych partii, pojawiają się metody blokowania  

Jean Blondel 1968 opiera się na kryterium liczby partii i relatywna wielkość partii polit, wyróŜnił 4 syst 

partyjne:  

1)  syst  dwupartyjny – zdominowanie parlamentu przez dwie partie, z których jedna sprawuje władzę a 

druga znajduje się w opozycji.  W. Brytania  

2)  syst dwu-i-półpartyjny – istnieją dwie duŜe partie i jedna mała ( partia trzecia, zawiasowa) Ŝadna z 

dwóch  partii  nie  jest  na  tyle  duŜa  aby  mogła  samodzielnie  sformułować  gabinet,  z  kolei  róŜnice 

programowe oraz ideologiczna między nimi jest na tyle duŜa iŜ nie mogą one współtworzyć koalicji.  

3)  syst  wielopartyjny  z  partią  dominującą  –  w  tym  systemie  istnieje  wiele  małych  partii  i  jedna 

dominująca ale nie na tyle aby samodzielnie utworzyć rząd musi tworzyć koalicje z partiami mniejszymi 

4)  syst  wielopartyjny  ale  bez  partii  dominującej  –  układ  równy  ale  nie  zwycięski,  powstają  gabinety 

wielopartyjne.  

 

27

P. Mair wziął pod uwagę tzw numeryczne podejście Małą partią wg niego jest ta która zdobywa od 1 do 

15 % głosów w trzech niekoniecznie kolejnych elekcjach. WyróŜnił: 

1) systemy partyjne partii wielkich – partie wielkie zdobywają przeciętnie 83,6% głosów wyborczych a 

partie małe około 12,7% Austria Irlandia 

2)  systemy partyjne partii małych – partie wielkie 41%, małe 58,1% Dania Szwecja 

3) pośrednie systemy partyjne – partie małe zdobywają 63,1%, a duŜe 34,6% Finlandia Holandia  

4)  przejściowe  systemy  partyjne  –  system  partyjny  uległ  ewolucji  w  obu  badanych  okresach  czli  w 

latach 1947-1966 oraz 1967- 1987 przykładem tego jest Francja Szwajcaria Belgia  

 

47 Sposoby interpretacji  systemu partyjnego wg M Duvergera,  D. Rae, i G. Sartoriego  

D.  Duvegera  jest  on  szczególnym  rodzajem  wzajemnych  powiązań  między  określonymi  cechami    czy 

teŜ parametrami konkretnej konfiguracji rywalizujących partii politycznych takimi jak np.: liczba partii, 

ich  rozmiar,  wzorzec  tworzenia  koalicji  czy  teŜ  geograficzna  lokalizacja.  D.  Rea  z  kolei  w  swojej 

definicji systemu partyjnego zwraca uwagę na fakt iŜ ukształtowany schemat powiązań między partiami 

decyduje  o  nadaniu  im  unikalnego  znaczenia.  G.  Sartori    mówi  Ŝe  syst  partyjny  to  układ  wzajemnych 

oddziaływań  będący  efektem  rywalizacji  między  partiami  ,  opira  się  na  wzajemnym  uzaleŜnieniu  się 

partii;  na  tym  iŜ  kaŜda  partia  jest  funkcją  (w  sensie  matematycznym)  innych  partii  i  reaguje  na 

zachowania pozostałych partii politycznych.  

 

48. Dwa testy relewancji partyjnej wg S. Sartoriego 

Potencjał  koalicyjny  partii  –  chodzi  o  stwierdzenie  czy  była  ona  była  ona  kiedykolwiek  brana  pod 

uwagę jako ewentualny partner w przetargach koalicyjnych. Wyznacznikiem zdania tego testu jest więc 

nie  faktyczny  udział  partii  w  koalicji  gabinetowej  ale  sama  potencjalność  czyli  moŜliwość  wejścia  do 

niej jeŜeli nawet tak się nie stało. Ograniczył zastosowanie tego testu tylko do partii małych  

Potencjał  uŜycia  szantaŜu  politycznego  –  pewne  duŜe  partie  polityczne  pozostające  w  permanentnej 

opozycji wobec systemu politycznego z racji uzyskiwania znaczącego poparcia wyborczego w naturalny 

sposób  muszą  zostać  uznane  za  relewantne.  Współcześnie  ocena  potencjału  uŜycia  szantaŜu 

politycznego  moŜna  okazać  się  bardzo  przydatna  przy  stwierdzeniu  doniosłości  politycznej  partii 

małych.  Jednak  ich  moŜliwość  wywierania  wpływu  na  strategie  pozostałych  partii  wydaje  się 

ograniczona a to chociaŜby z tej racji iŜ z reguły moŜe dotyczyć ugrupowań tworzących konkretny blok 

ideologiczno programowy względnie oddziaływać na ugrupowania tworzące blok styczny. 

 

49. G. Smitha, J. Blondela, R. Herbuta i H. Herzoga próby klasyfikacji „partii małych” 

Smith  i  Sartori  –  mamy  do  czynienia  z  ustaleniem  relewancji  ze  wzg.  Na  sprawowanie  władzy 

publicznej.  Są  p.p.  które  mają  wpływają  na  mechanizmy  funkcjonowania  władzy  publicznej.  Te  które 

mają to – relewantne, a te które nie mają to – nierelewantne. 

 

28

Herzog: Znaczenie partii – czy partia jest relewantna, biorąc pod uwagę potencjał mobilizacyjny partii 

politycznej. Potencjał mobilizacyjny jest charakteryzowany w dwóch aspektach: 

-to fenomen, który odnosi się do partii, które biorą udział w ogólnospołecznym procesie negocjowania 

zasad  gry  państwowej  –  mają  akceptację  społeczeństwa,  kształtują  opinię  społeczeństwa,  liczą  się  ze 

społeczeństwem. Mamy tu do czynienia relewantością społeczne – polityczną 

-pozaformalna płaszczyzna – partie działają poza systemem politycznym (np. partie protestu). To teŜ są 

partie relatywne 

Herbut:  WyróŜnia  dwa  rodzaje  partii  relewantywnych:  ugrupowania  inicjujące,  ugrupowania 

dopełniające.  Pierwsze  to  takie,  które  pełnią  w  pewnej  mierze  rolę  dyktatora  w  przetargach 

koalicyjnych.  Drugie  natomiast  to  takie,  które  dalej  mają  potencjał  koalicyjny  (słabszy  od  ugrupowań 

inicjujących) ale nadal się liczą – będą uczestniczyły w tworzeniu koalicji. 

Smith: wyróŜnił 3 kategorie partii małych: 

-partie marginalne 

-partie zawiasowe  

-partie oderwane 

Partie  marginalne  –  znajdują  się  albo  daleko  na  lewej  albo  daleko  na  prawej  stronie  (poza  głównymi 

ośrodkami  rywalizacji  państwowej  są  pewnym  dodatkiem  do  partii  lewicowych  lub  prawicowych); 

wyraŜają  skłonność  programową  lub  ideologiczną  do  wielkich  sąsiadów,  jednak  chcą  wyróŜniać  się 

czymś.  Marginalne  partie  małe  mają  dość  specyficzne  postulaty  programowe,  skierowane  do  wąskiego 

elektoratu,  starają  się  być  odmienne,  dąŜą  do  tego  by  mieć  elektorat  jasny,  klarowny,  sprecyzowany, 

aktywnie uczestniczący w polityce.(partia progresywna w Danii). Partie te coraz częściej kojarzą się po 

prawej stronie a nie po lewej.  

Partie zawiasowe – lubią lokować się gdzieś pośrodku, mogące być zaakceptowanymi przez prawicę jak 

i przez lewicę, rola tych partii wzrasta gdy są one partiami oferującymi na poziomie centroprawicowym 

lub centrolewicowym. MoŜemy je nazywać partią trzecią, języczkiem u nogi. Rola tej partii wzrasta gdy 

Ŝ

adna z duŜych partii nie ma większości parlamentarnej (nie ma powyŜej 50% w parlamencie) (FDP w 

Niemczech) 

Partie oderwane – to te które uchylają się od udziału w zasadniczym nurcie rywalizacji parlamentarnej. 

Nie umiejscowiają się na osi lewica – prawica. To te partie, które odnoszą się do mniejszości etnicznej, 

grupy  regionalnej  itp.  Jest  ona  w  zupełnie  innym  nurcie  myślenia  w  polityce,  nie  zajmuje  się 

ogólnonarodowym aspektem. 

 

50.Trzy kategorie partii „małych” wg Smitha 

Smith: wyróŜnił 3 kategorie partii małych: 

-partie marginalne 

-partie zawiasowe  

-partie oderwane 

 

29

Partie  marginalne  –  znajdują  się  albo  daleko  na  lewej  albo  daleko  na  prawej  stronie  (poza  głównymi 

ośrodkami  rywalizacji  państwowej  są  pewnym  dodatkiem  do  partii  lewicowych  lub  prawicowych); 

wyraŜają  skłonność  programową  lub  ideologiczną  do  wielkich  sąsiadów,  jednak  chcą  wyróŜniać  się 

czymś.  Marginalne  partie  małe  mają  dość  specyficzne  postulaty  programowe,  skierowane  do  wąskiego 

elektoratu,  starają  się  być  odmienne,  dąŜą  do  tego  by  mieć  elektorat  jasny,  klarowny,  sprecyzowany, 

aktywnie uczestniczący w polityce.(partia progresywna w Danii). Partie te coraz częściej kojarzą się po 

prawej stronie a nie po lewej.  

Partie zawiasowe – lubią lokować się gdzieś pośrodku, mogące być zaakceptowanymi przez prawicę jak 

i przez lewicę, rola tych partii wzrasta gdy są one partiami oferującymi na poziomie centroprawicowym 

lub centrolewicowym. MoŜemy je nazywać partią trzecią, języczkiem u nogi. Rola tej partii wzrasta gdy 

Ŝ

adna z duŜych partii nie ma większości parlamentarnej (nie ma powyŜej 50% w parlamencie) (FDP w 

Niemczech) 

Partie oderwane – to te które uchylają się od udziału w zasadniczym nurcie rywalizacji parlamentarnej. 

Nie umiejscowiają się na osi lewica – prawica. To te partie, które odnoszą się do mniejszości etnicznej, 

grupy  regionalnej  itp.  Jest  ona  w  zupełnie  innym  nurcie  myślenia  w  polityce,  nie  zajmuje  się 

ogólnonarodowym aspektem. 

 

51 Numeryczne podejście w analizie partii małych wg C.P. Maira -   

P. Mair wziął pod uwagę tzw numeryczne podejście Małą partią wg niego jest ta która zdobywa od 1 do 

15 % głosów w trzech niekoniecznie kolejnych elekcjach. WyróŜnił: 

1) systemy partyjne partii wielkich – partie wielkie zdobywają przeciętnie 83,6% głosów wyborczych a 

partie małe około 12,7% Austria Irlandia 

2)  systemy partyjne partii małych – partie wielkie 41%, małe 58,1% Dania Szwecja 

3) pośrednie systemy partyjne – partie małe zdobywają 63,1%, a duŜe 34,6% Finlandia Holandia  

4)  przejściowe  systemy  partyjne  –  system  partyjny  uległ  ewolucji  w  obu  badanych  okresach  czli  w 

latach 1947-1966 oraz 1967- 1987 przykładem tego jest Francja Szwajcaria Belgia  

 

52.M. Pedersena bariery partii politycznej 

Ze względu na podatność cyklicznego biologicznego rozwoju partie dorastają , dojrzewają albo zostają 

dziećmi, dziećmi nawet czasem umierają . Partie polit muszą w swym Ŝyciu przejść 4 fazy: 

1) bariera deklaracji – grupa publiczna deklaruje udział w wyborach 

2)  bariera  autoryzacji  –  podlega  zarejestrowaniu,  zbira  określoną  liczbę  podpisów,  w  W  Brytanii 

złoŜenie depozytu pienięŜnego 

3) bariera reprezentacji – gdy zdobywa miejsce w parlamencie, ma swoich przedstawicieli 

4)bariera relewantności – partie które przechodzą tą barierę to te które mają potencjał tworzenia koalicji 

gabinetowych. 

 

 

30

53. Kategoria partii antysystemowej 

Partia  antysystemowa  –  dąŜy  do  podwaŜenia  legitymacji  reŜimu.  Oczekiwanym  przez  nią 

scenariuszem  jest  zatem  kryzys  legitymacji,  który  winien  doprowadzić  do  zastąpienia jednego systemu 

politycznego (demokratycznego) innym. Partie te kwestionują zasady leŜące u podstaw funkcjonowania 

systemu politycznego, działają przeciwko niemu. 

Partie  ultraprawicowe  –  pojęcie  ultraprawica  określa  się  zazwyczaj  ugrupowania  o  róŜnym 

rodowodzie  od  narodowego  socjalizmu    po  skrajne  bojówki  terrorystyczne  wyrosłe  w  obrębie  tzw 

milicji  obywatelskiej  (USA).  Partie  ultraprawicowe  podkreślają  zagroŜenia  związane  z  unifikacją 

europejską,  globalizacją  gospodarczą,  atomizacją  narodu  i  alienacją  jednostek,  jednostek  takŜe  ich 

izolacją  socjalną,  zalewem  krajowego  rynku  pracy  przez  imigrantów  oraz  bezrobociem.  Podkreślają 

dwulicowość polityków partyjnych oraz niewydolność systemu demokratycznego i postulują powrót do 

etycznych  rządów  opartych  na  sanacji  (  odnowie)  prawdziwego  autorytetu.  Są  to  zatem  ugrupowania 

antysystemowe.  MoŜna  wyróŜnić  partie  ultraprawicowe  starego  typu  i  nowego.  Ta  pierwsza  nawiązuje 

do  tradycji  autoratyzmu  faszystowskiego,  które  :  postulują  totalności  oznaczającej  moŜliwość 

całościowego  kompleksowego  ujęcia  spraw  wspólnoty,  wizja  monolitu  narodowego  ,  dąŜenie  do 

przezwycięŜenia  podziałów  klasowych  i  interesów  grupowych  na  rzecz  przyspieszenia  rozwoju 

gospodarczego,  Ŝądanie  postaw  paramilitarnego  posłuszeństwa,  gloryfikacja  przemocy  uzasadnianej 

mistycznym przesłaniem narodowym, belgijski Front Narodowy, Ludowy Związek Niemiecki DVU 

Parti  nowego  typu  proponują  zagadnienia  związane  z  biotyną,  rytmami  ziemi  itp.  Z  partiami  starego 

typu  wiaŜe  ich  tylko  idea  krwi  i  ziemi.  Niemiecka  Sprawa  Narodowa  –  Narodowo-Rewolucyjna 

Organizacja Odnowy SdV/NRAO.  

 

54. Model „zamraŜania” i „odmraŜania” systemu partyjnego wg. S. Lipseta i S. Rokkana 

Model  Lipseta  i  rokkana  kładzie  nacisk  na  instytucjonalizację  i  zamroŜenie  struktury  podziałów 

socjopolitycznych  i  rodzących  się  na  ich  podstawie  form  partyjnej  orientacji  elektoratu.  Propozycja  ta 

nie ma jednak czysto statycznego charakteru. Teza Lipseta i Rokkana znajduje częściowe potwierdzenie 

w  badaniach  zachowań  wyborczych.  Oto  okazuje  się,  iŜ  charakteryzują  się  one  inercją.-W 

znacznym  stopniu  są  kształtowane  przez  indywidualne  poczucie  identyfikacji  z  partią  oraz 

instytucjonalne  powiązania  między partią a określonym ogniwem struktury społecznej (np. związkami 

zawodowymi  czy  kościołem).  Sposób  głosowania  wcale  jednak  nie  musi  być  odbiciem  (przynajmniej 

natychmiastowym) zmian zachodzących w społeczeństwie. MoŜe w dalszym ciągu odzwierciedlać „stare" 

formy  identyfikacji  partyjnej,  głęboko  zakorzenione  w  mentalności  jednostki,  mimo  iŜ  zmienił  się 

społeczny  kontekst  uzasadniający  ten  tradycyjny  wzór  zachowania  (np.  awans  społeczny  robotnika  i 

zmiana  stylu  Ŝycia,  uzasadniające  zaliczenie  go  formalnie  do  nowej  klasy  średniej,  nie  musi  zmienić 

jego  partyjnej  orientacji).  Trzeba  jednak  pamiętać,  iŜ  inne  niŜ  np.  klasowy  wzór  zachowań 

wyborczych wskaźniki polaryzacji politycznej mogą pełniej odzwierciedlać dynamikę zmian na arenie 

politycznej.  

 

31

Poczynając  jednak  od  końca  lat  siedemdziesiątych,  wielu  badaczy  zaczęło  kwestionować  tezę  o 

zamroŜeniu  systemów  partyjnych.  Rzeczywiście,  zaobserwowano  wiele  zjawisk,  które  mogłyby 

ś

wiadczyć  o  pojawieniu  się  procesu  odwrotnego,  czyli  „odmraŜania"  systemów  partyjnych.  Chodzi 

między innymi o takie zjawiska, jak: 

a)przesuwanie  się  głosów  wyborczych  między  partiami,  w  efekcie  czego  poparcie  elektoratu  dla 

ustabilizowanych partii wydaje się „warunkowe" i nabiera cech płynności; 

b) wzrost 

grupy 

wyborców 

niezdecydowanych, 

podejmujących 

decyzję 

w ostatniej fazie kampanii wyborczej; 

c) pojawienie się tzw. głosów protestu; 

d) pojawienie się partii nowych, co znacznie podnosi poziom fragmentaryzacji systemu partyjnego i 

komplikuje proces przetargów koalicyjnych. 

 

55. Typologie systemów partyjnych wg Jean Blondela i G. Sartoriego 

G.  Sartori  przy  konstruowaniu  swej  typologii  systemów  partyjnych  uwzględnił  dwie  zmienne:  liczbę 

rywalizujących partii ( format systemu partyjnego) oraz dystans ideologiczny między nimi ( mechanizm 

systemu partyjnego) 1976- klasyczny, funkcjonujący do dziś WyróŜnił 4 typy syst partyj:  

1)  system  dwupartyjny  –  występowanie  dwóch  silnych  partii  polit  ,  reprezentujących  opcję 

centrolewicową  oraz  centroprawicową  co  konstytuuje  układ  bipolarny,  z  wyraźnymi  tendencjami 

tendencjami  kierunku  utrzymania  formuły  rywalizacji  dośrodkowej.  Dystans  ideologiczny  między 

partiami jest z reguły minimalny- zbieŜne programy 

2)  system  wielopartyjny  umiarkowanie  spolaryzowany-  liczba  5-6  partii,  nadal  bipolarny  przy  niskiej 

fragmentaryzacji, dystans ideologiczny jest mały, rywalizacja dośrodkowa. 

3) system wielopartyjny ekstremalnie spolaryzowany – więcej niŜ 6 partii , układ wielopolarny , nie ma 

jednego  centrum,  wysoka  fragmentaryzacja,  dystans  ideologiczny  jest  wielki  rozciągają  je  partie 

systemowe, protestu, antysystemowe, model rywalizacji odśrodkowej 

4)  system  partii  predominującej  –  system  ten  charakterystyczny  dla  układów  dwupartyjnych , zachodzi 

wówczas gdy dana partia zwycięŜa lub znajduje się u steru władzy z inną partią przynajmniej 4-krotnie 

np. partia konserwatywna w Anglii 1979-97. 

Jean Blondel 1968 opiera się na kryterium liczby partii i relatywna wielkość partii polit, wyróŜnił 4 syst 

partyjne:  

1)  syst  dwupartyjny – zdominowanie parlamentu przez dwie partie, z których jedna sprawuje władzę a 

druga znajduje się w opozycji.  W. Brytania  

2)  syst dwu-i-półpartyjny – istnieją dwie duŜe partie i jedna mała ( partia trzecia, zawiasowa) Ŝadna z 

dwóch  partii  nie  jest  na  tyle  duŜa  aby  mogła  samodzielnie  sformułować  gabinet,  z  kolei  róŜnice 

programowe oraz ideologiczna między nimi jest na tyle duŜa iŜ nie mogą one współtworzyć koalicji.  

3)  syst  wielopartyjny  z  partią  dominującą  –  w  tym  systemie  istnieje  wiele  małych  partii  i  jedna 

dominująca ale nie na tyle aby samodzielnie utworzyć rząd musi tworzyć koalicje z partiami mniejszymi 

 

32

4)  syst  wielopartyjny  ale  bez  partii  dominującej  –  układ  równy  ale  nie  zwycięski,  powstają  gabinety 

wielopartyjne.  

 

56. Typologie systemów partyjnych wg G.Smitha i P. Maira 

 P. Mair wziął pod uwagę tzw numeryczne podejście Małą partią wg niego jest ta która zdobywa od 1 

do 15 % głosów w trzech niekoniecznie kolejnych elekcjach. WyróŜnił: 

1) systemy partyjne partii wielkich – partie wielkie zdobywają przeciętnie 83,6% głosów wyborczych a 

partie małe około 12,7% Austria Irlandia 

2)  systemy partyjne partii małych – partie wielkie 41%, małe 58,1% Dania Szwecja 

3) pośrednie systemy partyjne – partie małe zdobywają 63,1%, a duŜe 34,6% Finlandia Holandia  

4)  przejściowe  systemy  partyjne  –  system  partyjny  uległ  ewolucji  w  obu  badanych  okresach  czli  w 

latach 1947-1966 oraz 1967- 1987 przykładem tego jest Francja Szwajcaria Belgia 

Typologia  G.  Smitha  –  opiera  się  na  dwóch  podstawowych  kryteriach:  relatywnym  rozmiarze  partii 

polit oraz poziomie spójności społecznej i politycznej w ramach systemu politycznego. WyróŜnia: 

1)  system  rozproszony  –  względnie  duŜa  liczba  partii,  Ŝadna  nie  dominuje,  ideologiczny  dystans  jest 

umiarkowany,  w    formowaniu  gabinetów  koalicyjnych  moŜe  wziąć  udział  klika  partii  polit,  (  Belgia 

Dania  Finlandia  

2) system równowagi – kilka partii  dość wyraźna polaryzacja sił politycznych, dystans ideologiczny jest 

mały,  

3)  system  nierównowagi  –  szczególną  dominującą  rolę  odgrywa  jedna  partia  polit,  sformułowanie 

stabilnego gabinetu bez jej udziału staje się nie moŜliwe 

 

57 Typologie systemów partyjnych wg J. LaPalombary i M. Weinera 

bazują na dwóch kategoriach : 

-  cechach  rywalizujących  partii  –  wprowadzają  tu  rozróŜnienie  pomiędzy  systemami  ideologicznymi 

oraz pragmatycznymi 

- sposobie sprawowania władzy – wyróŜniają systemy hegemoniczne w których jedna partia lub koalicja 

partii  przez  dłuŜszy  czas  formuje  kolejne  gabinety  oraz  system  alternacji  władzy  gdzie  mamy  do 

czynienia  z  dość  częstą  zmianą  partii  rządzącej  (równieŜ  koalicji  partii).  Uwzględniając  wymienione 

tendencje otrzymujemy w efekcie 4 subkategorie: 

1) systemy hegemoniczno-ideologiczne 

2) systemy hegemoniczno-pragmatyczne 

3) systemy ideologiczne związane z alternacją władzy politycznej 

4) systemy pragmatyczne związane z alternacją władzy politycznej. 

 

 

 

33

58.A. Downsa tzw. „stycznościowy” model rywalizacji międzypartyjnej  

Model  kierunkowy  rywalizacji  miedzy  partiami  jest  niejako  odpowiedzią  wręcz  krytyka  modelu 

stycznościowego  Downsa.  Badacze  wychodzą  z  załoŜenia  ze  partia  nie  moŜe  opierać  swego  sukcesu 

wyborczego  na  elektoracie  umieszczonym  w  centrum  kontinuum  L-P  poniewaŜ  ludzie  ci  są 

niezaangaŜowani  politycznie  oraz  ich  lojalność  a  co  za  tym  idzie  poparcie  jest  bardzo  niestabilne. 

Ujmując  jeszcze  inaczej  w  odróŜnieniu  od  modelu  stycznościowego  wyborca  umieszczony  w  centrum 

nie  decyduje  o  zwycięstwie  partii  jest  neutralny  czyli  centrum  w  tym  modelu  to  niejako  punkt  zero. 

Partie nie rywalizują wiec o głosy centrum ich rywalizacja jest skoncentrowana na lewo bądź prawo od 

centrum  ideologicznego  i  mieści  sie  w  strefie  akceptacji.  Wiadomo  bowiem  Ŝe  im  dalej  na  lewo  bądź 

prawo  od  centrum  ideowego  co  prawda  liczba  wyborców  maleje  jednak  ich  zaangaŜowanie  polityczne 

wzrasta. Podsumowując partie polityczne nie rywalizują o głosy centrum które niejako samo zadecyduje 

na  kogo  oddać  głosy  rywalizuje  o  głosy  wyborców  formułując  swój  program  dla  wyborców 

zaangaŜowanych,  na  których  moŜna  zbudować  niejako  tzw.  stabilny  elektorat.  Pyzatym  zmienia  się 

ocena  samej  partii,  która  nie  jest  juŜ  w  odróŜnieniu  od  modelu  Downsa  monolitem,  a  jej  program  w 

zasadnie  jest  zorientowany  lewicowa  bądź  prawicowo.  Wyborca  ujmowany  jest  jako  osoba  jednak 

niezdecydowana która decyduje tylko niejako powierzchownie na kogo ma oddać swój głos nie kieruje 

sie racjonalnym wyborem lecz poziomem swego zaangaŜowania. 

  

59.Krytyka modelu A. Downsa wg Sartoriego. Podstawowe załoŜenia 

Krytka  Sartoriego  polega  głownie  na  tym  iŜ  twierdzi  on,  Ŝe  model  Downsa  sprawdza  się  tylko  w 

systemie  partyjnym  dwuczynnikowym:  moŜe  to  byc  system  blondelowski  dwu  partii  bądź  dwu  partii 

dominujących  Sobolewskiego.  Zatem  jeŜeli  pojawi  się  jakikolwiek  trzeci  i  dalsze  czynniki  schemat 

rywalizacji stycznościowej zostanie zaburzony. Wiadomym jest równieŜ iŜ rywalizacja na kontinuum L-

P  w  obecnym  społeczeństwie  postindustrialnym  jest  niejako  zbyt  ogólnikowa  przecieŜ  dochodzą  nowe 

wymiary  rywalizacji  prócz  tego  tradycyjnego  mamy  do  czynienia  miedzy  innymi  z  arena  rywalizacji 

aksjologiczna ekonomiczna szerzej rozumiana oraz niejako polityczna. 

 

60.”Kierunkowy”  model  rywalizacji  międzypartyjnej  autorstwa  O.  Listhuaga,  S.E.  McDonalda, 

G. Rabinowicza 

rywalizacja w systemie wielopartyjnym. partie nie będą zbliŜać się do siebie. Rywalizacja nie będzie się 

zbiegała  w  kierunku  centrum,  lecz  będzie  ona  w  granicach  sfery  akceptacji,  czyli  tu  gdzie  jeszcze  są 

wyborcy i ich liczba daje moŜliwość zwycięŜenia bądź zdobycia jednego mandatu poselskiego pkt.0 na 

osi  lewica/prawica  nie  powinno  się  prowadzić  walki  wyborczej(to  pkt.  nieaktywności  polit.),dlatego 

partie  nie  sytuują  się  w  takim  połoŜeniu.  Walka  rozgrywa  się  w  granicach  sfery  akceptacji.  Na 

płaszczyźnie  układów  wielopartyjnych  rozróŜniamy:  neutralność  i  rosnące  zaangaŜowanie.  Model 

wskazuje na konkretne partie programowe to Ŝe rywalizują w przestrzennej sferze akceptacji pozwala na 

 

34

zindywidualizowanie  programu.  Rywalizacja  obejmuje  teŜ  inne  podziały  np.  stosunek  do  UE,  religii, 

mniejszości. 

 

61.  Metody  konstruowania  empirycznej  skali  rywalizacji  międzypartyjnej  (opinie  ekspertów, 

analiza treści programów wyborczych, oceny masowego wyborcy) 

Pomiar dystansu na podstawie wyników badań empirycznych masowego wyborcy 

Metoda  ta  opiera  się  na  załoŜeniu,  iŜ  stosując  wcześniej  przygotowaną  skalę  rywalizacji,  moŜna, 

wykorzystując  odpowiedzi  respondentów,  skonstruować  przestrzeń  rywalizacji  międzypartyjnej.  W  ten 

sposób postąpili G. Sani i G, Sar-tori, wyznaczając poziom polaryzacji systemu partyjnego na podstawie 

opinii masowego wyborcy. Zgrupowali oni wyborców głosujących na partie polityczne, opierając się na 

ich  indywidualnych  decyzjach  określających  miejsce,  jakie  zajmują  na  10-punktowej  skali 

wyznaczającej  poziom  sympatii  dla  róŜnych  partii.  Na  tej  podstawie  autorzy  mogli  ocenić  stopień 

polaryzacji  na  poziomie  masowego  wyborcy,  kalkulując  dystans  ideologiczny  jako  efekt  indywidualnej 

decyzji  obywatela  co  do  przybliŜonego  miejsca,  jakie  zajmuje  on  na  osi  lewica-prawica, 

odpowiadającego wyznawanej (popieranej) przez niego orientacji politycznej.  

  Sani i G. Sartori przyjęli 10-punktową skalę pomiaru: lewica = l i 2. centrolewica = 3 1 4 ,  centrum = 

5 i 6, centroprawica = 7 1 8 ,  prawica = 9 i 10. W jej ramach określili pozycje poszczególnych partii w 

10  krajach  Europy  Zachodniej,  kalkulując  tzw.  średnią  opinię.  Poziom  polaryzacji  (dystansu 

ideologicznego)  został  skalkulowany  jako  wynik  podzielenia  absolutnej  róŜnicy  między  dwoma 

ekstremami systemu przez teoretyczne maksimum wynikające z przyjęcia 10-punktowej skali (w tym 

wypadku 9). 

Pomiar dystansu na podstawie opinii ekspertów 

Pierwsze próby konstruowania przestrzeni rywalizacji opierały się właśnie na opiniach ekspertów, osób 

na co dzień związanych z polityką, zarówno praktyków, jak i teoretyków. Dopiero jednak F. Castles 

i  P.  Mair  jako  pierwsi  przedstawili  rozbudowaną  i  systematyczna  analizę  opinii  ekspertów  co  do 

lokalizacji  partii  na  tradycyjnej  osi  lewica--prawica.  Poprosili  oni  respondentów  o  umiejscowienie 

partii politycznych reprezentowanych w narodowych parlamentach na 10-punktowej skali lewica-

prawica:  ultralewica  =  0;  umiarkowana  lewica  =  2,5;  centrum  =  5;  umiarkowana  prawica  =  7,5; 

ultraprawica = 10. 

 

62.  Wielowymiarowa  przestrzeń  rywalizacji  (wymiar  ekonomiczny  i  aksjologiczny).  Sposób 

strukturyzacji przestrzeni rywalizacji politycznej 

Konstruowanie przestrzeni programowej opiera się z reguły na łącznym uwzględnieniu trzech płaszczyzn: 

 

35

politycznej,  która  jest  definiowana  m.in.  poprzez  stosunek  partii  do  reŜimu  politycznego,  sposób 

postrzegania  roli  prawa  i  jego  funkcji,  preferowane  wzorce  rozstrzygnięć  koalicyjnych,  wyznawany  ideał 

demokracji, charakter i funkcje systemu wyborczego, sposób terytorialnej organizacji państwa; 

ekonomicznej,  zawierającej  informacje  dotyczące  m.in.  stosunku  partii  do  ustroju  gospodarczego, 

roli  państwa  w  tym  zakresie,  charakteru  i  rozmiaru  sektora  publicznego,  programów  socjalnych, 

protekcjonizmu gospodarczego; 

aksjologicznej (kulturowej), na którą składają się takie kwestie, jak np. stosunek partii do tradycyjnych 

wartości,  sposób  postrzegania  relacji  kościół-państwo,  interpretacja  roli  praw  i  wolności  obywatelskich, 

rola  przypisywana  społeczeństwu  obywatelskiemu,  stosunek  wobec  tzw.  wartości  postmaterialnych, 

problem integracji europejskiej, kwestia pokoju i współpracy między narodami

7

. 

Uwzględnienie tych trzech płaszczyzn w procesie tworzenia przestrzeni problemowej moŜe przybrać: 

a)  formę  konstruowania  tradycyjnej  osi    lewica-prawica,  jako  układu  jednowymiarowego, w ramach 

którego  jednak  poszczególne  kategorie  -lewica, prawica, centrum — czy teŜ kategorie pośrednie (np. 

centrolewica  czy  centroprawica),  zostają  zdefiniowane  w  oparciu  o  bardzo  szeroki  katalog  kwestii  

problemowych, wykraczających poza tradycyjny układ wartości socjoekonomicznych lub 

b)formę  konstruowania  przestrzeni  wielowymiarowych  (z  reguły  zestawienie  kilku  przestrzeni 

dwuwymiarowych,  gdyŜ  uwzględnienie  w  jednym  układzie  więcej    niŜ  dwóch  wymiarów  rodzi  

problemy  interpretacyjne).W ten sposób stworzona przestrzeń problemowa wydaje się być pełniejsza. 

 

63.Determinizm strukturalny i polityczny a zmiana polityczna 

JeŜeli  o  chodzi  źródła  zmiany  politycznej  to  w  politologii  w  zasadzie  funkcjonują  dwa  sposoby  jej 

interpretowania.  Rzecznicy  pierwszego  sposobu  przyjmują,  iŜ  mają  one  w  zasadzie  zewnętrzny 

charakter  wobec  systemu  politycznego.  W  skrajnej  wersji  pogląd  ten  opiera  się  na  przekonaniu,  iŜ 

polityka  jest  odbiciem  dynamiki  zmian  zachodzących  w  otoczeniu  społecznym  systemu  politycznego, 

zmian  w  strukturze  społeczeństwa  oraz  w  sferze  kulturowo-normatywnej  (katalog  akceptowanych 

wartości).  Scenariusz  wyłaniający  się  z  faktu  przyjęcia  takiego  załoŜenia  jest  prosty.  Oto  podmioty 

systemu  politycznego  muszą  stosować  w  sposób  ciągły  strategie  adaptacyjne  (adaptacja  bierna),  gdyŜ 

tylko  w  ten  sposób  mają  szansę  na  przetrwanie.  Ten  sposób  interpretacji  źródeł  zmiany  politycznej 

określany jest mianem strukturalnego determinizmu.  

Reprezentanci  politycznego  (instytucjonalnego)  determinizmu  akcentują  natomiast  autonomiczny 

charakter  polityki,  przypisując  podmiotom  aktywnym  w  tej  sferze  niekiedy  nawet  zdolność  do 

kreowania  określonych  sytuacji  społecznych  czy  stylizowania  trendów  społecznych  w  sposób 

przynoszący  im  wymierne  korzyści  (np.  nacjonalizm  afrykański  został  wykreowany  jako  instrument  w 

grze politycznej.  

Zmiana polityczna to z reguły efekt pojawienia się określonych czynników zewnętrznych (społecznych) 

jak i wewn. (polit.) 

 

36

Jednym z instrumentów pozwalających politykom kontrolować zjawisko zmiany politycznej jest właśnie 

system  partyjny,  ale  pod  warunkiem,  iŜ  charakteryzuje  go  znaczny  poziom  instytucjonalizacji,  która 

jednak nie wywołuje efektu zbędnej sztywności w reagowaniu na zmiany zachodzące w jego otoczeniu. 

 

64.Detrminanty  instytucjonalne,  a  ich  wpływ  na  mechanizm  rywalizacji  międzypartyjnej,  na 

system partyjny (wg Ryszarda Herbuta) 

Prezydencjalizm versus parlamentaryzm (typ reŜimu politycznego) 

W reŜimach parlamentarnych rząd jest powoływany przez parlament, a jego trwanie uzaleŜnione jest od 

poparcia  legislatywy.  Parlament  i  tylko  on  ma  prawo  realizacji  odpowiedzialności  politycznej  rządu, 

m.in.  poprzez  zastosowanie  wniosku  o  wotum  nieufności.  Głowa  państwa,  prezydent  bądź  monarcha, 

pełni  jedynie  funkcje  ceremonialne  i  reprezentacyjne.  W  modelowym  ujęciu  reŜimu  parlamentarnego 

mieści  się  jednak  dość  nietypowa  cecha,  świadcząca  o  próbie  zachowania  pewnej  symetrii  wpływów  i 

oddziaływań  w  relacji  parlament  -  egzekutywa.  Chodzi  mianowicie  o  prawo  egzekutywy  do 

przedterminowego 

rozwiązania 

parlamentu. 

Natomiast 

prezydencjalizm 

charakteryzuje 

się 

występowaniem monokratycznej egzekutywy - prezydenta. Jest on zarówno głową państwa, jak i szefem 

rządu  (przynajmniej  w  wersji  przyjętej  w  Stanach  Zjednoczonych),  a  ministrowie  są  jedynie  jego 

doradcami.  Prezydent  wybierany  jest  w  wyborach  powszechnych  i  jest  to  jedyna  forma 

odpowiedzialności  politycznej  egzekutywy.  Prezydent  nie  odpowiada  więc  politycznie  przed 

parlamentem.  W  reŜimie  prezydenckim  mamy  więc  do  czynienia  z  separacją  władz,  co  oznacza,  iŜ 

prezydent i parlament dysponują odrębnym zakresem kompetencji i są to organy niezaleŜne.  

Ustabilizowanie  się  reŜimu  prezydenckiego  oznacza,  iŜ  najistotniejszym  łupem  w  procesie  rywalizacji 

politycznej staje się właśnie urząd prezydenta. Partie polityczne w taki sposób kształtują swoje strategie 

polityczne,  by  zwycięŜyć  w  wyborach  prezydenckich.  Prezydent  to  organ  jednoosobowy,  a  więc 

efektem rywalizacji wyborczej staje się wyłonienie jednego zwycięzcy, a partia która go wyniosła na ten 

urząd,  uzyskuje  status  ugrupowania  prezydenckiego.  Proces  wyłaniania  prezydenta  wiąŜe  się  więc 

bardzo  silnie  ze  zjawiskiem  polaryzowania  areny  politycznej,  wykreowania  w  ramach  systemu 

partyjnego  dwóch  wyraźnych  opcji  politycznych  -  proprezydenckiej  i  antyprezydenckiej.  Partie  czy 

grupy  polityczne  gotowe  są  do  tworzenia  szerszych  przymierzy  politycznych  tylko  dlatego,  by 

zwycięŜyć  w  wyborach.  Tzw.  efekt  prezydencki  moŜe  spowodować,  iŜ  koniunkturalne  początkowo 

przymierza  przekształcają  się  w  bardzo  trwałe  sojusze  czy  wręcz  prowadzą  do  stworzenia  partii 

politycznych.  

System wyborczy a system partyjny 

Wybór  określonego  systemu  wyborczego  to  przede  wszystkim  decyzja  elit  politycznych,  które  próbują 

traktować  go  jako  narzędzie  inŜynierii  politycznej.  Chcą  osiągnąć  pewne  cele  polityczne,  które  wcale 

nie  trzeba  interpretować  w  kategoriach  wąskich  interesów  grupowych.  Oto  większościowy  system 

wyborczy  sprzyja  trwałości  gabinetu,  stabilizując  relacje  między  legislatywą  a  egzekutywą.  Czyni  to 

jednak  poprzez  deformację  woli  wyborców  będą,cą  efektem  zastosowania  w  jego  ramach  okręgów 

 

37

jednomandatowych.  Z  kolei  system  proporcjonalny  gwarantuje  reprezentatywność  wyłonionej 

legislatywy,  co  oznacza,  iŜ  reprezentowane  są  w  niej  wszystkie  liczące  się  w  kraju  siły  polityczne. 

Decydenci polityczni wybierając system proporcjonalny, mogą posługiwać się przy jego konstruowaniu 

róŜnymi  instrumentami,  które  mogą  wywoływać  mniej  lub  bardziej  manipulacyjne  efekty,  JeŜeli  np. 

pojawi  się  wysoka  klauzula  zaporowa  (5-procentowa),  moŜe  to  oznaczać,  iŜ  dąŜą  do  koncentracji 

parlamentarnego  systemu  partyjnego  poprzez  eliminowanie  partii  mniejszych,  które  nie  są  w  stanie 

przekroczyć  tej  prawnej  bariery.  Wprowadzenie  jej  moŜe  więc  zostać  odebrane  jako  działanie 

sprzyjające partiom duŜym, a ograniczające dostęp do parlamentu partiom małym. Podobny efekt, tylko 

jeszcze  mocniej  zaakcentowany,  wywołuje  wprowadzenie  małych  okręgów  wyborczych  (np.  trzy-  lub 

pięciomandatowych).  Niektóre'  metody  przeliczania  głosów na mandaty (np. metoda Hondta) preferują 

partie  duŜe,  zaś  inne  (np.  metoda  Sainte-Lague)  -  partie  małe.  Wprowadzenie  do  polskiej  ordynacji 

wyborczej  klauzuli  zaporowej  O-procentowa)  przy  rozdziale  mandatów  z  listy  krajowej,  to  kolejny 

przykład  marginalizacji  partii  mniejszych.  JeŜeli  w  systemie  wyborczym  pojawią  się  wspomniane 

instrumenty  (a  równieŜ  szereg  innych),  system  wyborczy  moŜe  wpłynąć  na  charakter  systemu 

wyborczego, zwłaszcza na jego format. 

 

65.Determinanty społeczne mające wpływ na zmianę systemu partyjnego 

S.  Lipset i S. Rokkan jako jedni z pierwszych podjęli próbę interpretacji rozwoju politycznego (w tym 

równieŜ systemu partyjnego) poprzez pryzmat zmiennych makrospołecznych, a więc zmian na poziomie 

struktury  grupowej  społeczeństw  Europy  Zachodniej.  Pojawia  się  w  ich  koncepcji  kategoria  podziału 

socjopolitycznego  jako  ten  właśnie  czynnik,  który  w  ostatniej  instancji  decydował  o  strukturyzacji 

systemów partyjnych w tym regionie. Ich interpretacja ma przede wszystkim walor historyczny, a więc 

dotyczy  fazy  narodzin  i  stabilizacji  (instytucjonalizacji)  systemów  partyjnych  (faza  genetyczna). 

Oznacza  to,  iŜ  partie  wykorzystały  istniejące  w  pierwszej  połowie  XX  W.  podziały  w  społeczeństwie 

(grupy np. klasowe,religijne czy etniczne) jako sposób zakorzenienia się VI nim i w efekcie jako sposób 

instytucjonalizacji samego systemu partyjnego. 

Podziały  socjopolityczne  -  to  stabilne  układy  róŜnicujące  wspólnotę  polityczną  (polaryzacja  opinii, 

przekonań,  zachowań,  działań),  w  ramach  których  określona  grupa  społeczna  opowiada  się  i  popiera 

konkretne opcje programowe, ideologiczne i sposoby działania, a tym samym równieŜ i konkretne partie 

polityczne (niekiedy jedną partię polityczną) postrzegane jako jej reprezentanci na poziomie rywalizacji 

politycznej,  podczas  gdy  inna  grupa  społeczna  opowiada  się  za  opozycyjnymi  wo_ec  tej  pierwszej 

strategiami i popiera inną partię czy teŜ partie polityczne. Podział socjopolityczny pojawia się z reguły 

wówczas  gdy  istnieją  przynajmniej  dwie  grupy  społeczne  i  reprezentujące  je  partie,  które  formułują 

alternatywne  opcje  ideologiczno  programowe  dotyczące  sposobu  dystrybucji  dóbr  postrzeganych  jako 

dobra  polityczne.  Podziały  socjopolityczne  stają  się  wyrazem  istnienia  konfliktowych  interesów 

społecznyeh, które poprzez fakt działania partii politycznych i grup interesu zostają przeniesione w sferę 

przetargów politycznych (proces polityzacji konfliktu społecznego).  

 

38

Zmiany zachodzące w społeczeństwach postindustrialnych - zmiana charakteru społeczeństwa moŜe 

mieć  określony  wpływ  na  zmianę  systemu  partyjnego.  NaleŜy  jednak  przyjąć,  iŜ  moŜemy  mieć  do 

czynienia  ze  zmianami  ilościowymi,  związanymi  np.  z  zanikaniem  czy  teŜ  zmniejszaniem  się 

konkretnych grup społecznych, a równieŜ powstawaniem nowych grup i segmentów społeczeństwa oraz 

jakościowym,  dotyczącymi  przeobraŜania  systemu  wartości,  preferowanego  przez  obywateli.  Oba 

rodzaje  zmian  występują  równocześnie  (zmiana  w  strukturze  społeczeństwa  generuje  zmiany 

jakościowe), kumulując efekt oddziaływania na system partyjny. 

 Przesunięcie poparcia wyborczego - posługując się tą kategorią, moŜna wyjaśnić wiele zjawisk zwią-

zanych  z  procesem  strukturyzacjj  systemu  partyjnego  i  mechanizmem  rywalizacyjnych  powiązań 

między  partiami  politycznymi.  Ocena  przesunięcia  poparcia  wyborczego  moŜe  być  więc  traktowana 

jako  sposób  uchwycenia  dynamiki  zmiany  systemu  partyjnego.  Kategoria  ta  ściśle  związana  jest  ze 

społecznym otoczeniem systemu partyjnego, a dokładniej mówiąc ze sposobem odbioru przez elektorat 

zmian  w  nim  zachodzących.  Jednym  z  wymiarów  zmiany  systemu  partyjnego  moŜe  być  wymiar 

społeczny, a określić go moŜna przy pomocy indeksu zaproponowanego przez M. Pedersena4, zwanego 

indeksem przesunięcia poparcia wyborczego (volatility). 

Przesunięcie  poparcia  wyborczego  to  nic  innego,  jak  uchwycenie  zmian  zachodzących  w  dystrybucji 

głosów  wyborczych  między  partiami,  najpierw  pomiędzy  dwoma  kolejnymi  elekcjami,  a  potem  -  w 

określonym  okresie,  przyjętym  jako  punkt  odniesienia  przez  badacza  (np. w latach 1980-1997). Jest to 

więc  stwierdzenie  ewentualnej  skłonności  elektoratu  (lub  teŜ  jej  braku)  do  głosowania  w  kolejnych 

wyborach na róŜne partie.