Zagadnienia ogólne

1. Koncepcje definiowania polityki

POLITYKA  –   jest   postrzegana   w   różnoraki   sposób.   Jest   to   rodzaj   działalności   człowieka,   związany   z   władzą 
i rządzeniem. Działalnością polityczną zajmowali się już filozofowie w antyku. Politykę łączono z etyką.

PLATON (prawdziwe imię Arystokles) 427-347r p.n.e:
- traktował działalność polityczną jako realizację programu, zawartego w koncepcji idealnego państwa;
- akceptował etyczno-wychowawczą funkcję państwa;
- obowiązek wszystkich obywateli, elit politycznych greckiego miasta-państwa, upatrywał w tym, co najlepsze dla 
państwa;
- Grecy mówią o wspólnocie, nie jednostce; według nic życie człowieka ma sens, kiedy żyje we wspólnocie. Życie poza 
wspólnotą dotyczy tylko Bogów i tych, którzy nie są ludźmi (idiotos);
- oznaczeni wspólnoty – najcięższą karą było wygnanie (kara ostracyzmu)
- obowiązkiem obywatelskim w polis jest udział w jego życiu
- zrośnięcie się jednostki ze wspólnotą powoduje, że wolność osobista nie była Grekom znana. Grecy wyobrażali sobie  
życie   na   kształt   życia   rodzinnego   (tutaj   polis   jako   domostwo   na   wyższym   poziomie)   –   kobiety   nie   miały   praw  
obywatelskich, zadaniem kobiet jest podtrzymywanie ogniska domowego
- Platon daje do zrozumienia, że żyjemy w świecie, który jest tworzony przez ludzi
- Platon precyzuje ideał państwa

Uczeń Platona – Arystoteles:
- Arystoteles dystansował się od autorytarne koncepcji Platona
- podobnie jak on domagał się jednak respektowania norm etycznych
- przyznawał obywatelom prawo do współuczestniczenia w rządach państwem
- dobrym obywatelem jest ten, co zdoła i pragnie rządzić dla życia
- Arystoteles rozprawia o polityce przez pryzmat działalności publicznej
-   według  Arystotelesa   Platon   popełnił   błąd,   redukując   polis   do   jedności   –   oznaczało   to,   że   polityka   rodzi   się 
w państwach o złożonej strukturze, a nie jako pojedynczy szczep.
- Arystoteles  w  swoim  traktacie  „Polityka”  daje  do  zrozumienia,  że polityka  rodzi  się  z  akceptacji   koegzystencji 
różnych grup
- według Arystotelesa ustanowienie ładu politycznego oznacza uznanie wolności rządzących
- w traktacie „Polityka” Arystoteles pisze, że polityka oznacza częściową tolerancję dla odmiennych prawd
- Arystoteles pośrednio wskazuje na to, że polityka to działanie wolnych ludzi w sferze publicznej

Machiavelli:
-   wyraźnie   odchodzi   od   aksjologicznego   (wartościującego)   rozumienia   polityki,   przez   którą   rozumie   umiejętność 
zdobycia i zachowania władzy
- zrywa on z tym aksjologiczno-etycznym podejściem do etyki

Max Weber:
- w swoim dziele „Polityka jako zawód i powołanie” wyraża dwa rodzaje polityki:

> sprowadza go do dążenia do władzy, jako środka do realizacji innych celów
> sprowadza go do pragnienia władzy dla niej samej

- Weber uznawał autonomię polityki wobec etyki
- Weber charakteryzując przymioty polityka, uwzględnia aspekty aksjologiczne (cechy pozytywne i negatywne)
> pozytywne – głębokie zaangażowanie, poczucie odpowiedzialności, umiejętność oceny sytuacji, dystans wobec ludzi
> negatywne – próżność, brak rzeczowości (kompetencji), brak poczucia odpowiedzialności, demagogia, egoizm, rola i 
znaczenie, skłonności w kierunku korupcji
- Weber podkreśla, że polityka musi mieć wymiar długofalowy, musi uwzględniać dobro ogólnospołeczne, nie może się 
sprowadzać do poszukiwania kompromisów.

- myśl nowożytna interpretuje politykę, jako sztukę efektywnego rządzenia
- polityka jest jednym z możliwych rozwiązań problemu porządku, ładu w państwie (tyrania, oligarchia)
- polityka angażuje każdą z grup w sprawy pozostałych grup
- polityka wyrasta z uznania ograniczeń, który może mieć charakter moralny
- jest skutkiem niemożliwości samodzielnego rządzenia
- można ją zdefiniować, jako działanie, dzięki któremu dochodzi do uzgodnienia żyjących grup społecznych
- z kompromisów w polityce muszą wynikać pewne korzyści – każdy z tych kompromisów służy jakiemuś celowi  
w bliższej lub dalszej perspektywie

1

- w porównaniu z anarchią władza praworządna jest wartościom społeczeństwa
- polityka nie jest religią, nie jest etyką, nie jest też nauką, nie rozwiązuje wszystkiego, nie jest wszechobecna, nie jest  
żadną spośród doktryn politycznych – polityka jest wartością samą w sobie
- polityka jest czymś naturalnym
- jest tylko nauką naczelną, stworzoną przez ludzi, a nie bogów (Arystoteles)
- wyznacza priorytety, ład, porządek
- sposób wyznaczania priorytetów polegał na tym, by pozwolić rozwinąć się właściwym instytucjom, dzięki którym 
nauki mogą zademonstrować swoją wrażliwość
- polityka jest porównywana do placu targowego, na którym panuje wzrost cenowy
- w polityce nie ma niczego spontanicznego
- w polityce nie należy upatrywać zbioru sztucznych zasad i tradycyjnych obyczajów – należy w niej widzieć działania  
o charakterze socjologicznym, dotyczące zachowania wspólnoty
- aforyzm Edmunda Burke tłumaczy istotę polityki, jako działania
- polityka nie jest rzeczą jak przedmioty należące do świata natury – jest działaniem złożonym
- nie jest zwykłym dążeniem do ideału
- nie jest realizacją własnego interesu
- jest działaniem, którego ludzie nie mogą zaprzestać
- jej nie można stworzyć
- polityka jest częścią kondycji człowieka
- pojęcie POLITYKA podsumowuje działanie, którego historii przypadek miesza się z zamierzonymi osiągnięciami, 
którego bazę społeczną znajdujemy w społeczeństwach o znacznym stopniu złożoności
- polityka jest domeną życia społecznego
- dla niektórych jest to sposób dochodzenia do władzy lub procesem podejmowania decyzji istotnych dla obywateli  
i trwałości państwa
- to umiejętność rozwiązywania konfliktów
- jest sztuką osiągania celów przez stosowanie odpowiednich narzędzi
- jest to działanie określane, jako celowe egzystowanie istoty rozumnej
- polityka opisywana jest także w kategorii państwa

2. Istota i funkcje nauki o polityce

•

polityka jest obszarem działań jednostek i zbiorowości

•

polityka  jest  obszarem  rozstrzygania  konfliktów-  rozstrzyganie  konfliktów  wiąże  się  z  osiąganiem   celów 
zawartych w interesach tzw. dobro ogólne i sprzeczność interesów

•

rozstrzyganie   konfliktów   zależy   od   posiadanych   zasobów:   materialnej   siły,   przyzwolenia   społecznych 
wartości (legalności), wzorców instytucji społecznych

FILOZOFIA POLITYKI
W naukach społeczno-politycznych funkcjonują trzy pojęcia używane zamiennie:
- teoria polityki
- filozofia polityki (polityczna)
- ideologia polityczna
Przez niektórych są traktowane łącznie, ale nie należy ich łączyć, bo różnią się zakresem, metodologią, 
funkcjonowaniem.

TEORIE POLITYKI – stanowią dziedzinę nauk społecznych, omawiających zagadnienia związanych z aktywnością 
polityczną, funkcjonowaniem państwa. Stanowią one przedmiot politologii. Teorie mają charakter naukowy, dążą do 
empirycznej weryfikacji.

IDEOLOGIA – jako termin pojawia się 200 lat temu (rewolucja francuska, epoka Napoleona). Współcześnie ideologie 
są połączeniem programów partii politycznych, haseł wyborczych, utopii politycznych, półprawd. Ideologii 
politycznych nie wolno utożsamiać z ideami politycznymi.

FILOZOFIA POLITYKI – rozumienie terminu może być dwojakie:
- znaczenie węższe – filozofia polityki jest naturalną kontynuacją filozofii społecznej, której przedmiotem są procesy, 
mechanizmy, struktury, instytucje związane z funkcjonowaniem państwa oraz teorie dotyczące tej problematyki. 
Filozofia polityki nie tylko opisuje modele i struktury państwa, ale usiłuje wykryć uniwersalne prawidłowości. Filozofia 
polityki ma także charakter aksjologiczno-etyczny (oceniająco-normatywny), czyli odpowiada na pytanie, jak powinny 
funkcjonować struktury państwa. Filozofia polityki nie proponuje szczegółowych rozwiązań w tym zakresie.
To pozostawia decyzji obywateli danego państwa. Celem filozofii polityki jest opisywanie, wyjaśnianie, prognozowanie 

2

i formułowanie norm humanistyczno-etycznych w funkcjonowaniu struktur politycznych.
- znaczenie ogólne (szersze, całościowe) – filozofia polityki ujmuje struktury polityczne państwa w kontekście 
uwarunkowań społecznych, historycznych, kulturowych, światopoglądowych, w kontekście religijnych tradycji danego 
kraju

FILOZOFIA POLITYKI PEŁNI W ŻYCIU SPOŁECZNYM NASTĘPUJĄCE FUNKCJE:

1.

Funkcja deskryptywna – sprowadza się do obiektywnego opisu rzeczywistości politycznej, czyli form 
państw, mechanizmów jego działania, wewnętrznych struktur państwa, sposobów dochodzenia i korzystania 
z władzy; sprowadza się do relacji między podmiotami życia politycznego. Funkcja ta jest wspólna dla 
filozofii polityki i politologii. Różni je inny typ eksplikacji politycznej.

2.

Funkcja eksplikatywna – teoria polityki i politologia poszukują wyjaśnień przez odwołanie się do 
bezpośrednich empirycznie uwarunkowań. Filozofia polityki stara się odkryć uniwersalne zasady, które leżą 
u podstaw państwa, które z kolei wywodzą się z natury człowieka i odwołują się do tej natury. Chodzi tu 
o wyjaśnienie ponadhistoryczne, kulturowe.

3.

Funkcja prognozująca (prognostyczna) – mówi, że jeżeli trafnie dokonaliśmy zdiagnozowania przeszłości 
i teraźniejszości, to do pewnego stopnia możemy przewidzieć przyszłość.

4.

Funkcja pragmatyczna – jej zadaniem jest proponowanie określonych standardów humanistyczno-
demokratycznych życia politycznego. Tej funkcji nie należy identyfikować z indoktrynacją ideologiczną. 
Filozofia polityki nie może być traktowana jako przydatny instrument dla socjotechniki.

5.

Funkcja normatywno-etyczna – zadanie filozofii polityki sprowadza się m.in. do określenia zobowiązań 
i etosu elit rządzących; to zadanie to także uzasadnienie potrzeby społeczeństwa obywatelskiego i wytyczenie 
jego granic. Zadanie filozofii polityki to także charakterystyka relacji między państwami a społeczeństwem 
obywateli oraz formułowanie zasad obowiązujących w relacjach między państwami.

6.

Funkcja ideowa – mówi o potrzebie istnienia państwa, mówi o relacjach między państwami a narodem, 
przestrzega przed absolutyzacją struktur państwowych i demokracji, przed absolutyzacją rasy, wolności, 
równości itd.

Część z tych funkcji ma charakter postulatów.

3.

„Zimna wojna” w stosunkach międzynarodowych po II wojnie światowej

 

Rozpad koalicji antyhitlerowskiej, powstanie dwóch supermocarstw i stałe pogarszanie się stosunków między nimi 
zaowocowało tzw. Zimną Wojną, czyli okresem wrogości i izolacji pomiędzy blokami. Za początek zimnej wojny 
uważa się przemówienie Churchilla w 1946 roku Fulton 5 marca 1946, w którym zaatakował ekspansjonizm ZSRR 
i wezwał Zachód do zjednoczenia sił przeciwko rozprzestrzenianiu się komunizmu „od Szczecina nad Bałtykiem do 
Triestu nad Adriatykiem w poprzek całego kontynentu zapadła żelazna kurtyna. Poza tą linią leżą wszystkie stolice 
starych państw Europy Środkowej i Wschodniej – leży „sfera sowiecka””. Odtąd określenie „żelazna kurtyna” stało się 
symbolem podziału świata na dwa wrogie obozy. 

Wielopłaszczyznowa rywalizacja. Definiowano ją jako stan permanentnej wrogości i nieufności oraz zmagać 

nacechowanych w wysokim stopniu napięciem i konfrontacją między dwoma systemami politycznymi i gospodarczymi 
(kapitalizm – socjalizm lub Wschód – Zachód). Do końca lat 40. narastało napięcie w stosunkach międzynarodowych, 
m.in. zlikwidowana została demokracja w państwach Europy Środkowej i Wschodniej, na co odpowiedzią ze strony 
Zachodu była doktryna Trumana i utworzenie NATO (1949) oraz lokalnych sojuszy wojskowych w Azji i strefie 
Oceanu Spokojnego.

Szczytowym okresem zimnej wojny były lata 1950–1953, kiedy nastąpiła pierwsza zbrojna konfrontacja 

(wojna koreańska), na obszarze peryferyjnym, między blokiem radzieckim a Zachodem (oddziały amerykańskie pod 
flagą ONZ wystąpiły przeciwko "ochotnikom" z Chińskiej Republiki Ludowej), gwałtownie wzrosły zbrojenia 
i apogeum osiągnęła wojna psychologiczna (m.in. utworzenie Radia Wolna Europa).

Po śmierci J.W. Stalina (1953), XX zjeździe KPZR i przemówieniu N.S. Chruszczowa w 1956 nastąpił 

długoletni okres zmiennego napięcia w stosunkach Wschód-Zachód. Zimna wojna, która przez kilkadziesiąt lat była 
główną treścią stosunków międzynarodowych, zakończyła się wraz z załamaniem się systemu dwubiegunowego. 
Poprzedził je kryzys i destrukcja światowego komunizmu, wywołując reakcję łańcuchową, w wyniku której nastąpił 
rozpad struktur systemu realnego socjalizmu, Jesień Ludów oraz zjednoczenie Niemiec. Swoją działalność zakończyły 
RWPG (1991r.) oraz Układ Warszawski (1991r.). postępująca w latach 1990-1991 dezintegracja struktur państwowych 
Związku Radzieckiego spowodowała jego formalny upadek (26 grudnia 1991r.) - przestało funkcjonować jedno 
z dwóch ogniw systemu dwubiegunowego. 

3

4. Główne podmioty stosunków międzynarodowych

W   polskiej   nauce   o   stosunkach   międzynarodowych   najczęściej   przyjmuje   się   typologię   uczestników   SM 
zaproponowaną   przez   Józefa   Kukułkę.   Wyróżnia   on   dwa   typy   uczestników:   podmiotowych   i   przedmiotowych. 
Do grupy   uczestników   podmiotowych   zalicza   się   podmioty   prawa   międzynarodowego   i   podmioty   stosunków 
międzynarodowych. W jego ujęciu uczestnikami są:
a. państwa

–

najważniejsi uczestnicy i podmioty międzynarodowe,

–

podstawa funkcjonowania: system polityczny, normy prawa międzynarodowego,

–

mają   wpływ   na   dynamikę   i   rozwój   stosunków   międzynarodowych,   suwerenne   działanie   na   arenie 
międzynarodowej, 

–

regulują i determinują całość SM.

b. narody

–

niewielka grupa społeczna, która związana jest wspólnotą losów historycznych, kultury, języka, terytorium  
i życia ekonomicznego,

–

świadomość narodowa grupy, poczucie własnej odrębności w stosunku do innych narodów,

–

dążenie do podnoszenia prestiżu narodowego,

–

tworzenie i umacnianie własnego państwa,

–

mogą   stać   się   uczestnikiem   SM   tylko   pod   warunkiem   dysponowania   swą   organizacją,   a   przynajmniej 
reprezentacją (np. Organizacja Wyzwolenia Palestyny)

c. organizacje międzynarodowe (międzypaństwowe)

–

istotnym  argumentem na rzecz tworzenia organizacji międzynarodowych jest konsolidowanie i utrwalanie 
akceptowanego   przez   daną   zbiorowość   państw   ładu   międzynarodowego   odpowiadającego   potrzebom 
i interesom tych państw,

–

powstaje,   gdy  pewna   zbiorowość   państw   akceptuje   dotychczasowe   oddziaływania   wzajemne   oraz   uznaje 
celowość ich powtarzania, zabezpieczania normatywno-organizacyjnego i kontrolowania,

–

wysoka zgodność interesów państw, które mają stać się jej członkami, 

–

organizacja międzynarodowa: zrzeszenia bądź państw, bądź też innych osób prawnych lub osób fizycznych  
krajów, powołane do życia w celu realizowania zadań określonych w statucie,

–

muszą  składać  się  co   najmniej   z  dwóch   państw  lub  osób  prawnych  (fizycznych)  pochodzących   z  trzech 
państw,

–

organizacje międzynarodowe muszą podlegać prawu międzynarodowemu,

–

funkcje   organizacji   międzynarodowych:   stabilizacja   zmierzająca   do   utrzymania   i   utrwalenia   status   quo 
politycznego,   terytorialnego,   ekonomicznego,   kulturowego;   legitymizacja,   która   sprowadza   się   do 
potwierdzania ważności nowych sytuacji faktycznych w SM; integracja zbliżająca uczestników SM wokół 
realizacji wspólnych celów oraz zaspokajania wspólnych potrzeb i interesów. 

d. struktury i siły transnarodowe

–

podlegają procesowi swoistej decentralizacji w tym sensie, iż coraz większa ich część nie jest już inicjowana, 
podtrzymywana czy też kontrolowana przez państwo,

–

w paradygmacie transnarodowym państwo jest postrzegane jako jeden z wielu uczestników SM, istotny, ale 
już nie jedyny,

–

uczestnikami   stosunków   transnarodowych   są   nie   tylko   państwa,   ale   także   systemy   niesuwerenne 
i nieterytorialne,

–

granice między tym, co wewnątrzpaństwowe, i tym, co międzynarodowe, ulegają wyraźnemu zatarciu,

–

najistotniejsze są relacje pomiędzy państwami a niepaństwowymi uczestnikami życia międzynarodowego,

–

rozwój   stosunków   transnarodowych   sprawia,   że   rozszerzają   się   więzi   wewnętrznych   (narodowych)   grup 
i  interesów w ramach szerszych transnarodowych struktur,

–

transnarodowość sprzyja rozwojowi supranarodowości, łączy je wspólny cel: transpozycja państwa (zmiana 
jego miejsca w systemie międzynarodowym),

–

wśród podmiotów niepaństwowych wyróżnia się: 

•

organizacje międzynarodowe (np. NATO, ONZ),

•

organizacje ponadpaństwowe (np. Wspólnoty Europejskie i Unia Europejska)

•

organizacje pozarządowe (np. European Movement)

•

korporacje międzynarodowe,

•

ruchy międzynarodowe (np. ekologiczne),

•

kościoły i grupy religijne,

•

partie   polityczne   (o   charakterze   regionalnym,   np.   Europejska   Partia   Ludowa   lub   partie   zrzeszone 
w międzynarodówkach),

•

międzynarodowe centrale związków zawodowych.

4

**Interesy i oddziaływanie uczestników SM
Możemy wyróżnić:
a. interesy światowego systemu SM (np. światowy pokój czy bezpieczeństwo),
b. interesy ponadregionalnych systemów SM np. jak te, które powstały w procesie KBWE),
c. interesy regionalnych systemów SM (np. Unia Europejska),
d. interesy uczestników SM działających wewnątrz państwa.

Z.J. Pietraś podzielił interesy na:

a. egoistyczne,
b. egoistyczne i altruistyczne,
c. egoistyczne, altruistyczne i samozachowawcze,

J. Kukuła natomiast na:

a. egzystencjalne,
b. koegzystencjalne,
c. funkcjonalne.

5. Istota i funkcje państwa  

Państwo-   wielka,   zasadniczo   suwerenna   instytucja   polityczna,   kontrolująca   obszar   danego   kraju,   obejmująca 
działaniem wszystkich członków społeczeństwa lub społeczeństw, którzy zamieszkują na jego terytorium, wyposażona 
w prawo stosowania przymusu wobec jednostek i grup społecznych nie przestrzegających obowiązku przestrzegania 
prawa
- jest główna zorganizowaną władzą w społeczeństwie
- przynależność do państwa jest sformalizowana i powstaje przez nabycie obywatelstwa.

Funkcje państwa

•

zewnętrzna- polega na zapewnieniu bezpieczeństwa i niezależności w stosunkach z innymi państwami

•

wewnętrzna-   poprzez   realizowanie   polityki   państwowej   realizuje   cele,   gromadzi   niezbędne   zasoby   do 
realizacji celów, ustala normy prawne i egzekwuje ich naruszanie

Państwo   jest   podstawowym   podmiotem   prawa   międzynarodowego.  W  świetle   prawa   międzynarodowego   państwo 
uznaje się za suwerenną jednostkę terytorialną.

6. Formy państwa

Biorąc pod uwagę 
a. głowę państwa dzielimy państwo na:

•

monarchie- na czele stoi dziedziczny lub elekcyjny władca sprawujący swój urząd dożywotnio. Monarchie 
można podzielić ze względu na zakres władzy monarchy na :
-absolutne - władza nie jest niczym ograniczona, istnieją tylko wskazania religijne, status tej władzy zanika. 
Cała władza skupiona w rękach panującego. Nie ma partii politycznych
-konstytucyjne - władza jest ograniczona konstytucja (Maroko, Jordania)
-parlamentarne - władza jest ograniczona konstytucją oraz organami parlamentarnymi, władca panuje, ale nie 
rządzi.

•

republikę-głowa państwa jedno lub wieloosobowy organ sprawujący swój urząd przez kadencje określona 
w konstytucji

b. ustrój terytorialny

•

państwa unitarne - to państwo bardziej scentralizowane, istnieje tam jednolity ustrój administracji  lokalnej. 
Wszyscy obywatele mają taki sam zakres praw, wolności i obowiązków. Są kraje unitarne na terenie, których  
istnieją jednostki autonomiczne.

•

państwa  złożone  - związek suwerennych państw, które zrzekły się tylko części swych praw na rzecz władz 
związkowych. Podmioty mają wszystkie cechy państwa. Kraje związkowe z formalnego punktu widzenia są 
dobrowolnymi członkami związku.

c. reżim państwa – określa całokształt zasad na jakich opierają się relacje pomiędzy władzą a obywatelami:

•

demokratyczne -władza ludu, wolne wybory, wolność mediów itd.

•

autorytarne  -reżim   polityczny   ogranicza   prawa   i   swobody   polityczne,   cenzura   polityczna,   ograniczenia 
wolności   stowarzyszeń,   wolności   słowa,   prasy   itp.   w   innych   sferach     panuje   względna   wolność.   Reżim 
autorytarny stara się kontrolować i ograniczać działalność opozycji. Kontrola mediów publicznych ogranicza 
ich działanie kontrolne.    

•

totalitarne - reżim kontroluje wszystkie sfery życia społecznego, wprowadza gospodarkę planowa itd. Ustrój 
Korei Północnej opiera się na komunach ludowych ok. 100 członków. Na czele stoi przewodniczący, który 

5

troszczy się o swoich podopiecznych. Z reguły jest to były policjant lub wojskowy 

7. Istota i funkcje partii politycznych

- definicja partii politycznej
a) z literatury
a. grupa osób zespolona więzią ideologiczną i organizacyjną, dążąca do zdobycia i utrzymania władzy państwowej dla 
realizacji określonych interesów, głównie klasowych – profesor Banaszkiewicz
b.   jest   zorganizowaną   grupą   osób   stanowiących   najbardziej   aktywną   część   klasy,   dobrowolnie   zrzeszających, 
wyznających podobne zasady polityczne wyrażone w programie, który stanowi podstawę działalności, zmierzający do 
zdobycia władzy w państwie i zrealizowania tą drogą swych interesów klasowych – W. Skrzydło
c. jest organizacją polityczną zrzeszającą na zasadach dobrowolności ludzi posiadających wspólny program polityczny 
i dążących do jego realizacji poprzez zdobycie i utrzymanie władzy państwowej – A. Łopatka
cel – realizacja programu
metoda – zdobycie władzy
d. to zorganizowana grupa obywateli dążących do uzyskania określonych celów w drodze walki o władze lub jej 
sprawowanie – J.J. Wiatr
e.   to   stowarzyszenie   oparte   na   dobrowolnej   rekrutacji,   którego   celem   jest   zapewnienie   szans   uzyskania   władzy 
w ramach związku, a aktywnym członkom uzyskania dzięki temu szansy zrealizowania rzeczowych lub osobistych 
korzyści, bądź też obu – M. Weber
b) z ustawy o partiach politycznych
-Polska – ustawa o partiach politycznych – partia polityczna jest dobrowolną organizacją występującą pod określoną 
nazwą, stawiającą sobie za cel udział w życiu publicznym poprzez wywieranie metodami demokratycznymi wpływu na 
kształtowanie polityki państwa lub sprawowanie władzy publicznej.

Funkcje partii politycznych – zadania, jakie partia ma do wypełnienia i wypełnia w systemie politycznym.
a) kształtowanie opinii i postaw politycznych (funkcja pierwotna)
-wymiar zewnętrzny i wewnętrzny
-funkcja wewnętrzna – realizowana w formie samokształcenia i indoktrynacji

-znajomość zasad działania partii
-kształcenie, szkolenie członków partii ze statutem, programem
-kampanie wyborcze, ogłoszenia, reklama, itp.

b) funkcja wyborcza
-kształtowanie  programu  wyborczego  –  różne  techniki,  najczęściej  program  partii   formułowany przez  lidera,  albo 
kandydata partii
-program wyborczy jest często oszukańczy
-przeprowadzenie   kampanii   wyborczej   –   uzyskanie   poparcia   dla   swoich   kandydatów   (średni   koszt   mandatu   do 
Sejmu/Senatu to ok. 230-300 tys. złotych, limity wyborcze)
-selekcja kandydatów

-naturalna selekcja kandydatów – kandydat pojawia siew sposób oczywisty
-kandydatem jest lider
-kierownictwo partii decyduje o wyborze kandydatów (system centralny i oddolny, tylko lokalna struktura 

może zgłosić kandydatów).
Dostęp do elity politycznej mają wyłącznie członkowie partii.
 Preferencje partii politycznej w sugerowaniu wyborcy, na którą partię polityczną głosować – głosowanie tylko na listy. 
Zgłaszanie kandydatów przez wyborców – 15 osób, poparcie 1000 obywateli: tylu kandydatów, ile jest mandatów 
w okręgu; w Senacie jeden kandydat; klauzula zaporowa 5%.

-obsada stanowisk we władzy wykonawczej – brak wpływu wyborców
-personalna obsada stanowisk.

c) funkcja rządzenia
-realizują wszystkie partie polityczne !!!
-ta działalność partii politycznej, która wpływa na decyzje państwowe – najlepiej realizowane przez partię w pełni, 
która samodzielnie rządzi
-partia polityczna ale w opozycji – mogą zgłaszać własne propozycje, nie zgadzać się z partią rządzącą
-partia w opozycji poza parlamentarnej – wywieranie nacisku, wpływu.

d) rola partii opozycyjnych
Partie opozycyjne – stoją w opozycji do rządzących, kontestowanie wszystkiego, co robi partia rządząca.

6

Formy kontestacji:
a. partie parlamentarne 
- zgłaszanie projektów ustaw, podejmowanie działań kreacyjnych, wpływanie formalne na politykę państwa. W Polsce 
działania takie są ograniczane przez Marszałka Sejmu. Dopuszczenie do procedowania – nie oznacza przyjęcia ustawy 
w proponowanym kształcie.
- jeżeli ugrupowania rządzące nie mają dostatecznej przewagi do przeforsowania swoich rozwiązań
- naciski ze strony partii opozycyjnych – głosowanie w zamian za korzyści
b. partie pozaparlamentarne
- jedynie przez kontestację wobec tego, co robią ugrupowania rządzące
- inicjatywa ludowa. Możliwość formalnego wpływu nie jest zasadą powszechną. Projekt z inicjatywy obywatelskiej 
musi zostać rozpatrzony przez Sejm, nie obowiązuje zasada dyskontynuacji

8. Podstawowe typy partii politycznych 

Typologia partii politycznych
Kadrowe – partia taka zakłada określoną i wyraźną elitarność ugrupowania i świadomie ogranicza zakres członkostwa. 
Pozyskiwanie elektoratu odbywa się poprzez  działalność propagandową i aktywność aparatu partyjnego w trakcie 
wyborów. 
Masowe  – partia taka nastawiona jest na istnienie jednostek organizacyjnych w terenie i rozbudowę tych jednostek. 
Decyzje o członkostwie podejmuje nie centrum partii a jej jednostka terenowa. Ważne znaczenie w kampanii wyborczej 
ma   mobilizacja   członków   do   aktywnego   udziału.   Partie   takie   tworzą   wokół   siebie   wiele   różnych   organizacji   np. 
młodzieżowych. 
Półmasowe  –  nie  obowiązuje  w  nich  zasada   członkostwa.  Trzon  stanowi  aparat   partyjny,   czyli   ludzie  zawodowo 
zajmujący się polityką, który organizuje prace partii w czasie wyborów. Drugi krąg stanowią politycy. Krąg ten jest  
zmienny. Jedni politycy wchodzą do niego inni wypadają przegrywając wybory lub umierając. Trzeci krąg to osoby 
chcące działać społecznie po to by dany polityk zwyciężył w wyborach. Nie są oni członkami partii a działają na 
zasadzie wolontariatu. 
Ze względu na ideologie partie dzielimy na
Lewicowe – dzielą się na:

•

Skrajną   lewice   –   zaliczamy   do   niej   partie   anarchistyczne,   trockistowskie,   maoistowskie   i   część   partii 
komunistycznych 

Prawicowe – dzielą się na:

•

Umiarkowaną prawice – zaliczamy do niej partie liberalne i neoliberalne

•

Skrajną prawice – zaliczamy do niej partie nacjonalistyczne, neofaszystowskie i klerykalne

Partie konserwatywne
Partie narodowe Centrowe – wyróżnia je „mieszany” program. Odnajdujemy w nim zarówno hasła umiarkowanej  
lewicy jak i umiarkowanej prawicy.

9. Istota i typy systemów partyjnych 

System partyjny – mechanizm współdziałania lub rywalizacji wszystkich legalnie działających partii w danym kraju, 
w ich walce o zdobycie i sprawowanie władzy państwowej.
Typy systemów partyjnych: jednopartyjny, dwupartyjny i wielopartyjny (rozbicia wielopartyjnego, blokowy oraz partii 
dominującej).

Podstawowe podziały systemów partyjnych według kryterium 

a) konkurencyjności partii
b) jakościowego

Kryterium   ilościowe   nie   pozwala   na   ukazanie   różnorodności   podobnych   do   siebie,   ze   względu   na   liczbę   partii, 
systemów   partyjnych;   dopiero   zastosowanie   kryterium   jakościowego   pozwala   przybliżyć   zróżnicowania,   jakie 
występują w różnych krajach w ich praktyce ustrojowej.
Podział Josepha LaPalombara i Myrona Weinera:

•

ze względu na konkurencyjność: 

o

konkurencyjne  -   swoboda   tworzenia   i   działania   partii.   W   państwach   demokratycznych. 
Konkurencyjność przejawia się w walce o władzę, zarówno w fazie organizowania wyborów, jak 
i sprawowania władzy. 

o

niekonkurencyjne  -   systemy   partyjne   krajów   realnego   socjalizmu,   zarówno   w   wersji   systemu 
jednopartyjnego,   jak   i   tzw.   socjalistycznych   systemów   wielopartyjnych   (system   partii 
hegemonicznej). Nie dopuszczają walki o władze państwową, nie posiadają legalnej opozycji, władza 
państwowa   w   sposób   trwały   znajduje   się   w   rękach   jednej   partii.   Zaliczyć   tu   możemy   również 

7

faszystowskie systemy partyjne, jaki i krajów pokolonialnych. 

•

ze względu na konkurencję, uzgodnienie i monopol: 

o

konkurencyjny  -   hipotetycznie   każda   partia   konkuruje   z   inną.   Może   występować   konkurencja 
w części systemu partyjnego i w odniesieniu do niektórych problemów politycznych. Podstawowe 
rozstrzygnięcia w tym systemie zapadają na zasadzie większości. 

o

oparty   na   uzgodnieniach-   związany   jest   z   zewnętrznymi   relacjami   opartymi   na  amicabilis 
compositio. Ten typ stosunków ma miejsce wtedy, gdy występują szczególne społeczno-kulturowe 
i etniczno-językowe uwarunkowania, typowe dla Szwajcarii, Austrii, Holandii, Belgii. 

o

zasada   monopolu  -   związana   z   systemem   jednopartyjnym.   Występowała   w   dwóch   wariantach: 
w państwach   faszystowskich   i   realnego   socjalizmu.   Ograniczenie   stosunków   międzypartyjnych 
wprowadzając element podporządkowania. 

•

ze względu na charakter programów partii politycznych i zasady walki międzypartyjnej: 

o

zideologizowany  -   konkurencja   między   partiami   związana   z  różnicami   ideologicznymi 
akcentowanymi w programach. 

o

pragmatyczny  - dystans ideologiczny między znaczącymi partiami w systemie partyjnym danego 
kraju nie jest duży, np. Stany Zjednoczone. 

•

ze względu na częstotliwość zmiany partii u sterów rządów: 

o

hegemoniczny  - jedna partia pozostaje przy władzy przez dość długi okres (sama tworzy rząd lub 
koalicji rządzącej spełnia dominującą rolę). Daje szansę osiągnięcia stabilności systemu; z drugiej 
jednak strony może prowadzić do utraty zdolności  koncepcyjnych i  efektywnego działania przez 
partię pozostającą dłuższy czas u władzy. 

o

zmienny  - następują częste i regularne zmiany partii u steru rządów, np. w  Polsce  w latach  1921-
1926. Zmiany partii rządzącej dokonują się nie tylko w wyniku wyborów, ale również w okresie 
kadencji, pod wpływem różnych destabilizujących czynników. 

Inne rozróżnienie, autorstwa Gordona Smitha, dzieli partie

•

ze względu na sposób tworzenia rządu: 

o

zrównoważony- występuje wyraźna polaryzacja, ale bez dłuższej dominacji jednego ugrupowania. 
Konkurencja między   dwoma   partiami   lub   ich   większą   ilością   (ale   skupionych   wokół   dwóch 
biegunów). Tendencja do regularnej zmiany rządów. Np. Wielka Brytania, Stany Zjednoczone, RFN. 

o

niezrównoważony- jedna partia rządzi sama albo jest dominująca w koalicji przez dłuższy okres. 
Wybory nie decydują w praktyce o przejęciu władzy, mogą jedynie wpływać na zakres uczestnictwa 
określonej   partii   w   rządzie.   Np.   RFN   z   dominacją  CDU,   zwłaszcza   w   okresie   rządów  Konrada 
Adenauera. 

o

rozproszony-   nie   występuje   wyraźna   polaryzacja   i   kilka   partii   może   uzyskać   podobne   wyniki 
w wyborach. Nie ma wyraźnego związku między wynikami wyborów a kształtem rządu. Polityczny 
skład rządu może ulegać zmianie między wyborami. System ten nie musi się wiązać z niestabilnością 
rządów. 

c) ilościowego

Najstarsze i najbardziej rozpowszechnione kryterium. Odwołuje się do liczby partii prowadzących działalność w życiu 
publicznym, w mechanizmach sprawowania władzy publicznej. Podstawą rozróżnienia są te partie, które mają szansę 
zdobycia władzy i uczestniczenia w jej sprawowaniu (partie relewantne).
Typologia Maurice Duvergera:

•

System   jednopartyjny-   zakaz   działania   innych   partii,   oprócz   rządzącej.   Wyróżnić   można   różne   formy 
w ramach   tego   systemu:   jednopartyjność   w   państwie  faszystowskim,  realnego   socjalizmu  oraz   w   krajach 
pokolonialnych. 

•

System dwupartyjny- w państwie może działać więcej partii, ale tylko dwie spośród nich mają realne szanse 
zdobycia władzy. System ten chroniony jest zazwyczaj większościową ordynacją wyborczą. Stwarza korzystne 
przesłanki dla stabilizacji systemu politycznego - zmiana partii rządzącej nie oznacza radykalnych zwrotów  
w realizowanej polityce, większa jest również przestrzeń działania partii zwycięskiej, utrzymywanie się rządu 
z reguły przez  całą kadencję umożliwia partii go tworzącej  realizację długotrwałych celów politycznych.  
System   ten   nie   opiera   się   na  koalicji;   jest   wyrazem   integracji   społeczeństwa   wokół   dwóch   biegunów 
politycznych. 

•

System wielopartyjny- trzy lub więcej partii ma szansę na zdobycie władzy. Jest wyrazem znacznego rozbicia 
i zróżnicowania   społecznego.   Zmniejsza   wpływ   jednostek   na   rządy  i   przesuwa   punkt   ciężkości   na   partie 
polityczne. Może zapowiadać niestabilność i zmiany w obszarze wykonywanej polityki. Efektywność tego 
systemu jest związana z charakterem zawieranych koalicji, obecnych zarówno przy formowaniu rządu jak i po 
stronie opozycji. 

- klasyfikacje systemów partyjnych wg M. Sobolewskiego

8

a. alternatywne  – każdy obywatel ma realną i skuteczna możliwość dokonania rozróżnienia pomiędzy odmiennymi 
opcjami programowymi i personalnymi. 
Podział:

•

system partii dominującej

 

   – wiele partii politycznych, ale tylko jedna z nich jest na tyle silna, by rządzić 

samodzielnie. Kiedy w społeczeństwie nie występują zbyt głębokie różnice podziału politycznego. W ich 
programie musza być elementy, które odpowiadają bardzo szerokim rzeszą społeczeństwa. 

Ma   duże   szanse   ponownej   wygranej,   więc   może   podjąć   długofalowe   reformy.   Nie   musi   liczyć   się   z   opozycją. 
Generuje bardzo stabilny system polityczny, stateczne rządy. 
Minusem może być utrata czujności rewolucyjnej.

•

system dwupartyjny i półpartyjny

-dwupartyjny  sztywny  –   działają   tylko   dwie   partie  polityczne   (ogólnie   nie   ma   nigdzie   takiego   systemu). 

Obowiązuje silna dyscyplina wewnętrzna, centralizacja (np. Wielka Brytania)

-dwupartyjny luźny – działa wiele partii, ale dwie z nich są wyraźnie dominujące. Występuje decentralizacja, 

nie ma silnej dyscypliny wewnętrznej (np. Stany Zjednoczone).
System dwupartyjny – inaczej dwóch partii dominujących. Bierze się z poważnego (głębokiego) konfliktu społecznego 
i podziału społecznego. Wokół tych dwóch konfliktów powstają dwie partie. Partie te na przemian sprawują władzę. 
Jest wzmacniany przez system większościowego prawa wyborczego. Może również sprzyjać system proporcjonalnego 
prawa wyborczego.
W systemie dwupartyjnym:
+ rządzi tylko jedna partia, brak koalicji, bardzo stabilny system polityczny
+ silna opozycja, która kontroluje prace partii rządzącej i wykorzystuje jej błędy, np. w Stanach Zjednoczonych, od  
1925r. w Wielkiej Brytanii. Partia rządząca cały czas kontrolowana przez opozycję
-obawa podejmowania ryzykownych działań, które mogą spotkać się z niezadowoleniem społeczeństwa, np. reformy 
rządu Jerzego Buzka m.in. reforma służby zdrowia.

•

system dwublokowy

 

  – występuje kiedy istnieje wiele podziałów w społeczeństwie i głębszy podział społeczny. 

-występowanie różnych partii politycznych
-nie mają tendencji do jednoczenia się
-partie polityczne będące po dwóch stronach porozumiewają się ze sobą tworząc blok porozumienia, np. w 1997r. AWS  
i SLD
-może być utworzony także po wyborach, np. Francja
-rządzi   koalicja,   a   nie   jedno   ugrupowanie.   Kompromis   programowy   w   przypadku   różnic   programu   partii.   Brak 
tendencji w realizacji tego rządu.
-rząd większościowy – silna opozycja (patrząc od strony opozycji), np. model francuski – model dwu- i półpartyjny od 
lat 50. XX wieku.

•

system rozbicia partyjnego

 

  (Włochy, Polska)

-wiele partii politycznych, ale żadna z nich nie jest w stanie samodzielnie sprawować władzy, dlatego tworzone są 
koalicje. Czasami koalicje te są do przewidzenia, z góry wiadomo jakie partie w nią wejdą
-nie jest oparty na przesłankach stabilności (czasami)
-występowanie, kiedy mamy do czynienia z antagonizmami społecznymi
-musi to być proporcjonalny system wyborczy
-zawsze generuje słabą władzę (przymus koalicji, aby uzyskać znaczną większość).

b. niealternatywne – jeżeli nie ma rozróżnienia między odmiennymi opcjami programowymi a personalnymi. 
Podział:

•

system   monopartyjny

 

   –   działa   legalnie   tylko   jedna   partia   polityczna,   z   jednym   programem   i   jednym 

kandydatem. Wolno tworzyć partie, ale nie są tworzone. Przepisy prawa nie zezwalają na tworzenie innych 
partii politycznych. Taki system występuje w państwach totalitarnych oraz w państwach postkolonialnych.

Partie monopartyjne typu faszystowskiego:
-utożsamianie struktur organizacyjnych (partyjnych) ze strukturą państwową
-legalnie działa tylko partia faszystowska
-przejęcie przez organy państwowe funkcji organów partyjnych, natomiast niektóre organy partyjne stają się organami 
państwa
-wszystkie funkcje państwowe obsadzane są przez członków partii, a czołową rolę w partii odgrywa jej przywódca.

Partie monopartyjne systemu komunistycznego:

-odrębne struktury
-ośrodki   partyjne   decydują   o:   obsadzie   organów   i   instytucji   publicznej;   możliwości   obsadzania   stanowisk 
kierowniczych członkami partii
-partia komunistyczna nie zezwala na działalność innych partii, ale nie jest to rozwiązanie modelowe. Wyraża zgodę na 
istnienie innych, podporządkowanych jej partii.

•

system  partii hegemonicznej

 

   – działa jedna wielka partia, wyraźnie dominująca. Formalnie istnieje wiele 

9

partii, jednak są one tylko „sojusznikami” partii sprawującej władzę.

Zasady:
-wszystkie partie afirmują (popierają) system socjalistyczny – partia hegemoniczna występuje wyłącznie w państwie  
socjalistycznym, legalne działanie partii prosocjalistycznych
-partie sojusznicze (komunistyczne oraz pozostałe partie, które ją uznają) uznają kierowniczą rolę partii komunistycznej 
w budowie socjalizmu
-uznanie wyłączności partii komunistycznej na reprezentowanie politycznych interesów proletariatu (klasy robotniczej)
-partia komunistyczna uznawała samodzielność organizacyjną i programową partii socjalistycznych. Warunkiem jej 
funkcjonowania jest spełnienie trzech powyższych zasad.

•

system kooperacji partii –

 

  partie polityczne (wszystkie lub niektóre) jeszcze przed wyborami porozumiewają 

się w sprawie współrządzenia. Nie musi mieć to charakteru jawnego, z góry określa podział władzy pomiędzy 
te   partie,   które   się   porozumiewają.   W   efekcie   nie   mają   wpływu,   jaka   będzie   konfiguracja   władzy,   np. 
Kolumbia   (dwie   największe   partie   dzieliły   władzę,   warunkiem   było   zdobycie   łącznie   bezwzględnej 
większości), Szwajcaria.

•

system   jednopartyjny  -   istnieje   tylko   jedna   legalna   partia,   zaś   działanie   ewentualnych   organizacji 
opozycyjnych   jest   przez   nią   skutecznie   hamowane   -   np.   w  ZSRR  Komunistyczna   Partia   Związku 
Radzieckiego; 

•

system partii hegemonicznej - wśród kilku istniejących partii jedna z nich pełni funkcję hegemona zmuszając 
pozostałe partie (tzw. partie satelickie) do całkowitego podporządkowania - np. w Polsce  1948-1989  układ 
PZPR-ZSL-SD; 

•

system   partii   dominującej  -   wśród   wielu   istniejących   partii   jedna   z   nich,   zwykle   wykorzystując 
uwarunkowania   historyczne,   ma   zdecydowaną   przewagę   pozostając   niemal   bez   przerwy   u   władzy   -   np. 
W Indiach Indyjski Kongres Narodowy, w Meksyku Partia Rewolucyjno-Instytucjonalna; 

•

system dwupartyjny - istnieją dwie partie zdecydowanie dominujące nad pozostałymi, zmieniające się co jakiś 
czas u władzy - np. w Stanach Zjednoczonych Partia Demokratyczna i Partia Republikańska; 

•

system dwuipółpartyjny - istnieją dwie partie zdecydowanie dominujące nad pozostałymi, zmieniające się co 
jakiś czas u władzy, jednak potrzebujące zwykle współpracy z inną mniejszą partią, ewentualnie utworzenia 
"wielkiej koalicji" - np. w Niemczech SPD i CDU/CSU + Zieloni lub FDP; 

•

system wielopartyjny - istnieje wiele partii, które rywalizują ze sobą o zdobycie i utrzymanie władzy. Żadna 
z nich nie ma szans zdobyć przewagi w parlamencie (większość mandatów), aby samodzielnie utworzyć rząd. 
Tworzą się więc rządy koalicyjne. System ten świadczy o zróżnicowaniu ludności, daje im możliwość lepszej,  
pełniejszej   reprezentacji   ich poglądów  w  parlamencie.  Jednak  czasem  może też   utrudniać  rozwiązywanie 
pewnych problemów społecznych, doprowadzając do konfliktów. 

•

system dwublokowy - istnieje wiele partii, które rywalizują ze sobą podczas kampanii wyborczej, jednak po  
wyborach formują się w dwa bloki np. prawica i lewica i współdziałają w ramach tych bloków. 

•

system   kooperacji   partii  -   istnieje   wiele   partii,   które   rywalizują   ze   sobą   w   okresie   przedwyborczym.   Po 
wyborach wszystkie lub większość partii współpracuje ze sobą ponad podziałami i tworzą koalicyjny rząd, 
który działa zgodnie z ustaleniami międzypartyjnymi. System możliwy w tzw. starych demokracjach, np. 
obecnie Szwajcarii lub sytuacjach przełomowych w Austrii w latach 1955-1966. 

10. Pojęcie i elementy składowe systemu politycznego 

System polityczny – jeden z elementów składowych, składa się z systemu ekonomicznego (stosunki w jakie wchodzą 
ludzie,   tj.   produkcja,   dystrybucja   i   podział   dóbr.   Rodzaj   produkcji   jako   podstawowy   sposób   wytwarzania   dóbr, 
podstawowym   dobrem   współczesnym   jest   kapitał,   ten   kto   posiada   kapitał   decyduje   o   produkcji,   dystrybucji   oraz 
podziale dóbr – SFERA PANOWANIA EKONOMICZNEGO), ideologicznego i politycznego.
System polityczny polega na prawnym sankcjonowaniu formalno-prawnego systemu ekonomicznego.
System ideologiczny – stworzenie przesłanek do akceptacji przez ogół.
Panowanie   ekonomiczne   i   polityczne   jest   najlepsze,   system   ideologiczny  „uświęca”   te   panowania,   są   najlepszym  
rozwiązaniem.
Na system polityczny składają się:

•

idee i wartości polityczne

- charakter polityczny,
- uznawane w życiu politycznym, na których to życie się opiera,
- idea: demokracji, państwa prawa, podziału władzy, społeczeństwa, samorządności i jej uznawanie, cywilnej kontroli 
nad armią oraz policją,
- pluralizm polityczny,
- oddzielenie Kościoła od państwa.

10

•

organizacje i instytucje polityczne

- partie polityczne,
-  organizacje,  które  wywierają  swoimi  celami  wpływ   na  władze  państwowe  (np.  związek  zawodowy,  organizacje 
samorządowe),
- organizacje polityczne dzielą się na formalne i nieformalne, które wpływają na życie polityczne,
- państwo.

•

normy polityczne

- uznawane są w życiu politycznym, na których to życie się opiera,
- część norm ustanawianych jest przez państwo,
- prawo wyborcze,
- normy, którymi kierują się organizacje i instytucje polityczne: statut partii, regulamin wyłaniania kandydatów na  
posłów,
- normy polityczne mogą być pisane lub zwyczajowe (również mogą regulować życie polityczne, np. w USA Gabinet, 
którego powołanie nie dotyczy żądana ustawa w Konstytucji).

11. Rola państwa w gospodarce rynkowej

Zadania państwa
Źródłem nieefektywności w gospodarce jest:
- nieefektywność gospodarki  rynkowej. Gospodarka wolnorynkowa ma tendencje do monopolizacji i kauteryzacji. 
Bez działalności   państwa   nie   można   przeciwdziałać   temu   zjawisku.   Państwo   tworzy  politykę   konkurencji   w   celu 
przeciwdziałania monopolizacji  (zakaz  monopoli, zakaz  zmowy cenowej, zakaz uzyskania dominującej  pozycji  na 
rynku). Pewne polityki, których rynek nie chce wykonywać. Dlatego państwo prowadzi politykę uzupełniania rynku 
(przepisy dotyczące bezpieczeństwa oraz je finansuje, przepisy dotyczące ochrony środowiska, BHP, ochrony i czasu 
pracy, przepisy dotyczące różnych transferów socjalnych);
- problemy „niehumanitarności” gospodarki rynkowej. Państwo twierdzi, że mechanizm rynkowy jest niesprawiedliwy 
i wymagana jest jego korekta poprzez uzupełnianie dochodów (transfery socjalne) lub ograniczanie dochodów (np. 
wysokie podatki);
- problemy „niestabilności” gospodarki rynkowej. Przyjmuje się, że gospodarka rynkowa jest w progresie stabilnym.  
Ingerencja   państwa   łagodzi   ich   efekty.   Państwo   ingeruje   za   pomocą   polityki   antycyklicznej.

Państwo w gospodarce pełni szereg różnych funkcji. Pierwszą z 
tych   funkcji   jest   funkcja   stabilizacyjna.   Mamy   tu   na   myśli 
przeciwdziałanie zjawiskom bezrobocia i inflacji. Drugą funkcją 
jest   funkcja   alokacyjna.   Wykorzystywana   jest   ona   zgodnie 
z zasadami   gospodarki   rynkowej   i   ma   na   celu   ochronę 
gospodarki   przed   zjawiskami   monopolistycznymi.   Kolejną 
funkcją   jest   funkcja   adaptacyjna,   której   zadaniem   jest 
dostarczenie   środków   odpowiednich   do   uwarunkowań 
wewnętrznych   i   zewnętrznych.   Ostatnią   funkcją   jest   funkcja 
redystrybucyjna,   którą   wykorzystujemy   do   korygowania 
podziału z zapewnieniem minimum egzystencji obywatelom.

Państwo a rynek
Klasyczny cykl koniunkturalny 
Państwo prowadzi też politykę wzrostu gospodarczego i politykę strukturalną (ochrona młodych gałęzi przemysłu, 
ochrona upadających gałęzi przemysłu). 
Cyklem koniunkturalnym nazywamy krótkookresowe odchylenia produkcji, aktywności gospodarczej od jej trendu. 
Polega na wahaniach produkcji, zatrudnienia, aktywności gospodarczej wokół długookresowych trendów.
Trend inaczej tendencja rozwojowa produkcji to wygładzona ścieżka obrazująca rozwój produkcji w długim okresie po 
wyeliminowaniu krótkookresowych wahań.

Zakres i skuteczność oddziaływania państwa na gospodarkę
Aby osiągnąć dane cele rząd używa różnych narzędzi, które pozostają przez cały czas pod jego kontrolą. Do tych 
narzędzi zaliczamy stopy procentowe, wydatki rządowe i podatki, zmiany kursu i wiele innych.
Polityka rządu determinuje jakich narzędzi rząd używa oraz zakłada, że uda się osiągnąć wyznaczone cele. 
Wybór narzędzi i celów Istnieją oczywiście ograniczenia w liczbie celów jakie rząd i bank centralny mogą osiągnąć 
w krótkim czasie. Na przykład może istnieć presja aby rząd obniżył inflację, bezrobocie oraz stopy procentowe a także  
panował   nad   stabilnością   waluty  krajowej.   Osiągnięcie   tych   wszystkich   celów   w   jednym   czasie   może   wydać   się 
chaotyczne   i   jest   niemożliwe   gdyż   cele   te   są   niekompatybilne.   Normalną   konsekwencją   redukcji   inflacji   oraz  

11

utrzymania stabilności waluty krajowej jest wzrost bezrobocia oraz wzrost poziomu stóp procentowych.

TRZY PODEJŚCIA

1. Keynesizm

Teoria Keynesa powstała jako odpowiedź na wielki kryzys ekonomiczny. W tym okresie państwa odnotowały spadek 
PNB, wzrost bezrobocia, spadek poziomu inwestycji i notowań akcji giełdowych. Po II wojnie światowej większość 
państw     musiała   przyjąć   politykę   interwencjonizmu,   aby   ratować   zrujnowane   i   upadające   przedsiębiorstwa. 
Fundamentalne dla tej teorii były tezy sformułowane przez Johna Keynesa w jego pracy „Ogólna teoria zatrudnienia, 
procentu i pieniądza”. 
            Założeni keynesizmu:

•

silna obecność państwa w gospodarce, łagodzenie spadków cyklu koniunkturalnego i stymulacja wzrostu. 

•

w recesji państwo powinno wspierać popyt

•

polityka fiskalna (budżetowa) państwa jako narzędzie o zwalczania depresji gospodarczej, jest skuteczniejsza 
niż polityka monetarna banku centralnego

•

kładzi główny nacisk na popyt, który ogranicza gospodarkę

•

neguje   tezę   o   występowaniu   w   gospodarce   mechanizmów   samoregulacji,   uruchamianych   przez   prawa 
ekonomiczne, odrzucenie twierdzenia, że podaż sama stwarza dla siebie popyt

•

państwo   powinno   z   podatków   finansować   publiczne   inwestycja,   które   w   rezultacie   będą   czynnikiem 
napędzającym gospodarkę, nawet kosztem rosnących długów i inflacji

•

wydatkowane pieniądze poruszą popyt, a to zwiększy produkcję i przyczyni się do zmniejszenia bezrobocia

•

polski keynesista M. Kalecki jest zwolennikiem robót publicznych powiększających popyt, które mają być 
finansowane z budżetu państwa. 

•

Keynesiści uważają, że długotrwały deficyt budżetowy nie jest niczym niepokojącym jeżeli służy pobudzaniu 
popytu

•

wysoka progresja podatkowa i wzrost świadczeń społecznych, redystrybucja dochodów poprzez m. in. zasiłki 
dla osób bezrobotnych czy progresywny system podatkowy, państwo opiekuńcze 

•

obniżanie stóp procentowych ma skutkować wzrostem inwestycji 

•

państwo powinno skupić się głównie na zwalczaniu bezrobocia

•

państwo powinno wdrażać takie instrumenty, które będą skutkować zwiększeniem dochodów społeczeństwa 
i przedsiębiorstw, a tym samym "przełożą się" na wzrost popytu globalnego 

Obecnie   wiele   paradygmatów   teorii   keynesistowskiej   jest   obecnych   w   polityce   gospodarczej   państw   zachodnich. 
W rezultacie obserwujemy nadmierne zadłużanie się, rozrost państw opiekuńczych oraz cykliczne kryzysy. W dobie 
kryzysu gospodarczego wiele państw  odchodzi od teorii keynesizmu, która dopuszcza długoterminowe zadłużanie się 
na rzecz pobudzania popytu. Skutkiem stymulowania popytu poprzez deficyt budżetowy jest sytuacja, w której państwa  
nie potrafią sobie poradzić z zadłużeniem (np. Grecja). Keynesizm zachęca do zadłużania, ale nie podaje sposobów jego 
redukcji. 

2. Monetaryzm

Pojawił się w latach 70 XX wieku jako kierunek konkurencyjny do keynesizmu. Oparty na tezach zaproponowanych 
przez Miltona Friedmana. W latach 70 XX wieku w większości państw   występowała jednocześnie wysoka inflacja  
i wysokie bezrobocie. 

Założenia monetaryzmu:

•

sektor prywatny jest stabilny

•

wahania nominalne PKB są efektem działania rządu, a także zmian w podaży pieniądza jako efekt działalności 
banku centralnego

•

stymulowanie   popytu   może   w   dłuższym   czasie   doprowadzić   jedynie   do   wzrostu   cen,
a w konsekwencji do bezrobocia

•

wzrost ilości pieniądza szybszy niż wzrost produkcji powoduje inflacje

•

redukowanie   inflacji   może   odbywać   się   poprzez   wykorzystanie   instrumentów   polityki   monetarnej.   Ban 
centralny powinien zapewni stałe tempo przyrostu podaży pieniądza (3-5% rocznie). Jeżeli tempo wzrostu 
podaży pieniądza jest dostosowane do tempa produkcji (PNB) to nie występują procesy inflacyjne

•

jedynie bank centralny może ingerować w procesy wolnorynkowe, w jak najmniejszym stopniu

•

zalecany jest płyny kurs walutowy, by ograniczyć interwencjonizm władz monetarnych

•

działania rządu zmierzające do przyśpieszenia wzrostu gospodarczego najczęściej dają odwrotny skutek. Może 
nastąpić efekt „wypychania” . Państwo poprzez wydatki publiczne może doprowadzić do obniżenia poziomu 
inwestycji prywatnych poprzez wypchnięcie ich z procesów gospodarki narodowej i zastąpieniu publicznymi. 

•

Zadłużanie się państwa w celu pobudzania popytu z budżetu państwa (keynesizm) może doprowadzić do 

12

ograniczenia   inwestycji   sektora   prywatnego.   Jeżeli   państwo   się   zadłuża   to   przyjdzie   czas   na   spłatę 
zobowiązań,  wtedy istnieje ryzyko podniesienia podatków. 

•

Poglądy monetarystów sprowadzają się do pozostawienia gospodarki mechanizmom gry wolnorynkowe, rynek 
ma zdolność do samoregulacji

•

rząd   powinien   kupić   się   na   ograniczaniu   inflacji   i   podnoszeniu   poziomu   produktywności
i pełnego zatrudnienia. Służyć temu mają: obniżenie stopy podatku dochodowego, obniżanie zasiłków dla 
bezrobotnych,   obniżenie   wpłat   na   fundusz   ubezpieczeń   społecznych,   osłabienie   znaczenia   związków 
zawodowych, subwencje na przekwalifikowanie pracowników i podnoszenie kwalifikacji

•

państwo powinno oddziaływać na popyt jedynie w aspekcie wspierania inwestycji prywatnych  poprzez ulgi 
podatkowe, subwencje inwestycyjne dla przedsiębiorstw czy obniżenie stopy procentowej w długim okresie

3. Nowa klasyczna makroekonomia (szkoła racjonalnych oczekiwań)

Doktryna, która rozwinęła się w latach 70 XX wieku kiedy nastąpił kryzys poglądów keynesistowskich. Za jej twórcę  
uważany jest Robert Lucas. Uważna jest za bardziej ortodoksyjną formę monetaryzmu. 

Założenia :

−

oczekiwania podmiotów gospodarczych są racjonalne

−

rynki zawsze znajdują się w stanie nierównowagi ekonomicznej

−

rozmiary produkcji i zatrudnienia zależą od czynników podażowych i w przypadku braku zakłóceń ze strony 
państwa  osiągają naturalny poziom

−

informacja odgrywa ważną rolę w procesach gospodarczych. Podmioty gospodarcze swoje decyzje opierają na 
dostępnej im wiedzy, aby zapobiegać skutkom swoich decyzji. Zachowanie ludzie jest z założenia racjonalne 
i nastawione na maksymalizację zysku. 

−

Polityka gospodarcza narzucając „reguły gry” musi liczyć się z tym, że jej intencje i skutki zastaną odczytane 
i zinterpretowane przez pozostałych uczestników gospodarki wolnorynkowej. 

−

Instytucje państwowe powinny zajmować się utrzymywaniem stabilności cen oraz pobudzaniem podażowej 
sfery gospodarki

−

należy wystrzegać się działań dyskredytujących rząd, budzących nieufność i nieprzewidywalność, bo taki stan 
prowadzi do ograniczania zachowań inwestycyjnych podmiotów prywatnych

−

rząd nie powinien angażować się w realną działalność ekonomiczną, gospodarka powinna opierać się przede 
wszystkim na własności prywatnej

−

bezrobocie   jest   głównie   dobrowolne.   Wzrasta   ponieważ   ludzie   w   czasie   recesji   szukają   lepszej   pracy 
i rezygnują z dotychczasowego stanowiska. 

−

Polityka   jest   nieefektywna,   ponieważ   podmioty   gospodarcze   potrafią   przewidzieć   długookresowe   skutki 
działań rządu. Polityka rządu jest zbyt  przewidywalna żeby mogła odnieść zamierzone efekty. Np.. przed  
wyborami zwiększa si deficyt budżetowy, aby pobudzić inwestycja, ale po wyborach wzrosną podatki żeby 
pokryć ten deficyt.

12. PRL – państwo totalitarne czy autorytarne? 

Porównanie totalitaryzmu z autorytaryzmu PRL-u.
Można  wyróżnić pewne cechy wspólne dla wszystkich okresów w dziejach PRL i na tej podstawie udzielić odpowiedzi 
na pytanie, czy było to państwo totalitarne, czy autorytarne. Najlepiej chyba posłużyć się analizą różnic między tymi 
systemami autorstwa Jerzego Borejszy - jest to bezapelacyjnie najbardziej 
uznane zestawienie.
1. Totalitaryzm jest rewolucyjny, niesie idee nowego ładu. Autorytaryzm to ideologia restauracji starego porządku, 
sanacji porządku zastanego, no i anty rewolucji. Czyli bez wątpienia tu PRL jawi się jako totalitarny.
2. Rola propagandy: w totalitaryzmie wszelkie media są ściśle podporządkowane, a propaganda jest wszechogarniająca. 
Autorytaryzm przykłada mniejszą wagę do propagandy, dopuszcza też pewne elementy wolności przekazu (o czym 
zaraz). Znowu + dla totalizmu.
3. Totalitaryzm jest masowy, wymaga od ludzi aktywności i entuzjazmu. Autorytaryzm wymaga od masy tylko biernego 
posłuszeństwa. PRL we wszystkich odsłonach zaganiał na pochody, wiece, masówki i czyn społeczny. Znowu + dla 
totalizmu.
4. Gospodarka: każdy totalizm wprzęga gospodarkę w ideologię i centralnie nią steruje. W autorytaryzmie skala 
ingerencji jest daleko mniejsza, choć w 90% przypadków dominuje etatyzm. Znowu wychodzi, że i w tej dziedzinie 
PRL odpowiada totalitarnym "standardom".
5. Totalitaryzm stara się zlikwidować wolność. Autorytaryzm nie likwiduje wolności, ale przedefiniowuje ją 
i podporządkowuje racji stanu. W PRL owszem, istniały enklawy wolności, ale takowe istnieją w każdym totalizmie 
(oprócz Korei Północnej...). Jednakże w PRL żadna społeczna aktywność na szerszą skalę nie mogła się odbywać bez 
kontroli i reglamentacji ze strony państwa. Nie było prywatnych mediów, stowarzyszeń nie sterowanych przez partię. 
Znowu wszystko wskazuje na to, że i tu PRL był totalitarny.

13

6. Terror w państwie totalitarnym jest wszechogarniający. W państwie autorytarnym zaś dokładnie wiadomo, w kogo 
uderzy i stosuje się go zgodnie z macchiavellistyczną zasadą "kiedy trzeba". Tutaj PRL po roku 1956 już totalitarny nie 
jest.

13. Organy i cele polityki zagranicznej państwa 

Polityka   zagraniczna   –   prowadzona   jest   przez   upoważnione  organy   państwa  jako   polityka   zewnętrzna.   Jest   to 
w znaczeniu  sensu largo  zorganizowany wysiłek państwa na zewnątrz podporządkowany realizacji jego interesów. 
Polega na kształtowaniu otoczenia państwa na korzyść modyfikowania sytuacji niekorzystnych.
Władza   wykonawcza   realizuję   politykę   zagraniczną   państwa   poprzez   ministerstwo   spraw   zagranicznych   wraz   ze 
stojącym na jego czele członkiem Rady Ministrów, ministrem spraw zagranicznych.
Władza ustawodawcza  dysponuje parlamentarną komisją spraw zagranicznych, stałymi delegacjami do zgromadzeń 
parlamentarnych i grupami bilateralnymi w ramach Unii Międzyparlamentarnej.
Cele:

•

zapewnienie bezpieczeństwa i rozwoju państwa 

•

wzrost siły państwa 

•

wzrost pozycji państwa na arenie międzynarodowej, osiąganie prestiżu 

Cele mogą być:

•

nadrzędne – (wynikające z żywotnych interesów państwa) 

•

długofalowe – (nastawione na stałe, wieloletnie dążenie do realizowania interesu narodowego) 

•

ważne społecznie 

•

konkretne lub krótkofalowe – (doraźne) 

Organy   państwa   w   stosunkach   międzynarodowych   wyróżniamy   wewnętrzne   (mające   siedzibę   na   terytorium, 
konstytucyjne   i   konwencyjne   specjalne)   i   zewnętrzne   (poza   granicami,   przedstawicielstwa   dyplomatyczne   stałe 
i doraźne, handlowe, przy organizacjach, misje wojskowe, urzędy konsularne).     

Organy wewnętrzne :
a) głowa państwa, 
b) parlament,
c) rząd i szef rządu,
d) minister spraw zagranicznych, 
e) minister gospodarki.

Organy zewnętrzne:
a) stał przedsiębiorstwa dyplomatyczne, 
b) misje specjalne, 
c) przedstawicielstwa handlowe, 
d) przedstawicielstwa przy organizacjach międzynarodowych, 
e) urzędy konsularne, 
f) misje wojskowe. 

Cele polityki zagranicznej państwa:
C

ele polityki zagranicznej są najczęściej zorientowane na osiąganie własnych, jako państwa korzyści. Kiedy kraje 

wybierają taki właśnie rodzaj polityki zagranicznej, określa się je jako realizujące swój narodowy 

interes

.

 

Główne

 

    elementy

 

    tej linii politycznej to:

 

  

-zapewnienie ochrony i bezpieczeństwa mieszkańcom kraju 
-zapewnienie   ekonomicznego   rozwoju   kraju   m.in.   poprzez   wspomaganie   odpowiednich   resortów   gospodarki, 
równowagę rynkową, stabilność finansową 
-wykreowanie sprzyjających dla kraju i w kraju tzw. środowiska politycznego; oznacza to możliwość swobodnego 
wyboru  przez   obywateli  danego  państwa   formy sprawowania  rządów,  sposobność  wyartykułowania  swoich   opinii 
w tematach znaczących dla państwa i wpływu na nie 

-zapewnienie   spójności   narodowej,   co   oznacza   unikanie   posunięć   mogących   prowadzić   do   nieodwracalnych 
wewnętrznych   podziałów,   wszelkiego   rodzaju   sprzeczności   i   konfliktów   mogących   w   rezultacie 
rozbić jedność narodową
Celem polityki zagranicznej państwa jest niewątpliwie optymalna realizacja interesów grup najbardziej wpływowych 
w państwie.   W   społeczeństwach   demokratycznych   celem   polityki   zagranicznej   jest

 

realizacja   interesów   całego 

społeczeństwa, bądź też jego zdecydowanej większości.

14

14. Główne szkoły metodologiczne w badaniach politologicznych

Orientacje badawcze w naukach społecznych
Człowiek jest kreatorem życia w którym funkcjonuje. Poszukiwanie odpowiedzi zawsze odbywało się w atmosferze 
konfliktu . 
Źródeł zmiany w postrzeganiu społeczeństwa  dopatruje się w :

•

Filozofia grecka

•

Koncepcja umowy społecznej

•

Rewolucja przemysłowa

•

Pozytywizm

a) Pozytywizm (dążenie za wszelką cenę do integracji na gruncie metody):

-behawioryzm metodologiczny – badać można wszystko to, co poddaje się empirii, co da się zmierzyć, obliczyć,  
zweryfikować,
-holizm metodologiczny – przekonanie, że na podstawie badania części można wnioskować na temat całości,
-fizykalizm metodologiczny – dążenie do integracji wszystkich nauk. Matematyzacja języka, przy pomocy którego  
powinniśmy opisywać społeczeństwo. Pojęcia z fizyki powinny być wykorzystywane w naukach społecznych,
-dedukcjonizm metodologiczny – przyjmuje się założenie, że najpierw formułujemy teorię i jej założenia weryfikowane 
są w trakcie badań empirycznych,
-pragmatyzm metodologiczny – powinniśmy w badaniu skupiać się na tym, co jest potrzebne, użyteczne (utylitaryzm).  
Badamy tylko to, co jest użyteczne.
Współczesny   neopozytywizm   podtrzymuje   powyższe   założenia   i   wzmacnia   je   potwierdzając   behawioryzm, 
a odrzucając związek przyczynowo-skutkowy dążąc do precyzji języka.

b) Podejście humanistyczne (znajduje się w opozycji do pozytywizmu) – niemożność przenoszenia metod nauk 

przyrodniczych   na   grunt   nauk   społecznych   (są   one   różne),   jest   to   podejście   typologiczne   i   jakościowe 
z odrzuceniem formalizmu i języka matematycznego:

-fakty społeczne – składają się z dwóch warstw: subiektywnej (my współtworzymy rzeczywistość, w której żyjemy 
i której jesteśmy częścią) oraz obiektywnej (zastaliśmy rzeczywistość społeczną i my adaptujemy się do niej),
-antynaturalizm – rozumienie, odrzucenie metod, możemy rozumieć rzeczywistość tylko przez samo doświadczenie,
-stosowanie swoistych metod poznania (nowych metod),
-podejście jakościowe.
Rozumienie   –   badacz   wykorzystuje   w   nim   swoje   własne   doświadczenie   w   interpretacji   działań   innych   osób.  
Rozumienie pełni w naukach społecznych następujące funkcje:

a.

Heurystyczną – naprowadza na pomysły badawcze

b. Pozwala badaczowi interpretować wypowiedzi uczestników życia społecznego
c.

Pozwala wyjaśnić zależności pomiędzy badanymi zjawiskami

d. Pozwala uzasadnić formułowane w trakcie procesu badawczego hipotezy

15. Ideologia, doktryna, program – istota i zakres pojęć

Ideologia - to zespół idei, usystematyzowany zbiór poglądów służący klasom społecznym za podstawę określenia 
i uzasadnienie kierunków ich działalności.

Ideologia zawsze posiada trzy elementy :
a) wizja rzeczywistości- odzwierciedla rzeczywistość zastaną,
b) system aksjologiczny – system oceniania, wartościowania, strukturalizacji wizji, rzeczywistości istniejącej oraz jej 
transpozycji(zmiany) w wizją rzeczywistości pożądanej; Każdy z nas oceniając rzeczywistość, jednocześnie dokonuje 
pewnego rzutowania w przyszłość jak, z jego punktu widzenia, byłoby lepiej. Każda ideologia przedstawia  stan 
istniejący, dokonuje oceny istniejącej rzeczywistości,  którą zastała oraz przedstawia wizję jaka być powinna 
w przyszłości.
c) dyrektywy praktyczne – przejawiają się w postaci doktryny i programu, słowo doktryna pochodzi od łacińskiego 
słowa doctrina co znaczy nauka, produkt twórczości teoretycznej.  

•

 Doktryna polityczna- to strategia, cele działań politycznych, wyraźnie określone w czasie i przestrzeni ale 
scharakteryzowane stosunkowo ogólnie.

•

 Program polityczny- jest pojęciem najwęższym, odpowiada pojęciu taktyka. Jest to plan konkretnych 
działaniach rozpisanych na etapy prowadzące do osiągnięcia określonych celów.

I D E O L O G I A

DOKTRYNA

PROGRAM

15

Możemy zauważyć relacje pomiędzy ideologią, doktryną i programem politycznym.

•

ideologia – system idei, przekonań odwołujących się do określonego zestawu podstawowych wartości, który 
wpływa na życie polityczne, czyli ma zwolenników i sympatyków kupionych wokół osób , partii, ruchów 
politycznych.

•

doktryna – to wynikający z określonej ideologii, uporządkowany zbiór poglądów na życie polityczne danego 
społeczeństwa   z   zagadnieniem   władzy   i   ustroju   państwa   na   czele.   Doktryna   musi   zawierać   wskazania 
teoretyczne i praktyczne, jak zrealizować te poglądy w określonym

•

program - zbiór celów i zamierzeń partii i ruchów społecznych, organów władzy i administracji państwowej 
oraz jednostek i grup społecznych, które chcą zdobyć władzę lub uzyskać na nią wpływ. Tworzy pewien  
system   warunkujących   się   i   planowych   działań.   Jako   wyraz   interesów   politycznych   stanowi   sposób 
komunikacji pomiędzy podmiotami polityki.

Ideologia a program polityczny: 
Ideologia nigdy nie oddziałuje bezpośrednio, na politykę. W treści programów możemy odnaleźć poglądy polityczne, 
dotyczą one: ustroju ekonomicznego, zasad i form organizacji życia społecznego,

Ideologia a doktryna:
Podobnie jak ideologia, doktryna polityczna zakłada uporządkowanie poglądów na życie polityczne (władzę) danej 
grupy   społecznej   Doktryna   bardziej   szczegółowo   traktuje   zarówno   o   celach   (zasięgu   władzy,   ustroju   państwa, 
współżycie obywateli etc.) oraz o dopuszczalnych sposobach ich spełnienia. Jako zbiór, zwierający w sobie teorie 
i idee, może stanowić fundament koncepcji naukowych.

16. Zasady prawa wyborczego we współczesnym państwie

-Powszechność – wszyscy mają czynne i bierne prawo wyborcze.   Występują jednak cenzusy, czyli ograniczenia, 
wymogi, których spełnienie jest konieczne. Przykładowe cenzusy:

•

Obywatelstwa, formalny – prawa polityczne mają obywatele państwa. Rezygnacja z wymogu obywatelstwa – 
przepisy UE. Każdy obywatel ma czynne i bierne prawo wyborcze do organów samorządu terytorialnego, na 
terenie   którego   na   stałe   zamieszkuje   (domicyl).   Bierne   prawo   wyborcze   do   PE   –   każdy  obywatel   może 
kandydować z dowolnego okręgu wyborczego.

Domicyl – wymóg zamieszkiwania przez pewien czas na określonym terenie (np. od urodzenia; przez jakiś czas – 5lat).

•

Wieku – zwykle 18 lat, w Polsce:

Radny – 18 lat,
Poseł – 21
Senator – 30
Wójt, burmistrz, prezydent – 25 lat,
Prezydent RP – 35 lat

•

Inne cenzusy: wykształcenia, zasługi (order), zaufania społecznego

Zasady powszechności nie łamie ograniczenie praw politycznych wyrokiem sądu.
Czynne prawo wyborcze – prawo obywatelskie, a nie obowiązek.
-Zasada bezpośredniości  – wyborca podejmuje decyzję  ostateczną sam. Towarzyszy jej  zasada  osobistego udziału 
w głosowaniu – nie można kogoś wyznaczyć do tego, aby nas zastąpił. W Polsce występuje zawsze, natomiast w innych 
krajach nie musi towarzyszyć.
-Zasada tajności głosowania – organizator wyborów musi zapewnić możliwość głosowania. W Polsce jest przywilejem, 
a nie obowiązkiem.
-Zasada równości:

•

Formalna – każdy wyborca ma tyle samo głosów

•

Materialna – każdy wyborca ma głos o takiej samej sile

Muszą one występować równocześnie. 
Wybory do sejmu 
Lw/460 = ilu wyborców na 1 mandat poselski
Lm w danym okręgu/stała norma przedstawicielska = liczba mandatów w okręgu
Mandaty dodatkowe w miastach
Jeżeli różnica <5% w skali kraju, zasada równości jest spełniona.
Polska – 41 okręgów wyborczych, 7-19 mandatów
W Polsce – wszystkie wybory, poza wyborami do Senatu, są równe, nie występuje więc powszechna równość.
-Zasada większości lub proporcjonalności

•

Większościowe prawo wyborcze

a) Większość względna – mandaty otrzymują te osoby, które kolejno zdobyły największą liczbę 

16

głosów i mieszczą się w liczbie mandatów do obsadzenia. Zawsze przynosi rozstrzygnięcie.

b) Większość bezwzględna – zwycięzcą jest ten kandydat, który uzyskał największą liczbę głosów

-więcej niż pozostali,
-50% + co najmniej 1 głos 
Organ monokratyczny – większość bezwzględna.
Organy kolegialne – większość względna.
W II turze wyborów – wymóg większości względnej.

•

Proporcjonalne prawo wyborcze  w przypadku organów kolegialnych

System przeliczania głosów na mandaty – matematyczny sposób przeliczania:

a) Metoda d’Hondta – korzystna dla dużych ugrupowań
b) Metoda Sainte – Lague – korzystna dla ugrupowań mniejszych
c) Zmodyfikowana   metoda   Sainte-Lague   –   wersja   skandynawska   –   wzmocnienie   ugrupowań   średniej 

wielkości

d) Metoda Hare-Niemeyera – najbardziej reprezentatywna.

Wpływać można:
-progami zaporowymi,
-wielkością i granicami okręgów wyborczych.
Elementy te wpływają modelująco na system partyjny
Na świecie jest możliwe mieszane prawo wyborcze, tzw. większościowo-proporcjonalne (np. Niemcy).

17. Płaszczyzny współpracy państw w jednoczącej się Europie 

a. Unia Gospodarcza i Walutowa
- rynek wewnętrzny, czyli swobodny przepływ towarów, osób, usług, kapitału i wierzytelności, 
- unię celną, 
- wspólną politykę handlową, 
- wspólną politykę w dziedzinach rolnictwa i rybołówstwa, 
- wspólną politykę w dziedzinie transportu i energii, 
- koordynację państwowych polityk zatrudnienia, 
- europejski fundusz społeczny, 
- wspólną politykę w dziedzinie ochrony środowiska naturalnego, 
- ochronę niezakłóconej konkurencji, 
- wspieranie rozwoju naukowego i technologicznego, 
- ochronę zdrowia, 
- ochronę konsumentów, 
- obronę cywilną, 
- turystykę i transport. 
b. Wspólna polityka Zagraniczna i Bezpieczeństwa
- ochronę wspólnych wartości, podstawowych interesów, niezależności i integralności Unii zgodnie z zasadami Karty 
Narodów Zjednoczonych, 
- umacnianie bezpieczeństwa Unii i jej państw członkowskich, 
- utrzymanie pokoju i umacnianie bezpieczeństwa międzynarodowego, 
- popieranie współpracy międzynarodowej, 
- rozwijanie i umacnianie demokracji oraz rządów prawa, jak również poszanowanie praw człowieka i podstawowych 
wolności. 
c. Współpraca policyjna i sądowa w sprawach karnych 
- zapewnienie obywatelom Unii wysokiego poziomu ochrony w przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i 
sprawiedliwości, 
- zapobieganie rasizmowi i ksenofobii oraz walkę z tymi zjawiskami, 
- zapobieganie przestępczości zorganizowanej lub innej i walkę z tym zjawiskiem, a w szczególności z terroryzmem, 
handlem ludźmi i przestępstwami przeciwko dzieciom, handlem narkotykami, handlem bronią, korupcją i nadużyciami, 
- ściślejszą współpracę między siłami policji, władzami celnymi i innymi władzami w państwach członkowskich, 
bezpośrednio i za pośrednictwem Europejskiego Urzędu Policji (EUROPOL-u), 
- ściślejszą współpracę między władzami sądowymi i innymi właściwymi władzami państw członkowskich, 
- zbliżanie norm prawa karnego państw członkowskich. 

17

18. Protekcjonizm w handlu międzynarodowym

Charakterystyka
Protekcjonizm   to   polityka   ochrony   handlu   i   produkcji   krajowej   przed   konkurencją   zagraniczną,   polegająca   na 
wykorzystaniu narzędzi polityki zagranicznej, handlowej, ekonomicznej. Środki te to przede wszystkim: cła nakładane 
na towary, koncesje, zakazy czy bariery administracyjne (np.  celowo tworzone przepisy sanitarne, przepisy mówiące 
o zanieczyszczeniu środowiska).
Protekcjonizm   w   handlu   zagranicznym   jest   pochodną   interwencjonizmu   państwowego   w   gospodarkę.   Ochronę 
produkcji krajowej dotyczy także eksportu, a narzędziem służącym ku temu są premie eksportowe.
Cele protekcjonizmu:

e) Ochrona   rynku   wewnętrznego,   w   szczególności   nowych   gałęzi   przemysłu,   które   bez   zabezpieczenia 

państwa niemiałyby szans egzystencji. Związane jest to np. z napływem z zagranicy towarów tańszych,  
zaawansowanych technologicznie itp.

f)

Przeciwdziałanie nierzetelnej konkurencji.

g) Poprawa terms of trade, forma korzystnego wpływu protekcjonizmu na gospodarkę, dzieję się wtedy gdy 

eksporter zagraniczny po wprowadzeniu cła utrzymuje cenę na niezmienionym poziomie, bo spada cena 
importu netto (bez cła). 

h) Protekcjonizm może być traktowany jako narzędzie korygujące niedoskonałości na współczesnym rynku. 

Państwo, w tym procesie odgrywa znaczącą role, wspomaga przedsiębiorstwa, które zajmują dominującą 
rolę na rynku, a chroni małe przedsiębiorstwa przed wchłonięciem przez większe.

i)

Powstrzymanie napływu taniej siły roboczej, ochrona przemysłu przed niskim kosztem zagranicznej siły 
roboczej (to stanowisko nie bierze pod uwagę tego, że niższy koszt pracy w mniej rozwiniętych krajach 
wiąże   się   często   z   mniejszą   produktywnością,   co   sprawia   że   koszty  wytworzenia   jakiegoś   produktu 
zbytnio się nie różnią).

Protekcjonizm,   to   krótko   mówiąc   działania   elit   politycznych   danego   kraju   w   celu   zapewnienia   rodzimym 
przedsiębiorcom ochrony przed konkurencyjnością zagranicznych odpowiedników. Głównie chodzi o starania, które 
wspierają krajowe firmy w walce o wewnętrzny rynek zbytu na wyrabiane przez siebie towary, jak i stałe dążenie do  
większych możliwości eksportowych. 

19. Zasady powoływania oraz pozycja ustrojowa najważniejszych organów  państwowych RP 

Definicje i podział organów państwa
Organ władzy –najwyższe, niezależne od innych(w zakresie nałożonej przez prawo kompetencji) wewnętrznej 
jednostki organizacyjnej Państwa, wyposażone w uprawienia (oparte na obowiązującym prawie) do wyrażania woli 
podmiotu. Który reprezentują. Organy administracji rządowej- organy państwa podporządkowane Radzie Ministrów, 
zajmujące się wykonywanie prawa, których pozycję wyznaczają odpowiednie ustawy:
Zgodnie z zapisami Konstytucji RP wyróżniamy:

•

Organ władzy ustawodawczej:

 

  Sejm i Senat będące organami przedstawicielskimi Narodu

•

Organy władzy:

 

  Prezydent Rzeczpospolitej Polskiej, jako najwyższy przedstawiciel RT i Rada Ministrów 

kierująca administracją rządową. Rada Ministrów prowadzi politykę wewnętrzną i zagraniczną 
Rzeczpospolitej Polskiej. Składa się z Prezesa Rady Ministrów i ministrów. W skład Rady Ministrów mogą 
być ponadto powołani przewodniczący określonych w ustawach komitetów. Ministrowie kierujący 
określonymi działami administracji rządowej lub wypełniają zadania przy pomocy kierowanych przez siebie 
ministerstw lub innych jednostek administracyjnych.

•

Organ władzy sądowniczej:

 

  Sądy i Trybunały. Zadaniem ich jest rozstrzyganie sporów prawnych na podstawie 

obowiązujących norm prawnych.

•

Organy kontrolne

 

 -badają zgodność działania innych organów państwowych z ustawami i konstytucją (np. 

NIK, Trybunał Konstytucyjny).

Organy władzy ustawodawczej w Polsce
Władza ustawodawcza w Polsce sprawowana jest przez dwuizbowy parlament: Sejm - izbę niższą liczącą 460 posłów 
i Senat - izbę wyższą liczącą 100 senatorów. Parlament pełni również funkcję kontrolną, głównie wobec władzy 
wykonawczej.
Sejm
Konstytucja przyznaje dominującą rolę Sejmowi, czyniąc go tym samym najwyższym organem władzy ustawodawczej 
w RP. Sejm liczy 460 posłów, którzy są wybierani w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich i tajnych na 
czteroletnią kadencję.
Sejm uchwala ustawy, sprawuje kontrolę nad działalnością rządu 
i podległych mu organów, . Sejm uczestniczy w procesie tworzenia rządu i może wyrazić wotum nieufności rządowi
Senat

18

Senat składa się ze 100 senatorów wybieranych na okres czterech lat w wyborach powszechnych, bezpośrednich 
i tajnych. Jeśli zostanie rozwiązany Sejm, kadencja Senatu może ulec skróceniu.
Senat RP ma stosunkowo niewielkie kompetencje. Ma prawo występować z inicjatywą ustawodawczą, rozpatruje też 
ustawy uchwalone przez Sejm.

Organy władzy wykonawczej w Polsce
Władza wykonawcza spoczywa w rekach prezydenta i Rady Ministrów.
Prezydent-jest najwyższym przedstawicielem RP w stosunkach wewnętrznych i międzynarodowych. Czuwa nad 
przestrzeganiem konstytucji, stoi na straży bezpieczeństwa i suwerenności państwa. Ma inicjatywę ustawodawcza oraz 
wydaje rozporządzenia i zarządzenia. Może skrócić kadencje sejmu, odmówić podpisanie ustawy(veto).Jest 
najwyższym zwierzchnikiem sil zbrojnych jest reprezentantem państwa na zewnątrz. Wybierany jest na 5letnia kadencje 
w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich i tajnych. Odpowiedzialny jest tylko przed Trybunałem Stanu.
Rada Ministrów - (rząd) - naczelny organ władzy wykonawczej, składa się z ministrów, a każdy minister jest 
pojedynczym naczelnym organem. Pracami Rady Ministrów kieruje prezes (premier). Skład rady proponuje premier 
przy współdziałaniu prezydenta i sejmu. Rząd ma prawo inicjatywy ustawodawczej, zapewnia wykonanie ustaw, 
odpowiedzialny jest za projekt budżetu państwa oraz jego wykonanie. Rada Ministrów kieruje praca wszystkich 
organów administracji rządowych. Sprawuje kierownictwo nad polityka zagraniczna państwa. Za swoje działania 
opowiada przed sejmem, a ministrowie i premier przed Trybunałem Stanu.
Władza wykonawcza-Jest ona jedną z władz określonych w koncepcji trój podziału władz. W myśl tej zasady władza  
ustawodawcza, sądownicza oraz wykonawcza są od siebie zupełnie niezależne. W Polsce organami egzekutywy są 
prezydent i rząd, jako organy konstytutywne. Jednak do władzy wykonawczej zalicza się również Premiera oraz organy 
administracji rządowej. Organem władzy wykonawczej jest także Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji umocowana w 
Konstytucji   RP   ma   prawo   wydawania   rozporządzeń.   Rada   Ministrów   jest   konstytucyjnym   organem   władzy 
wykonawczej w Polsce.

a. organy władzy wykonawczej

a) Prezydent RP
–

zgodnie   z  

Konstytucją

,   najwyższy  przedstawiciel  

polskich

  władz,   gwarant   ciągłości   władzy  państwowej, 

najwyższy   organ  

państwa

  w   zakresie  

władzy   wykonawczej

,   czuwa   nad   przestrzeganiem   postanowień 

i przepisów 

Konstytucji

, zwierzchnik 

Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej

–

Prezydent Rzeczypospolitej jest wybierany w wyborach powszechnych na pięcioletnią kadencję i może być  
ponownie wybrany tylko raz. Bierne prawo wyborcze przysługuje wszystkim obywatelom Rzeczypospolitej  
Polskiej, którzy ukończyli 35 lat, nie są pozbawieni praw wyborczych do Sejmu i zbiorą przynajmniej 100 
tysięcy podpisów osób popierających ich kandydaturę. Kadencja Prezydenta Rzeczypospolitej rozpoczyna się 
w dniu objęcia przez niego urzędu. Odmowa złożenia przed 

Zgromadzeniem Narodowym

 przysięgi, powoduje 

tymczasowe   przejęcie   obowiązków   prezydenckich   przez  

Marszałka   Sejmu

  do   czasu   wyboru   nowego 

Prezydenta.   Nowo   wybrany   prezydent   elekt   obejmuje   urząd   w   ostatnim   dniu   urzędowania   ustępującego 
Prezydenta Rzeczypospolitej. Przed 

9 czerwca

 

2000

 prezydent elekt obejmował urząd nazajutrz po ostatnim 

dniu kadencji ustępującego prezydenta

Urząd prezydenta - głowy państwa został przywrócony w 1989 r. Prezydent jest najwyższym przedstawicielem RP 
w stosunkach   wewnętrznych   i   międzynarodowych.   Czuwa   nad   przestrzeganiem   Konstytucji,   stoi   na   straży 
bezpieczeństwa   i   suwerenności   państwa.   Ma   inicjatywę   ustawodawczą   oraz   wydaje   rozporządzenia   i   zarządzenia 
(niektóre wymagają kontrasygnaty premiera), może skrócić kadencję sejmu, odmówić podpisania ustawy (veto). Jest 
najwyższym zwierzchnikiem sił zbrojnych. W czasie pokoju sprawuje zwierzchnictwo nad wojskiem za pośrednictwem 
ministra obrony narodowej, na czas wojny mianuje naczelnego dowódcę sił zbrojnych (na wniosek premiera). Jako  
reprezentant państwa na zewnątrz ratyfikuje i wypowiada umowy międzynarodowe, mianuje i odwołuje pełnomocnych 
przedstawicieli   Polski   w   innych   krajach   i   organizacjach   międzynarodowych,   ratyfikuje   i   wypowiada   umowy 
międzynarodowe. Prezydent RP wybierany jest raz na pięć lat w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich 
i tajnych. Może sprawować władzę maksymalnie przez dwie kadencje. Jest odpowiedzialny tylko przed Trybunałem  
Stanu. 

b) Rada Ministrów

Politykę  wewnętrzną i  zagraniczną państwa prowadzi  rząd - Rada Ministrów, której pracami kieruje prezes Rady 
Ministrów   (Premier).   Skład   Rady   Ministrów   proponuje   premier   przy   współdziałaniu   prezydenta   i   sejmu.
Rząd ma prawo inicjatywy ustawodawczej, zapewnia też wykonanie ustaw, a na podstawie udzielonych upoważnień 
może wydawać rozporządzenia. W gestii rządu leży sporządzenie projektu budżetu państwa oraz zapewnienie jego 
wykonania. Rada Ministrów kieruje, koordynuje i kontroluje pracą wszystkich organów administracji rządowej. Rząd 
sprawuje ogólne kierownictwo nad polityką zagraniczną państwa, tj. zawiera i wypowiada umowy międzynarodowe, 
zapewnia   bezpieczeństwo   państwa.   Rada   Ministrów   za   swoje   działania   ponosi   odpowiedzialność   przed   Sejmem, 

19

a ministrowie i premier przed Trybunałem Stanu. 
Obowiązująca 

Konstytucja

 przewiduje następującą procedurę utworzenia rządu:

•

Zasadnicza procedura 

•

W ciągu 14 dni od pierwszego posiedzenia 

Sejmu

 lub przyjęcia dymisji poprzedniej Rady Ministrów 

Prezydent Rzeczypospolitej

 desygnuje Prezesa Rady Ministrów, tj. wskazuje osobę 

•

Osoba desygnowana na Prezesa Rady Ministrów w ciągu 14 dni proponuje Prezydentowi skład Rady 
Ministrów 

•

Prezydent  powołuje  Prezesa   Rady   Ministrów   oraz   pozostałych   członków   Rady   Ministrów   oraz 
odbiera przysięgę od nowo powołanej Rady Ministrów 

•

W ciągu 14 dni od powołania przez Prezydenta Rady Ministrów Prezes Rady Ministrów przedstawia 
Sejmowi program działania Rady Ministrów (

exposé

) z wnioskiem o udzielenie jej 

wotum zaufania

. 

Sejm uchwala wotum zaufania bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy 
ustawowej liczby posłów 

•

I procedura rezerwowa 

•

W razie niepowołania Rady Ministrów w przedstawionym wyżej trybie lub nieudzielenia jej wotum 
zaufania   przez   Sejm,   Sejm   wybiera   Prezesa   Rady   Ministrów   oraz   proponowanych   przez   niego 
członków   Rady   Ministrów   bezwzględną   większością   głosów   w   obecności   co   najmniej   połowy 
ustawowej   liczby   posłów.   Prezydent  powołuje  tak   wybraną   Radę   Ministrów   i   odbiera   od   niej 
przysięgę 

•

II procedura rezerwowa 

•

W razie niepowołania Rady Ministrów w trybie art. 154 ust. 3 Konstytucji Prezydent w ciągu 14 dni 
powołuje  Prezesa Rady Ministrów i na jego wniosek pozostałych członków Rady Ministrów oraz 
odbiera od nich przysięgę 

•

W ciągu 14 dni od powołania przez Prezydenta Rady Ministrów  Prezes Rady Ministrów przedstawia 
Sejmowi program działania Rady Ministrów (

exposé

) z wnioskiem o udzielenie jej 

wotum zaufania

. 

Sejm   uchwala   wotum   zaufania   zwykłą   większością   głosów   w   obecności   co   najmniej   połowy 
ustawowej liczby posłów 

•

W razie nieudzielenia Radzie Ministrów wotum zaufania Prezydent skraca kadencję Sejmu i zarządza 
wybory 

c) Prezes Rady Ministrów

Prezes Rady Ministrów (potocznie premier) jest szefem 

rządu

 w 

ustroju politycznym Polski

. Zwyczajowo Prezes 

Rady  Ministrów   nazywany   jest  

premierem

.  W  Polsce   występuje   w   podwójnej   roli,   jako   przewodniczący   Rady 

Ministrów oraz jako odrębny naczelny organ administracji rządowej. 
Osoba desygnowana postanowieniem Prezydenta RP na Prezesa Rady Ministrów jest prezydenckim kandydatem do 
objęcia   urzędu   Prezesa   Rady   Ministrów.   Desygnowany   premier   nie   posiada   żadnych   uprawnień   z   wyjątkiem 
politycznego przywileju do sformowania własnego gabinetu, którego skład przedstawia Prezydentowi RP. Prezydent RP 
nie ma uprawnienia do ingerencji  w  skład  osobowy proponowanej  Rady Ministrów  i przepisami  Konstytucji  jest  
zobligowany do jej powołania (postanowienie Prezydenta RP publikowane w Monitorze Polskim wchodzące w życie 
z dniem podpisania) i odebrania od jej wszystkich członków, w tym od Prezesa Rady Ministrów, przysięgi.
Prezes Rady Ministrów i Rada Ministrów przejmują obowiązki z chwilą złożenia przysięgi wobec 

Prezydenta RP 

niezależnie od udzielonego jej wotum zaufania przez Sejm.
Kompetencje organizacyjne

•

reprezentuje Radę Ministrów 

•

kieruje jej pracami 

•

zwołuje posiedzenia 

•

ustala porządek obrad 

•

przewodniczy posiedzeniom 

Kompetencje merytoryczne

•

kieruje merytoryczną działalnością Rady Ministrów 

•

ponosi odpowiedzialność polityczną 

•

decyduje o składzie Rady Ministrów, wnioskując o powołanie 

ministrów

 do 

Prezydenta

 

•

koordynuje i kontroluje pracę ministrów i pozostałych członków Rady 

•

zapewnia wykonanie polityki Rady Ministrów 

•

wydaje rozporządzenia 

•

sprawuje nadzór nad samorządem terytorialnym 

Uprawnienia jako naczelnego organu administracji rządowej

•

posiada kompetencje generalne – do jego zadań należy wszystko to co nie jest zastrzeżone dla innych organów  

20

(tzw. domniemanie kompetencji) 

•

wydaje 

rozporządzenia

 i zarządzenia 

•

jest podstawowym łącznikiem administracji rządowej 

•

jest zwierzchnikiem służbowym wszystkich pracowników 

administracji rządowej

 

•

dokonuje obsady personalnej szeregu organów administracji rządowej 

•

nadzoruje organy centralne i terytorialne administracji rządowej 

•

nadzoruje samorząd w granicach określonych w konstytucji i ustawach

b. organy władzy ustawodawczej
Władza ustawodawcza w Polsce sprawowana jest przez dwuizbowy parlament: Sejm - izbę niższą liczącą 460 posłów i 
Senat   -   izbę   wyższą   liczącą   100   senatorów.   Parlament   pełni   również   funkcję   kontrolną,   głównie   wobec   władzy 
wykonawczej.

a) Sejm

Konstytucja przyznaje dominującą rolę Sejmowi, czyniąc go tym samym najwyższym organem władzy ustawodawczej 
w RP. Sejm liczy 460 posłów, którzy są wybierani w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich i tajnych na 
czteroletnią kadencję.
Obrady Sejmu opierają się na następujących zasadach:
-ciągłości prac, tj. bez przerw między kadencjami;
-dyskontynuacji prac, tj. sejm nowej kadencji nie kontynuuje prac przerwanych przez sejm starej kadencji;
-autonomii, tj. sejm jest niezależny od Senatu;
-jawności oraz permanencji prac.
Sejm uchwala ustawy, sprawuje kontrolę nad działalnością rządu i podległych mu organów, powołuje większość 
pozostałych organów konstytucyjnych. Sejm uczestniczy w procesie tworzenia rządu i może wyrazić wotum nieufności 
rządowi bądź poszczególnym ministrom. Do uprawnień sejmu należy podejmowanie uchwał o wprowadzeniu stanu 
wojennego, może on tez upoważnić rząd do wydawania dekretów z mocą ustawy.

b) Senat

Senat składa się ze 100 senatorów wybieranych na okres czterech lat w wyborach powszechnych, bezpośrednich 
i tajnych. Jeśli zostanie rozwiązany Sejm, kadencja Senatu może ulec skróceniu.
Senat RP ma stosunkowo niewielkie kompetencje. Ma prawo występować z inicjatywą ustawodawczą, rozpatruje też 
ustawy uchwalone przez Sejm. Senat może ustawę przyjąć bez poprawek, wprowadzić poprawki lub ustawę odrzucić. 
Odrzucona ustawa, ewentualnie ustawa z naniesionymi poprawkami wracają do Sejmu i jeśli nie zostaną odrzucone 
bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów, ustawę bądź poprawkę do 
ustawy uznaje się za przyjętą. Senat ma różny czas na rozparzenie uchwalonych przez Sejm ustaw: od 30 dni przez 14 
dla ustaw pilnych, 20 dni na ustawę budżetową i 60 na rozpatrzenie zmiany Konstytucji RP. Senat udziela zgody na 
powołanie prezesa Najwyższej Izby Kontroli (także jego odwołanie), rzecznika praw obywatelskich i in. 

c. organy władzy ustawodawczej
Niezawisłą władzę sądowniczą sprawują sądy z Sądem Najwyższym na czele, wespół z niezależnym Trybunałem Stanu 
i Trybunałem Konstytucyjnym).

a) Sąd Najwyższy

Sprawuje nadzór w zakresie orzekania nad działalnością: 
-sądów powszechnych - to sądy rejonowe, wojewódzkie i apelacyjne. Zajmują się sprawami z zakresu prawa 
cywilnego, karnego, rodzinnego i prawa pracy. 
-sądów wojskowych - to sądy garnizonowe i okręgowe. Zajmują się sprawami dotyczącymi przestępstw popełnionych 
przez żołnierzy w służbie czynnej, pracowników cywilnych zatrudnionych w jednostkach wojskowych oraz jeńców 
wojennych. 
-sądów administracyjnych - wyodrębniony system sądów, który zajmuje się orzekaniem zgodności z prawem decyzji 
podejmowanych przez organy administracji. Rozstrzyga też sprawy między osobami prawnymi czy obywatelami 
a organami administracyjnymi. 
Sąd Najwyższy jest środkiem odwoławczym od orzeczenia sądu pierwszej lub drugiej instancji, tzw. kasacji. Podejmuje 
też uchwały, których celem jest wyjaśnienie danych przepisów prawnych i rozstrzyganie zagadnień budzących 
wątpliwości w konkretnych sprawach.
Sędziów Sądu Najwyższego powołuje prezydent. Odbywa się to na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa. Także 
prezydent, spośród kandydatów przedstawionych przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów Sądu Najwyższego, wybiera 
pierwszego prezesa Sądu Najwyższego. Funkcję tę sprawować może przez sześć lat. Może być odwołany przez Sejm na 
wniosek prezydenta.

21

b) Trybunał Konstytucyjny

Trybunał Konstytucyjny to organ sądowy powołany do rozstrzygania sporów o konstytucyjność działania organów 
państwa, głównie do kontrolowania zgodności prawa z Konstytucją RP a także formułowanie jego wykładni. Trybunał 
Konstytucyjny orzeka: 
-o zgodności ustaw i umów międzynarodowych (także tych ratyfikowanych) z Konstytucją, o sporach kompetencyjnych 
między centralnymi konstytucyjnymi organami, o zgodności z konstytucją celów i działalności partii politycznych. 
Orzeka też o skargach konstytucyjnych, które może wnieść każdy obywatel powołując się na naruszenie jego 
konstytucyjnych praw i wolności.
Piętnastu sędziów wchodzących w skład Trybunału Konstytucyjnego wybiera Sejm na dziewięcioletnią kadencję. Są 
oni w pełni niezawiśli. Trybunał Konstytucyjny stanowi jedną 
z formalnych gwarancji praworządności w państwie.

c) Trybunał Stanu

Organ sądowy, który orzeka o odpowiedzialności konstytucyjnej osób zajmujących najwyższe stanowiska w państwie. 
Rozpatruje sprawy o naruszenie konstytucji i ustaw czy popełnienie przestępstwa przez: Prezydenta RP, członków 
rządu, prezesa Najwyższej Izby Kontroli, prezesa Narodowego Banku Polskiego, Prokuratora Generalnego, 
kierowników urzędów centralnych i innych. Trybunał Stanu może m.in. orzec karę usunięcia z urzędu, zakazu 
zajmowania kierowniczych stanowisk, utratę czynnego prawa wyborczego, utratę biernego prawa wyborczego, utratę 
orderów, odznaczeń, tytułów honorowych, a w sprawach o przestępstwa także kary przewidziane w kodeksie karnym. 
Skład Trybunału Stanu ustalany jest na pierwszym posiedzeniu Sejmu i obowiązuje przez okres kadencji Sejmu. 
Przewodniczącym z urzędu jest pierwszy prezes Sądu Najwyższego. Jego dwóch zastępców i szesnastu członków 
Trybunału Stanu wybieranych jest spoza grona Sejmu. Członkowie Trybunału Stanu muszą mieć polskie obywatelstwo, 
nie mogą być karani sądownie czy być pozbawieni praw obywatelskich, nie mogą być też zatrudnieni w administracji 
państwowej.

20. Charakter polskiego systemu partyjnego

Definicja 
System   partyjny   to   układ   wszystkich   partii   politycznych,   a   także   organizacji   –   stowarzyszeń   quasi   partyjnych 
(młodzieżówki partyjne np.) czy związków zawodowych. 
Poza partiami w skład systemu partyjnego wchodzą także:

•

Normy  -   regulujące   stosunki   pomiędzy  poszczególnymi   partiami,   relacje   wewnątrzpartyjne   oraz   stosunki 
pomiędzy partiami a strukturami państwowymi. Normy te mogą mieć charakter uregulowań prawnych lub 
zwyczajów.

•

Relacje  -   pomiędzy   partiami,   jak   i   wewnątrz   nich.   Opisują   one   stosunki   pomiędzy   ugrupowaniami 
rywalizującymi ze sobą w celu przejęcia władzy lub też współpracują w celu jej sprawowania.

•

Funkcje  - zadania, jakie system partyjny musi wypełnić w danym systemie  politycznym. Funkcje systemu 
partyjnego można podzielić na dwie grupy: polityczne i kulturalne. Funkcje polityczne to m.in. spełnianie roli 
jedynego forum legalnej walki o władzę, mobilizowanie społeczeństwa do działalności politycznej, selekcja 
liderów   politycznych,   przeprowadzanie   wyborów.   Funkcje   kulturowe   to   przede   wszystkim   kształtowanie 

kultury politycznej

 polityków i ich wyborców.

Reasumując   definicję   można  powiedzieć,   że   system   partyjny  to   układ   wzajemnych   oddziaływań,   będący  efektem 
rywalizacji między partiami.
Polski system partyjny definiuje się jako wielopartyjny (rozbicia wielopartyjnego), co znaczy, że dwie lub więcej partii  
ma możliwość zdobycia i wykonywania władzy (tworzenia koalicji rządowej), liczba partii w parlamencie może być 
różna (co widać po polskim parlamencie i poszczególnych zmianach w liczbie po każdych wyborach). 
System ten jest wyrazem znacznego rozbicia i zróżnicowania poglądów społecznych, świadczyć może także o młodości 
i niedojrzałości demokracji. Wiele w tym systemie zależy od sformowanej koalicji. 
Cechą polskiego systemu partyjnego jest mnogość partii politycznych, ostatni czas to wysyp np. Solidarna Polska 
(Ziobry i Kurskiego), Polska Jest Najważniejsza (Pawła Kowala i Eli Jakubiak), Prawica RP (Marka Jurka), Ruch  
Palikota (może nie taka mała znowu, ale wiadomo o co chodzi – jest sporo partii politycznych – PO, PiS, Ruch  
Palikota, SLD, PSL, LPR, Samoobrona, Socjaldemokracja Polska, to przykłady partii z ostatnich kadencji.
Po krótce jeszcze zalety i wady systemu partyjnego w Polsce:
ZALETY – ukazuje preferencje wyborcze obywateli, utożsamianie się z daną partią.
WADY – mała stabilność rządów, brak odwagi polityków przed reformami, populizm.

W Rzeczypospolitej Polskiej występuje  system rozbicia wielopartyjnego, jednak bez partii dominującej. Takiemu 
systemowi sprzyja ordynacja wyborcza większościowa w wyborach do Sejmu RP. Preferuje ona wiele partii, które  

22

jednak nie są w stanie zdobyć ok. 50%-owego poparcia w głosowaniu obywateli. Taki system ma swoje zalety i wady.  
Zaleta jest chociażby to, że na scena polityczna dość dobrze pokazuje wyborcze preferencje Polaków, Każdy z nas  
może znaleźć partię, z której programem się utożsamia. Wadą takiej ordynacji jest mała stabilność wybranych rządów.  
Żadna z partii, bowiem nie może liczyć na tak wysokie poparcie, aby była zdolna samodzielnie stworzyć rząd. W tej  
sytuacji konieczne staje się utworzenie koalicji, a te z reguły są tworami niestabilnymi
System wielopartyjny - zaistniał w Polsce po 1989 roku, charakteryzuje się tym, że legalnie działa wiele partii, ale 
żadna   z   nich   nie   jest   na   tyle   duża   i   wpływowa,   aby   w   wyborach   zdobyć   bezwzględną   większość   mandatów  
w parlamencie, konieczną do samodzielnego utworzenia rządu i sprawowania władzy. Cechą tego systemu jest brak 
partii mającej stałą przewagę, co może skutkować niestabilnością rządu. System wielopartyjny prowadzi do rządów 
koalicji. Do koalicji musi  wejść tyle partii, aby łączny ich stan posiedzenia wynosił  połowę mandatów o obecnej 
tworzonej koalicji.

21. Kierunki i zadania polityki gospodarczej RP

Strategia   „Europa   2020”   jest   nowym,   długookresowym   programem   rozwoju   społeczno-gospodarczego   Unii 
Europejskiej (UE), który zastąpił realizowaną od 2000 r., zmodyfikowaną pięć lat później, Strategię Lizbońską. 
Podstawowymi instrumentami realizacji celów strategii „Europa 2020” są opracowywane przez państwa członkowskie 
UE Krajowe Programy Reform oraz przygotowane przez Komisje Europejską inicjatywy przewodnie , realizowane 
na poziomie UE, państw członkowskich, władz regionalnych i lokalnych. Te inicjatywy przewodnie to:

1. Unia innowacji - poprawa warunków ramowych dla innowacji oraz wykorzystanie innowacji do rozwiązania 

najważniejszych problemów społecznych i gospodarczych 

2. Mobilna   młodzież   -  osiągnięcie   trwałych   korzyści   gospodarczych   i   społecznych   z   jednolitego   rynku 

cyfrowego, opartego na dostępie do szerokopasmowego Internetu 

3. Europejska agenda cyfrowa -  zmiany w kierunku gospodarki niskoemisyjnej i efektywniej korzystającej 

z zasobów   środowiska   oraz   dążenie   do   wyeliminowania   zależności   wzrostu   gospodarczego   od   degradacji 
środowiska przyrodniczego 

4. Polityka   przemysłowa   w   erze   globalizacji   -  poprawa   warunków   dla   przedsiębiorczości,   oraz   wsparcie 

rozwoju silnej bazy przemysłowej, zdolnej do konkurowania w skali globalnej 

5. Program na rzecz nowych umiejętności i zatrudnienia - stworzenie warunków do unowocześnienia rynków 

pracy, przez ułatwienie mobilności pracowników i rozwój ich umiejętności 

6. Europejski pogram walki z ubóstwem  -  pomoc osobom biednym i wykluczonym oraz umożliwienie im 

aktywnego uczestniczenia w życiu ekonomicznym i społecznym 

Kierunki i zadania polityki gospodarczej RP

1. Zapewnienie jakości i stabilności finansów publicznych

Zadania:

−

zmniejszenie zadłużenia

−

opracowanie  nowej  reguły   wydatkowej  dla  pod-sektora  samorządowego,  a tym  samym  ograniczenie ich 
deficytu do określonego poziomu ich dochodów

−

podniesienie rzeczywistego wieku przejścia na emeryturę

−

odniesienie tylko tych podatków, które ni szkodzą wzrostowi gospodarczemu oraz poziomowi zatrudnienia

−

priorytetowe wydatki na edukację, badania i rozwój, innowacje oraz inwestycje w struktury sieciowe

2. Rozwiązanie problemu nierówności makroekonomicznej

Zadania:

−

ograniczenie wzrostu płac oraz reformy na rynku pracy

−

konsolidacja budżetów

3. Optymalizacja   pomocy   na  rzecz   badań,  rozwoju     innowacji,  wzmocnienie   trójkąta   wiedzy   i   uwolnienie  

potencjału gospodarki cyfrowej

Zadania:

−

uruchamianie szybkiego internetu

−

rozwijanie usług e-administracji, podpisu elektronicznego, płatności elektronicznych

−

zwiększenie liczby absolwentów kierunków matematycznych, inżynierskich i nauk ścisłych

−

zapewnienie obywatelom szerokiego wachlarza umiejętności

−

zwiększenie możliwości łączenia środków publicznych i prywatnych na badania

−

usprawnienie systemu zamówień publicznych

−

zwiększenie współpracy między instytucjami badawczymi, transfer informacji

−

gwarantowanie skutecznej i niedrogiej ochrony praw własności intelektualnej

4. Bardziej efektywne korzystanie z zasobów i ograniczanie emisji gazów cieplarnianych

Zadania:

23

−

uniezależnienie wzrostu gospodarczego od wykorzystywania zasobów

−

wykorzystanie systemu podatkowego do wspierania działań proekologicznych, 

−

promocja oszczędnego zużywania energii

−

wspierania wykorzystywania energii odnawialnej

−

promowanie odzysku surowców wtórnych

−

zmniejszenie emisji CO2

−

przechodzenie na model gospodarki niskoemisyjnej

5. Poprawa otoczenia biznesu i środowiska konsumenckiego oraz modernizacja bazy przemysłowej

Zadania: 

−

zapewnienie otwartości i konkurencyjności rynkom towarów i usług

−

modernizacja administracji publicznej, ograniczenie biurokracji

−

dbanie o stabilne i zintegrowane rynki usług finansowych

−

wspieranie umiędzynarodowianie małych i średnich firm

−

poprawa warunków egzekwowania praw własności intelektualnej

6. Infrastruktura dla wzrostu zrównoważonego

Zadania:

1) wprowadzenie zarządzania strategicznego
2) inwestycje infrastrukturalne zwieszające efektywność wydobywania i wykorzystania zasobów surowców 
3) rozwój infrastruktury transportowej
4) rozwój i modernizacja infrastruktury energetycznej
5) rozwój i modernizacja infrastruktury telekomunikacyjnej i teleinformatycznej

Cele polityki gospodarczej RP, wynikające z Krajowego Programu Reform

−

71% zatrudnienia osób w wieku 20 – 64 lat, obecnie wskaźnik wynosi  65,4%

−

wzrost nakładów na dzielność badawczo- rozwojową ze środków publicznych oraz  polityka rządu zachęcająca 
do   zwiększenia   nakładów   prywatnych   na   działalność   B+R   (badawczo-rozwojową)   –   planowany   udział 
środków prywatnych to 50 % w 2020 roku

−

zmniejszenie zużycia energii pierwotnej (o 9% w 2020 roku) , redukcja misji CO2, zwiększenie wykorzystania 
odnawialnych źródeł energii 

−

zmniejszanie do 4,5% odsetka osób wcześnie kończących naukę, zwiększenie do 45% odsetka osób z młodego 
pokolenia posiadających wykształcenie wyższe

−

obniżenie   o   1,5   mln   liczby   osób   zagrożonych   ubóstwem   i/lub   deprywacja   materialną   i/lub   żyjących 
w gospodarstwach domowych  bez osób pracujących lub o niskiej intensywności pracy 

22. Rodzina w polityce społecznej RP ?!?!

Rodzina   to   stosunkowo   trwała   grupa   społeczna   złożona   z   jednostek   powiązanych   przez   wspólnych   przodków, 
małżeństwo lub adopcję.
Funkcje: opiekuńcza, wychowawcza, prokreacyjna, ekonomiczna, seksualna, ekspresyjna. Rodzina przygotowuje dzieci 
do   samodzielnego   życia   w   społeczeństwie,   zapewnia   materialne   podstawy   bytu,   funkcja   ekspresyjna   pozwala 
realizować   potrzeby  niematerialne   –   potrzebę   miłości,   akceptacji,   tolerancji   i   bezpieczeństwa,   rozpatrując   funkcje 
rodziny na płaszczyźnie społecznej – zapewnia rozwój demograficzny.
Funkcje rodziny wg Tyszki
1. materialno-ekonomiczna – funkcja produkcyjna, zarobkowa, gospodarcza i usługowo-konsumpcyjna
2.opiekuńczo-zabezpieczająca – polega na materialnym i fizycznym zabezpieczeniu członków rodziny w niezbędne do 
życia środki oraz wspomaganie osób niepełnosprawnych i innych wymagających czasowej lub stałej opieki
3. prokreacyjna – forma zaspokajania emocjonalno-rodzicielskich potrzeb współmałżonków i reprodukcyjnych potrzeb 
społeczeństwa
4. seksualna – to społecznie powszechnie akceptowana forma współżycia płciowego
5. legalizacyjno-kontrolna – polega na sankcjonowaniu zachowań i działań uznanych z niewłaściwe poza rodziną, 
nadzorowaniu   postępowania   członka   rodziny   oraz   pozostałych   członków   w   celu   zapobiegania   ewentualnym 
odstępstwom od norm i wzorów przyjętych w rodzinie za obowiązujące
6.socjalizacyjna   –   polega   na   wprowadzeniu   dziecka   w   świat   kultury   danego   społeczeństwa.   Przygotowaniu   do 
samodzielnego pełnienia ról społecznych oraz wzajemnym dostosowaniu osobowości małżonków
7. klasowa – pochodzenie z danej rodziny wstępnie określa pozycję społeczną członków w strukturze społeczeństwa
8. kulturalna – ma na celu zapoznanie młodego pokolenia dziejami kultury danego społeczeństwa, wpojenie norm, 
wartości, przekazywanie dziedzictwa kulturowego
9. rekreacyjno-towarzyska 
10. emocjonalno-ekspresyjna – miłość, wzajemne oparcie, swobodne wyrażanie swojej osobowości

24

Klasyczna rodzina, zgodna z tradycyjną definicją pojęcia, styka się z wieloma problemami dnia codziennego, których 
charakterystyka   zmienia   się   wraz   ze   zmianami   zachodzącymi   w   niej   samej.   Klasyfikacja   cyklu   życia   rodzinnego 
autorstwa J.Piotrowskiego wyróżnia następujące fazy, przez które przechodzi rodzina: 
Faza I – od zawarcia związku małżeńskiego do przyjścia na świat pierwszego dziecka; 
Faza II – okres powiększania się rodziny, a więc od urodzenia dziecka najstarszego do przyjścia na świat najmłodszego; 
Faza III – okres stabilizacji liczebnej rodziny od urodzenia dziecka najmłodszego do okresu usamodzielnienia się 
pierwszego z dzieci; 
Faza IV – odchodzenie dzieci z domu, do usamodzielnienia się ostatniego dziecka; 
Faza V – okres wyjścia ostatniego dziecka z domu do śmierci jednego z współmałżonków. 
Każda faza to określone problemy oraz bariery w stabilnym rozwoju rodziny i spełnianiu przez nie w sposób efektywny 
funkcji społecznych. Najważniejsze problemy kolejnych faz: 
Faza I – kształtowanie się postawy równouprawnienia małżonków lub jego braku, kwestia mieszkaniowa; 
Faza   II   –   kryzys   emocjonalny   związany   z   pojawieniem   się   dziecka   –   nowe   obowiązki,   wyzwania,   problemy 
ekonomiczne, problemy związane z koniecznością przerwania pracy przez matkę, zagadnienie becikowego, urlopu 
macierzyńskiego, urlopu tacierzyńskiego, urlopu wychowawczego, przyjaznego prawa pracy dla rodziców; 
Faza   III   –   kwestia   żłobka,   przedszkola,   ciągle   wzrastające   koszty   utrzymania   dziecka   zwiększają   wyzwania 
ekonomiczne, szczególnie w przypadku pojawienia się kolejnych dzieci. Jeśli dziecko jest tylko jedno lub pomiędzy 
kolejnymi dziećmi upływa spory okres czasu, kobieta wraca do pracy, co nie zawsze jest łatwym procesem. W tej fazie 
kobieta   ma   do   wyboru   równoczesną   pracę   i   wychowywanie   dzieci   lub   poświęcenie   się   wyłącznie   obowiązkom 
gospodarstwa domowego. Jeśli pracuje tylko jeden małżonek konieczne jest by osiągał odpowiednio wysokie dochody, 
co z reguły znacznie ogranicza to jego czas dla rodziny. Jeśli oboje rodzice pracują, dzieci pozostawione są przez 
większą część czasu same sobie. Niezależnie od dokonanego wyboru, przed rodzicami w tej fazie wiele wyzwań  
ekonomicznych, ponadto możliwe są problemy wychowawcze z dorastającymi dziećmi; 
Faza IV – w tej fazie dzieci się usamodzielniają, dorastają. W tej sytuacji możliwe są dwa rodzaje zagrożeń – dzieci  
pozostają w domu rodzinnym, z rzadka pracując, co wraz napięć wynikającymi z różnicy pokoleń może składać się na 
częste   kłótnie   na   linii   rodzice-dzieci   lub   wyprowadzają   się   z   domu   w   wyniku   czego   rodziców   dotyka   syndrom 
„opuszczonego gniazda” i konieczność odnalezienia się w nowej sytuacji. 
Faza V – związana jest ze starzeniem się rodziców, pojawiają się tu funkcje opiekuńcze rodziny, rodzice coraz częściej 
potrzebują pomocy dzieci, które nie zawsze mają na to wystarczającą ilość czasu, pojawiają się problemy wynikłe z  
kwestii starości. 
W Polsce najbardziej zagrożone są rodziny: 
- wielodzietne, 
- z terenów niskozurbanizowanych, 
- posiadające małe, niskodochodowe gospodarstwa rolne, często na terenach po PGR-owskich. 
-młode małżeństwa z dziećmi, które nie posiadają własnych mieszkań, 
- w których jedno lub dwoje rodziców jest bezrobotnych, 
- w których jedno lub dwoje rodziców jest na rencie lub emeryturze, 
Kombinacja dwóch lub więcej z powyższych cech skutkuje dużym zagrożeniem ubóstwa dla danej rodziny. Sytuacja 
ekonomiczna oddziałowuje oczywiście silnie na kształtowanie funkcji emocjonalnej, wychowawczej i socjalizacyjnej 
rodziny. Niedostatek rodzi konflikty, agresje, frustracje, niszczy spójność podstawowej komórki społecznej, ogranicza 
jej rozwój, wyłącza z życia społecznego. Efektem zaniedbywania polityki rodzinnej przez państwo może być oprócz 
nierówności szans, marginalizacja części rodzin i zjawisko dziedziczenia biedy i wykluczenia. 
Państwo może wpływać na zaspokojenie potrzeb rodziny poprzez: 
• świadczenia powszechnie dostępne 
• świadczenia reglamentowane 
• świadczenia o charakterze roszczeniowym 
• świadczenia o charakterze uznaniowym 
Państwo może również: 
-działać profilaktycznie, 
-wspierać i pomagać w pierwszym etapie wystąpienia problemu 
-interweniować w sytuacjach kryzysowych 
Próby kształtowania polityki rodzinnej po 1989-2010. 
Dotychczasowy   system   polityki   rodzinnej   w   Polsce   można   określić   jako   model   redystrybucyjny   z   dużą   dozą 
centralizacji i biurokracji. W modelu tym dominują niejasne celowo i doraźne działania. Priorytety kolejnych rządów 
cechowały się na tym polu ciągłą zmiennością. Niewielkie nakłady wraz z niską koncentracją działań skutkują niską 
jakością usług i brakiem efektywności wsparcia. Przekazywanie świadczeń socjalnych niekiedy skutkowało efektem 
odwrotnym do zamierzonego i uzależnieniem beneficjentów od pomocy. 
Z. Tyszka wyróżnia trzy okresy w sytuacji rodzin w Polsce w III Rzeczpospolitej: 
1.   1989-1994   –   okres   „szokowy”   –   przeciętna   polska   rodzina   zmaga   się   z   szokiem   wywołanym   transformacją 
ustrojową, bardzo wysoka inflacja, restrukturyzacja przemysłu, bezrobocie, wzrost ubóstwa rodzin, początek spadku 

25

urodzin,   począwszy   od   1993   roku   liczba   małżeństw   rozwiązanych   zaczęła   przewyższać   liczbę   małżeństw   nowo 
zawartych, wzrosła liczba rodzin niepełnych, pogorszyła się sytuacja mieszkaniowa młodych rodzin, wzrost konfliktów 
wewnątrzrodzinnych,   państwo   na   skutek   innych   priorytetów   zmniejsza   pomoc   rodzinie,   równocześnie   następuję 
decentralizacja pomocy w związku z powstaniem samorządów, początek powstania sektora prywatnego w zakresie 
opieki   nad   dzieckiem,   pojawiają   się   pierwsze   organizacje   non-profit,   ograniczenie   wsparcia   rodziny   przez 
pracodawców, wprowadzono nowy system pomocy społecznej, o niskich zasiłkach rodzinnych, zwolnienia podatkowe 
dla rodzin, oprócz możliwości wspólnego opodatkowania małżonków, nie był prorodzinny. 
2.   1995-1998   –   okres   „adaptacyjny”   –   dostosowywanie   się   rodzin   do   nowych   reguł   funkcjonowania   w   życiu 
społecznym,   ożywienie   gospodarki,   spadek   bezrobocia   i   inflacji,   nowe   możliwości   dla   członków   rodzin   dzięki 
modernizacji,   podniesienie   standardu   materialnego   części   rodzin,   wzrost   optymizmu,   ale   nadal   pogłębianie   się 
rozwarstwienia dochodowego, dalsza kontynuacja niekorzystnych trendów demograficznych, polityka rodzinna nadal 
ograniczała się głównie do przekazywania zasiłków rodzinnych, rozpoczęto akcje dożywiania dzieci 
3. 1999 – współcześnie – okres nasilania rozbieżności  między oczekiwaniami większości  Polaków, a rzeczywistą  
kondycją   rodzin,   obok   pewnych   sukcesów,   pojawiły  się   również   rozczarowania,   niski   stan   służby  zdrowia,   małe 
wsparcie   państwa,   rozwarstwienie   ekonomiczne,   przyrost   dochodów   części   rodzin   nie   nadąża   za   podwyżkami 
podstawowych wydatków – żywności i energii, dalszy spadek liczby urodzeń oraz liczby małżeństw, dalszy wzrost 
liczby rodzin niepełnych.  
Instrumenty polityki rodzinnej stosowane w okresie 1989-2010 w Polsce: 
-Świadczenia   pieniężne   –   zasiłki   rodzinne,   dodatki   z   tytułu   niepełnosprawności   dziecka,   opieki   nad   dzieckiem 
w okresie urlopu wychowawczego, samotnego wychowywania dziecka, rozpoczęcia roku szkolnego, podjęcia nauki 
przez dziecko poza miejscem zamieszkania, becikowe; 
-Instrumenty umożliwiające godzenie obowiązków zawodowych i rodzinnych – urlop i zasiłek macierzyński, urlop 
i zasiłek wychowawczy, zasiłek opiekuńczy; 
-Ulgi podatkowe – wspólne opodatkowanie małżonków oraz osób samotnie wychowujących dzieci, zwolnienie od 
podatku świadczeń rodzinnych; 
-Usługi   społeczne   –   głównie   usługi   edukacyjne   oraz   opieka   zdrowotna:   państwowe   żłobki,   przedszkola,   szkoły 
podstawowe,   gimnazja,   placówki   oświatowo-kulturalne,   szkoły   specjalne,   szkoły   ponadpodstawowe,   placówki 
opiekuńczo-wychowawcze, państwowa służba zdrowia.
G. Ferlit-Fesnak wyróżnia trzy główne koncepcje ideologiczne dotyczące polityki rodzinnej państwa ukształtowane 
(a raczej zarysowane, gdyż ich ramy były zmienne) podczas kolejnych rządów III Rzeczpospolitej: 
• Koncepcja liberalna – nie przewiduje potrzeby ingerencji państwa w sferę rodzinną, określaną, jako „prywatna”, 
wyłączając   sytuacje   kryzysowe,   kiedy  to   dopuszczalna   jest   pomoc   selektywna   i   doraźna,   wolny  rynek   kształtuje 
dochody   jednostki   i   rodziny,   zakłada   wolność   jednostki   w   kwestii   wyboru   modelu   rodziny,   cechuje   się   również 
tolerancją dla związków pozamałżeńskich, propaguje aktywność kobiet w życiu zawodowym i publicznym. 
• Koncepcja socjaldemokratyczna – kładzie nacisk na rolę polityki rodzinnej jako części polityki państwa, jest za 
stworzeniem odpowiednich instytucji państwowych zwiększających jej efektywność i umożliwiających zaspokojenie 
wszystkich podstawowych potrzeb rodziny, promuje partnerski model rodziny, podkreśla rolę praw kobiet i dzieci. 
• Koncepcja konserwatywna – odwołuje się do tradycyjnej definicji rodziny i podkreśla jej wyjątkowe znaczenie jako  
grupy pierwotnej i podstawowej  komórki  społecznej, wagę  funkcji wychowawczej, socjalizacyjnej  i  prokreacyjnej 
rodziny, preferuje tradycyjny model rodziny z ojcem jako głównym żywicielem i matką jako „strażnikiem ogniska 
domowego”, jest nastawiona na szeroką pomoc tak definiowanej rodzinie, popiera aktywną pomoc państwową, również 
ekonomiczną w wypełnianiu przez rodzinę wszelkich funkcji pożytecznych dla społeczeństwa.
 Uwarunkowania prawne polityki rodzinnej w Polsce. 
2 kwietnia 1997 roku uchwalono Konstytucje  Rzeczpospolitej  Polskiej, która  w art.  18 mówi:  „Małżeństwo jako  
związek   kobiety   i   mężczyzny,   rodzina,   macierzyństwo   i   rodzicielstwo   znajdują   się   pod   ochroną   i   opieką 
Rzeczypospolitej Polskiej.” 
Tak silne zapewnienie, umieszczone w najwyższym  akcie prawnym  RP, ma swój wymiar symboliczny – państwo 
deklaruje świadomość wagi rodziny i polityki rodzinnej dla dobra swoich obywateli. Państwo zobowiązuje się w ten 
sposób do niesienia pomocy rodzinie w każdej sytuacji. Zasada ta została expresis verbis wypowiedziana w art. 71  
Konstytucji – ust. 1. mówi: „Państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny. Rodziny 
znajdujące   się   w   trudnej   sytuacji   materialnej   i   społecznej,   zwłaszcza   wielodzietne   i   niepełne,   mają   prawo   do 
szczególnej pomocy ze strony władz publicznych.”
Szczegółowe uregulowania i obszar wsparcia oraz prawa i obowiązki rodziny zawarte są w Kodeksie rodzinnym i 
opiekuńczym.   Kodeks   został   uchwalony  w   1964  roku,   czyli   prawie   50  lat   temu,  od   tego   czasu   był   wielokrotnie 
zmieniany i aktualizowany. Jest to podstawowy akt prawny regulujący stosunki rodzinne w Polsce. 
Kodeks rodzinny i opiekuńczy opiera się na czterech filarach: trwałości małżeństwa, równouprawnienia małżonków, 
ochrony dziecka oraz wzajemnej pomocy członków rodziny. Można sprecyzować również trzy zasady ogólne prawa 
rodzinnego: 
1) zasadę dobra dziecka (zasada nadrzędna), 
2) zasadę szczególnej ochrony rodziny (wspomniane już art. 18 i 71 Konstytucji) 

26

3)   zasadę   uniezależnienia   osobistych   stosunków   rodzinnych   od   wpływów   obcych   tym   stosunkom   elementów 
majątkowych.
W świetle przepisów Kodeksu rodziną jest komórka, której powstanie jest sformalizowane; powstaje ona bowiem tylko 
na skutek zawarcia przez kobietę i mężczyznę małżeństwa (art. 27 k.r.o.). 
Co   warte   podkreślenia   związki   faktyczne   (konkubinaty)   nie   stanowią   rodziny  w  rozumieniu  Kodeksu   rodzinnego 
i opiekuńczego.   Konkubenci   mogą   jednak   wspólnie   wykonywać   władzę   rodzicielską   nad   wspólnymi   małoletnimi 
dziećmi (art. 107 par. 1 k.r.o). Każdy z rodziców pozostaje jednak w odrębnym stosunku władzy rodzicielskiej i między 
konkubentami z racji „wspólnego wykonywania władzy rodzicielskiej nie powstaje żaden stosunek rodzinnoprawny”. 
Pojęcie rodziny, które można zrekonstruować na podstawie unormowań Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, oparte 
jest   na   więziach   małżeństwa,   pokrewieństwa,   powinowactwa   i   przysposobienia.   Inne   więzi,   jak   w   szczególności 
faktyczne   partnerstwo   kobiety   i   mężczyzny   (rozumiane   jako   faktyczne   pożycie   naśladujące   w   swej   istocie 
sformalizowaną więź małżeńską), mogą być uznawane w innych przepisach za przejaw życia rodzinnego lub podstawę 
szeroko pojmowanej rodziny. Oznacza to, że na mocy innych ustaw można więc szerzej niż to wynika z Kodeksu  
rodzinnego i opiekuńczego, definiować rodzinę.

23. Rola mediów w życiu społeczno-politycznym

Często   zdarza   się,   że   dziennikarze   stali   się   autorami   prowokacji   politycznych.   Na   ten   problem   należy   spojrzeć 
trzywymiarowo.
Pierwsze   podejście   jest  jak   najbardziej   przychylne  dziennikarzom,  docenia  ono  ich   rolę  w  odkrywaniu  „brudnej” 
rzeczywistości   politycznej,   nawet   w   drodze   prowokacji.   Jest   jednak   druga   strona   medalu,   prowokacja   to   takie 
balansowanie na granicy etyki dziennikarskiej. Należy pamiętać, że dziennikarz może łatwo stać się strażakiem, który 
sam wznieca pożar, by móc go potem gasić. „Kiedyś monopol na prowokację mieli artyści, dziś został on przełamany,  
prowokacja nie jest już wyłącznie domeną sztuki. Bardzo sprawnie strategią prowokacji posługuje się reklama, media, 
moda. Prowokują politycy, a także naukowcy. W efekcie prowokacja stała się w naszej kulturze wszechobecna”.
Politycy, są również świadomi siły dziennikarza. Zdarzają się próby przekupstwa osób z mediów, przez przedstawicieli  
partii. Politycy wiedzą, jaką  siłę  mają media i  co  można za ich pomocą  osiągnąć.  Ilustracją  niech będzie wynik  
wyborów Stanisława Tymińskiego w byłym województwie leszczyńskim w 1990 roku. Ów kandydat na prezydent 
wygrał tam wybory z legendą „Solidarności”, Lechem Wałęsą, nie mając tam nawet jednego plakatu. Jego wizerunek 
dotarł do mieszkańców, tylko i jedynie z pomocą mediów. Politycy wiedzą, żeby dostać się na wizję, muszą mieć dobre  
stosunki z dziennikarzami. Ci ostatni nadużywają tej władzy. Bardzo często, zamiast naukowego autorytetu o wynikach 
sondaży wypowiadają się właśnie dziennikarze. Czasem też naukowo omówione wyniki badań pozostawiają wiele do  
życzenia.
Jeśli chodzi o trzecią rolę, jaką można zauważyć w procesie upowszechniania wyników politycznych sondaży, faktem 
jest to, że publicystyka stała się nieodłączną częścią naszego życia społecznego. W mediach są specjalne działy, w  
których są zatrudnieni dziennikarze publicyści. W tych działach opinii, jest budowany pogląd danej redakcji na każdy 
problem społeczny, czy też polityczny. Publicyści, więc „prowadzą za rękę” odbiorcę, pokazując mu, że powinien mieć 
taką, a nie inną opinię.
Jeśli chodzi o interpretację i analizę wyników badań sondażowych, to i tu publicyści wykazują swoją aktywność. 
„Czytają” słupki poparcia i  odnoszą je do swych wcześniej  reprezentowanych  poglądów, czasami, tylko próbując  
pokazać, że są bezstronni. Rola publicystów w procesie upowszechniania wyników badań politycznych, sprowadza się  
do roli ekspertów. Jednakże bardzo często można dostrzec stronniczość wśród publicystów. Pamiętajmy, że zawodowi 
publicyści zatrudnieni w redakcjach, poniekąd muszą reprezentować opcję swego pracodawcy.

Kultura popularna
Cechy strukturalne

•

schematyczność

•

personalizacja

•

rodzajowość

Cechy ideologiczne

•

świat konstruowany: pierwotnie konserwatywny

•

od lat 80. XX w.: świat postępowy (badania genderowe i studia kulturowe) – emancypacja kobiet
i przełamywanie stereotypów

Perspektywa komunikowania politycznego – ważniejsze cechy strukturalne
Rozrywka dla obywatela

•

czy tworzy kontekst  do refleksji nad istotą bycia obywatelem  (filmy – serial, w których występuje dużo 
polityki)

•

czy tworzy środowisko dla rozkwitu obywatelskości

•

czy uprzyjemnia bycie obywatelami.

27

Obszary badania relacji komunikowanie polityczne – kultura popularna
1. kultura popularna jako fikcja polityczna
2. kultura popularna jako scena
3. kultura popularna jako polityczna praktyka
Ad. 1.
– polityka i politycy jako tematy i bohaterowie seriali telewizyjnych, filmów fabularnych i powieści
– cztery ramy narracyjne

•

poszukiwania (podróży) – synonim kampanii lub wyścigu po urząd

•

opery mydlanej

•

biurokracji

•

spisku

Ad. 2.

•

politycy w popularnych gatunkach telewizyjnych lub w mediach niezajmujących się ich polityczną
aktywnością

•

także w mediach społeczno – politycznych, w nietypowych dla polityków konwencjach

•

wywiady dotyczące życia osobistego 9wywiady i sesje zdjęciowe dla magazynów kobiecych typu:
People):

– pełna kontrola treści
– kreacja wizerunku politycznej znakomitości (celebrities) interesującej osobowości.
Ad. 3.
Kultura popularna – arena na której ludzie bądź grupy społeczne wykluczone z głównego nurtu mogą wyrażać swój
stosunek do rzeczywistości społecznej i politycznej.

28

Zagadnienia z zakresu specjalności: administracja europejska

1. Geneza i przebieg integracji europejskiej

–

w okresie od I wieku p.n.e. do V wieku n.e.  większa część Europy Zachodniej znajdowała się w zasięgu 
wpływów Imperium Rzymskiego. Wytworzono wspólnotę kulturową i gospodarczą. Np. PAX Romana, Res 
Publica Christiana,

–

Otto III pragnął utworzyć jedno europejskie państwo składające się z czterech równorzędnych części,

–

przed   II   wojną   światową   –   metoda   podboju.   Po   II   wojnie   światowej   stosowano   formę   organizacji 
międzynarodowej, struktury organizacyjne, duża ilość nowo powstałych organizacji tj. Rada Europy, Unia 
Zachodnio-Europejska, NATO, RWPG, Układ Warszawski, Beneluks, czy EFTA.

–

po II wojnie światowej:



ojcowie   Europy:   Robert   Schuman   (francuski   premier   i   minister   spraw   zagranicznych)   ,   Konrad 
Adenauer   (pierwszy   kanclerz   demokratycznych   Niemiec),   Paul   Henri   Spajak(belgijski   polityk), 
Alcide de Gasperi (włoski premier i polityk), Jean Monet (francuski dyplomata). Polski ojciec Europy 
– (1948r.) Józef Retinger (współtwórca Kongresu Haskiego).



Dwa plany:



plan Marshalla  – dofinansowanie państw zniszczonych po II wojnie światowej. Na mocy planu 
Marshalla powstała Europejska Organizacja Współpracy Gospodarczej



plan   Schumana  –  1950r.,   przygotowany  przez  Monneta.  Większość  tego  planu   odzwierciedlone 
w traktatach założycielskich. Stał się podstawą powstania Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali

–

1951r.  w   Paryżu   został   podpisany   traktat   powołujący   do   życia  Europejską   Wspólnotę   Węgla   i Stali. 
Podpisało go sześć państw: Niemcy, Francja, Włochy, Belgia, Holandia i Luksemburg. Traktat paryski został 
zawarty na 50 lat i wszedł w życie 23 lipca 1952r.

–

1957r. nastąpiło pogłębienie europejskiej współpracy gospodarczej. Na mocy podpisanych traktatów tego dnia 
zostały powołane do życia Europejska Wspólnota Gospodarcza (EWG) i Europejska Wspólnota Energii 
Atomowej (EURATOM lub EWEA)

–

1965r.  został podpisany  Traktat o fuzji  organów wykonawczych Wspólnot Europejskich (EWWiS, EWG 
i EURATOM). Układ ten wszedł w życie 1 lipca 1967r.

–

Luty 1986r. – 17 lutego w Luksemburgu i 28 lutego w Hadze został podpisany Jednolity Akt Europejski, 
który wniósł wiele zmian instytucjonalnych oraz poszerzył politykę Wspólnot Europejskich.

–

07.02.1992r. w Maastricht w Holandii został podpisany Traktat o Unii Europejskiej, który powołało życia 
Unię Europejską, oparta na trzech głównych filarach: gospodarczym, spraw zagranicznych i bezpieczeństwa 
oraz sprawiedliwości i spraw wewnętrznych.

–

1995r.  weszło w życie  porozumienie wykonawcze z Schengen, do którego przystąpiły wszystkie państwa 
członkowskie Unii z wyjątkiem Wielkiej Brytanii i Irlandii.

–

1997r. w Amsterdamie został podpisany traktat reformujący UE, tzw. Traktat amsterdamski

–

2001r.   podpisano   Traktat   nicejski  nowelizujący   Traktat   o   UE   oraz   traktaty   ustanawiające   Wspólnotę 
Europejską.   Zadaniem   tego   dokumentu   było   przygotowanie   UE   do   poszerzenia   o10   nowych   państw 
członkowskich.

–

2002r. monety i banknoty euro wchodzą do obiegu w dwunastu uczestniczących państwach członkowskich: 
Austrii, Belgii, Finlandii, Francji, Niemczech, Grecji, Irlandii, Włoszech, Luksemburgu, Holandii, Portugalii 
i Hiszpanii..

–

2004r. - przyłączenie do UE: Polski, Węgier, Czech, Słowacji, Słowenii, Litwy, Łotwy, Estonii, Malty, Cypru.

–

2006r.  -  ratyfikowanie Konstytucji Europejskiej  przez: Austrię, Belgię, Cypr, Estonię, Grecję, Hiszpanię, 
Litwę,  Luksemburg,   Łotwę,  Maltę,  Niemcy,   Słowację,  Słowenię,  Węgry  i Włochy.  Konstytucję   odrzucają 
Francja i Holandia. 

–

2007r. - do Unii Europejskiej na ograniczonych prawach przyłączają się Rumunia i Bułgaria; przyjęcie waluty 
Euro przez Słowenię. Na dzień pierwszego stycznia 2007r. Euro jest walutą narodową w: Portugalii, Hiszpanii, 
Włoszech, Grecji, Francji, Niemczech, Holandii, Belgii, Luksemburgu, Austrii, Słowenii, Irlandii i Finlandii.

–

na członkostwo czeka nadal Chorwacja, Turcja i część Cypru.

**Ewolucja członkostwa we WE/UE

6) 1973r. – Dania, Wielka Brytania i Irlandia. Odrzucenie w referendum członkostwa Norwegii. Rabat brytyjski – 

wszyscy członkowie UE wnoszą składkę do wspólnego budżetu, z którego finansowane jest między innymi  
rolnictwo. Wielka Brytania nie posiada rolnictwa, rozwija się polityka strukturalna (rolnictwo, infrastruktura). 
Pojawienie się Rabatu Brytyjskiego czyli specjalnej zniżki w składce członkowskiej z powyższego powodu.

7) 1981r. – Grecja
8) 1986r. – Hiszpania, Portugalia
9) 1995r. – Austria, Finlandia, Szwecja

29

10) 2004r. – Polska, Węgry, Czechy, Słowenia, Słowacja, Estonia, Litwa, Łotwa, Cypr i Malta
11) 2007r. – Bułgaria i Rumunia

Rozszerzenie z 2004r. i 2007r. miano jednego rozszerzenie w dwóch etapach**

Trzy obszary integracji:
a.  polityczna  –   tworzenie   trwałych   związków   politycznych.   Jej   przejawem   jest   pojawienie   się   nowego   ośrodka 
decyzyjnego. Integracja polityczna jest możliwa, jeżeli bazujemy integrujące się państwa na tych samych zasadach 
politycznych, np. Demokracja, prawa człowieka, mniejszości, rządy prawa;
b.  gospodarcza  –   tworzenie   jednej   struktury   ekonomicznej,   która   wyodrębnia   się   jakimiś   cechami   z gospodarki 
światowej, np. Waluta (system walutowy), likwidacja ceł wewnętrznych (unia celna), przepływ towaru, dóbr, usług i 
osób (Jednolity Akt Europejski), ochrona środowiska;
c.  społeczna  –  określona   przez   pryzmat   częstotliwości   i   intensywności   kontaktów   między   członkami   różnych 
społeczności, np. Erasmus, Sokrates.

2. Źródła prawa europejskiego UE i Wspólnot Europejskich 

Prawo Wspólnotowe, prawo Wspólnot Europejskich. Ich źródłem są traktaty tworzące Wspólnoty oraz modyfikujące 
w sposób zasadniczy ich funkcjonowanie: traktat paryski (1951) o utworzeniu Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali, 
traktaty   Rzymskie   (1957)   o   utworzeniu  Europejskiej   Wspólnoty   Gospodarczej  i  Europejskiej   Wspólnoty   Energii 
Atomowej, traktat o Fuzji Organów (1965), Jednolity Akt Europejski (1986), traktat o Unii Europejskiej (1992), Traktat 
z   Amsterdamu  (1997)   oraz   umowy   o   przystąpieniu   do   pierwotnej   “szóstki”   kolejnych   krajów.

Prawo to uzupełniają akty wydawane przez instytucje Wspólnot  Europejskich, w formie wiążących rozporządzeń, 
dyrektyw   decyzji,  a   także   zaleceń   i   opinii,  umów   z  państwami   trzecimi   (np.   Układy  Europejskie   czy  konwencje 
z Lome) oraz porozumień zawieranych między państwami członkowskimi. Cały dorobek prawny Wspólnoty (acquis 
communautaire) stanowi wykładnię postępowania państw członkowskich, a wszelkie starania o członkostwo wiążą się 
z jego przyjęciem przez nowych kandydatów.
 
Źródła prawa pierwotnego
•Traktaty: TUE, TFUE, TEWEA, (TWE, TUE TEWA traktaty zmieniające, akcesyjne + protokoły) 
•Akty konstytucyjne Rady (akty organiczne) (zob. decyzja i akt dotyczący wyborów bezpośrednich do PE przyjęty na  
podstawie art. 190 (4) TWE) 
•Ogólne zasady prawa
 
Prawo wtórne:
• pochodzi od instytucji UE;
•przyjmowane na podstawie i w ramach prawa pierwotnego;
•nadrzędność prawa pierwotnego nad prawem wtórnym;
•jurysdykcja ETS
Prawo  wtórne  tworzą  akty   prawne   stanowione   przez   właściwe   instytucje   Unii,  wyposażone   w   odpowiednie 
kompetencje na mocy postanowień traktatowych w celu realizacji zadań wyznaczonych przez te traktaty. Wyliczenia 
takich aktów prawnych dokonuje art. 249 Traktatu o WE. Zgodnie z nim mogą one przybrać postać: rozporządzenia,
dyrektywy, decyzji, zalecenia i opinii.
 
Co to jest dziś prawo wspólnotowe/po traktacie z Lizbony? 
PRAWO WSPÓLNOTOWE to prawo wywodzone z   Euratom  i aktów prawnych  wtórnych stanowionych na jego 
podstawie. 
 
prawo wspólnotowe = prawo pierwotne UE (TUE plus TfUE) 

+   prawo wtórne UE (akty prawne uregulowane w TfUE)

Acquis (fr. "dorobek", przed Traktatem z Lizbony acquis communautaire - "dorobek wspólnotowy") – dorobek prawny 
Wspólnot Europejskich i Unii Europejskiej, obejmujący wszystkie traktaty założycielskie i akcesyjne oraz umowy 
międzynarodowe  je  zmieniające  (tzw. prawo  pierwotne),  przepisy wydawane  na  ich  podstawie  przez   organy Unii 
(prawo   wtórne),   umowy   międzynarodowe   zawarte   przez   Wspólnoty   i   Unię   Europejską,   orzecznictwo   Trybunału 
Sprawiedliwości, a także deklaracje i rezolucje oraz  zasady ogólne prawa wspólnotowego. Obowiązkiem  każdego 
państwa wstępującego do Unii Europejskiej jest wprowadzenie acquis do własnego systemu prawnego.

30

3. Tryb powoływania i zadania instytucji UE

System instytucjonalny UE – stanowią organy i zasady rządzące stosunkami między nimi (definicja z publikacji C.  
Mika „Europejskie prawo wspólnotowe” – zagadnienia teorii i praktyki C.H. Beck, Warszawa).
Instytucje należą do Wspólnot, a UE z nich korzysta.
W procesie decyzyjnym pewną rolę odgrywają również organizacje pomocnicze: Komitet Ekonomiczno-Społeczny, 
Komitet Regionów oraz organy wyspecjalizowane i agencje unijne.
 
a) Parlament Europejski 
-   trzy  siedziby:   obraduje   w   dwóch   miejscach   Luksemburg   –   Strasburg.   Oficjalna   siedziba   to   Strasburg.   Komisje 
parlamentarne i władze klubów znajdują siew Brukseli, a Sekretariat w Luksemburgu.
Funkcje:

–

udział w stanowieniu prawa poprzez wydawanie opinii

–

funkcja kontrolna – możliwość odwołania Komisji Europejskiej poprzez wniesienie wotum nieufności

–

uczestniczy w powoływaniu Komisji

–

funkcja budżetowa – zatwierdzanie budżetu, ma wpływ na nieobligatoryjne wydatki

–

powoływanie Rzecznika Praw Obywatelskich Unii Europejskiej

–

obywatele mogą składać petycje

–

obrona praw człowieka, demokracji i państwa prawa.

Wybory do Parlamentu - państwo decyduje o ordynacji wyborczej.

b) Komisja Europejska

–

jest,   obok   Rady  (UE)   i   Parlamentu   Europejskiego,   jednym   z   elementów   tzw.   trójkąta   instytucjonalnego,  
w ramach którego przebiega główny nurt procesu decyzyjnego w UE

–

skład:   27   komisarzy.   Każdy   z   komisarzy   jest   odpowiedzialny   za   określony   dział   pracy,   są   więc   oni  
odpowiednikami   ministrów   w   zwykłym   rządzie.   Ich   wyznaczenia   dokonuje   jednak   nie   przewodniczący 
Komisji, lecz rządy poszczególnych państw. Ich zadaniem jest nadzór nad przydzielonymi im  dyrekcjami 
generalnymi

–

po rozszerzeniu UE każde państwo deleguje tylko jednego komisarza

–

siedziba Komisji Europejskiej znajduje się w Brukseli

–

przewodniczący,   czterech   wice   przewodniczących   –   kierują   pracami   komisarzy.   Każdy   z   komisarzy   jest 
odpowiedzialny za jeden lub kilka obszarów polityki. Komisarzom podlegają dyrekcje generalne i kilkanaście 
służb, zajmujących się rozmaitymi dziedzinami. Na czele dyrekcji stoi Dyrektor Generalny – odpowiednik 
najwyższego szczeblem urzędnika służby cywilnej w ministerstwie.

–

przewodniczący: Jose Manuel Barroso (Portugalia)

 
Kompetencje Komisji:

–

czuwa   nad   stosowaniem   postanowień   traktatów   oraz   postanowień   powiązanych   przez   instytucje   na   jego 
podstawie – stąd bywa określana mianem „strażniczki traktatów”

–

wyłączne kompetencje do złożenia skargi w Trybunale Sprawiedliwości

–

funkcje wykonawcze

–

funkcje kontrolne

–

funkcje   reprezentowania   Unii   na   arenie   międzynarodowej,   negocjuje   umowy   międzynarodowe.   Komisja 
prowadzi też bieżące negocjacje z krajami kandydującymi do Unii. Przewodniczący Komisji Europejskiej jest  
oficjalną "głową" Unii, reprezentując ją w kontaktach międzynarodowych.

–

Komisja Europejska jako jedyny organ wspólnotowy ma prawo tzw. bezpośredniej inicjatywy legislacyjnej.

Komisja  tworzy również  białe  księgi  i  zielone  księgi.  Zielone  księgi  to  komunikaty  dotyczące  pewnych   dziedzin 
polityki, skierowane przede wszystkim do uczestników konsultacji i debat na dany temat. Czasami stanowią impuls do 
podjęcia   działań   legislacyjnych.   Białe   księgi   to   dokumenty   zawierające   propozycje   konkretnych   działań   Unii, 
opracowywane często po publikacji zielonej księgi rozpoczynającej dyskusję na dany temat.

c) Rada Unii Europejskiej

–

skład: ministrowie państw członkowskich UE

–

wcześniejsza nazwa: Rada Ministrów

–

obrady  w   kilku   składach,   w   zależności   od   tematyki   spotkania   na   obrady  Rady  przyjeżdżają   ministrowie 
odpowiednich resortów

–

funkcję   przewodniczącego   Rady  pełnią   poszczególni   jej   członkowie   przez   6   miesięcy  (od   1   stycznia   do 
30 czerwca i od 1 lipca do 31 grudnia) – do 30 Dania, po niej Cypr

–

Rada, w zależności od rozpatrywanych spraw, składa się bądź z ministrów spraw zagranicznych każdego 

31

z państw członkowskich  Unii Europejskiej  (jest to wtedy tzw.  Rada Ogólna), bądź z takiej samej liczby 
ministrów innego resortu (Rada Branżowa).

Rada   Branżowa   to  6   Rad,  m.in.  rolnictwa,   przemysłu,   spraw   wewnętrznych.   Rada   Ogólna   zajmuje  się   sprawami 
najistotniejszymi, koordynują pracą pozostałych ministrów i przygotowuje spotkania
Komitet Stałych Przedstawicieli – COREPER - składający się z ambasadorów państw członkowskich akredytowanych  
przy Wspólnotach.   Komitet   nadzoruje   i   koordynuje   250   komitetów   i   grup   roboczych,   które   analizują   propozycje 
Komisji Europejskiej i sygnalizują ewentualne kwestie sporne

–

zadania organizacyjne wynikające z pracy Rady UE pełni Sekretarz Generalny – Uwe Corsepius.

Kompetencje: 

–

główny organ prawodawczy

–

wypracowuje i koordynuje politykę wewnętrzną i zagraniczną UE

–

sprawuje kontrolę nad budżetem

–

**Rada Unii Europejskiej może obradować w składzie UE, czyli szefowie i głowy państwa, w kluczowych 
kwestiach np. rozszerzenia

–

stanowi prawo samodzielnie lub z Parlamentem (rozporządzenia, decyzje, dyrektywy)

 
d) Rada Europejska

–

skład: szefowie rządów lub głowy państw oraz przewodniczący Komisji Europejskiej (27 przedstawicieli), 
przewodniczącym RE obecnie premier Belgii Herman Van Rompuy

–

nie pomaga formalnie statusu organu UE, pełni jednak istotną rolę w procesie rozszerzenia UE

–

pierwsze oficjalne posiedzenie UE miało miejsce w Dublinie 10-11 marca 1975r., z inicjatywy francuskiego 
prezydenta

–

począwszy od 1974r. odbywa się przynajmniej jeden raz w trakcie sześciomiesięcznej prezydencji danego 
państwa

–

w Traktacie z Maastricht postanowiono, że funkcję przewodniczącego Rady Europejskiej pełni głowa państwa 
lub szef rządu tego państwa członkowskiego, które przewodniczy Radzie Unii

–

organ wyznaczający kierunek polityki – art. 4 TUE: „Rada Europejska nadaje Unii impulsy niezbędne do jej  
rozwoju i określa w tej mierze ogólne kierunki polityczne.
W skład Rady Europejskiej wchodzą szefowie państw lub rządów Państw Członkowskich oraz przewodniczący  
Komisji. Towarzyszą im ministrowie spraw zagranicznych Państw Członkowskich i członek Komisji. Rada  
Europejska zbiera się co najmniej dwa razy w roku pod przewodnictwem szefa państwa lub rządu Państwa  
Członkowskiego, które przewodniczy Radzie.
Rada Europejska składa Parlamentowi Europejskiemu sprawozdanie po każdym swym spotkaniu oraz roczne  
sprawozdanie pisemne o postępach dokonanych przez Unię.”

Kompetencje Rady Europejskiej:

–

stanowi płaszczyznę wymiany poglądów, dyskusji oraz osiągania porozumienia między państwami

–

przyczynia się do koordynacji kierunków działań Unii 

 
e) Trybunał Sprawiedliwości i Sąd Pierwszej Instancji
Trybunał   Sprawiedliwości   był   jedyną   instytucją   sądowniczą   i   jedyną   instytucją   Wspólnot   do   1   listopada   1989r. 
Trybunał i Sąd znajdują się w Luksemburgu. Od 1977r. w skład wchodzi 27 członków na 6-letnią kadencję.



TRYBUNAŁ SPRAWIEDLIWOŚCI - instytucja sądownicza

Rola Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości:

–

orzeka o legalności aktów prawnych wydawanych przez inne organy UE oraz ich zgodności z Traktatami,

–

dokonuje obowiązującej wykładni aktów prawnych,

–

na   wniosek   Komisji   Europejskiej   podejmuje   decyzje   wobec   państw   nie   wypełniających   zobowiązań 
traktatowych,

–

rozpoznaje spory między państwami członkowskimi lub między tymi państwami a Komisją Europejską,

–

rozpoznaje   i  rozstrzyga   spory pomiędzy Instytucjami  Europejskimi  a  ich   pracownikami   (Trybunał  Spraw 
Pracowniczych),

–

dokonuje rewizji wyroków Sądu,

–

może   też   rozstrzygać   skargi   wniesione   przez   osoby  fizyczne   i   prawne   do   Sądu,   od   których   z   przyczyn 
proceduralnych strony sporu się odwołały.

Orzeczenia Trybunału mają charakter ostateczny. Językiem roboczym Trybunału jest język francuski.
Skład:

–

27 sędziów i 8 rzeczników generalnych mianowanych za wspólnym porozumieniem państw członkowskich, na 
6-letnią kadencję

–

co 3 lata wymieniana połowa składu

32

–

niezależność   sędziów   i   wymagane   w   ich   państwach   kwalifikacje   do   zajmowania   najwyższych   stanowisk 
sądowych

–

przewodniczący TS - Vassilios Skouris, polskim sędzią został Marek Safjan.

Funkcja:
a. orzecznicza
b. opiniodawcza – wydawanie w kwestii umów międzynarodowych zawierane przez UE. Trybunał wydając opinie 
stwierdza, czy istnieje podstawa prawna do zawarcia takiej umowy, może też określić zakres przedmiotowy tej umowy. 
Art. 220 TWE określa podstawowe funkcje.
Art. 221 TWE – skład TS – obrady: w pełnym składzie (27 sędziów) lub w małym (13 sędziów).
Rzecznicy generalni:

–

wspomagają Trybunał

–

przedstawianie, w sposób całkowicie bezstronny i niezależny, opinii prawnej w sprawach które zostaną im 
przydzielone

–

rzecznicy i sędziowie są równi rangą, otrzymują taką samą pensję.

Trybunał Sprawiedliwości orzeka:

–

o legalności aktów prawnych wydawanych przez instytucje np. rozporządzenie, tylko wspólnotowe

–

w kwestiach naruszenia prawa wspólnotowego przez państwo członkowskie

–

o zaniechaniu działań przez instytucje

–

dokonuje rewizji orzeczeń Sądów Pierwszej Instancji. Od orzeczeń Trybunału nie przysługuje odwołanie

–

wydaje orzeczenia wstępne w sprawie zapytań prejudycjalnych złożone przez sądy krajowe.



SĄD PIERWSZEJ INSTANCJI 

–

trybunał powołany na mocy  Jednolitego Aktu Europejskiego, w celu odciążenia  Europejskiego Trybunału 
Sprawiedliwości

–

skład sądu obejmuje 5 izb rozstrzygających w składach trzy- lub pięcioosobowych spory  osób fizycznych 
i prawnych  ze  Wspólnotami Europejskimi. W skład sądu wchodzą sędziowie Sądu Pierwszej Instancji, po 
jednym z każdego kraju członkowskiego Unii Europejskiej, wybierani na sześć lat. Część składu odnawia się 
co trzy lata.

Obecnie przewodniczącym Sądu I Instancji jest Marc Jaeger, a polskim sędzią Irena Wiszniewska-Białecka.

–

orzeka w składzie jednego sędziego lub w składzie wielkiej izby (trzynastu sędziów) albo w pełnym składzie.

Funkcja:
a. orzecznicza

–

w sprawach skargi odwoławczej złożonej przez osobę fizyczną (osoby fizyczne lub prawne wnoszą skargi do 
Sądu Pierwszej Instancji),

–

skarga   o   kontrolę   legalności   aktu   skierowanego   do   osoby,   np.   decyzja   i   skarga   przeciwko   instytucji   na 
bezczynność,   jak   również   skarga   odszkodowawcza   przeciwko   instytucjom   wspólnotowym.  W   przypadku 
skargi jednostki przeciwko państwu, w którym zamieszkuje lub prowadzi działalność, jednostka zwraca się do 
sądu krajowego, który może orzec o zgodności lub naruszeniu prawa wspólnotowego, bądź też zadaje pytanie 
prejudycjalne. 

Język   postępowania   jest   określony  co   do  zasady,   zgodnie   z   wyborem   skarżącego.   Językiem   roboczym   jest   język 
francuski.

f) Komitet Ekonomiczno-Społeczny, Komitet Regionów



Komitet Ekonomiczno-Społeczny 

–

organ doradczy i opiniodawczy Unii Europejskiej

–

skład: liczba przedstawicieli odpowiada przelicznikowi demograficznemu państw członkowskich – partnerzy 
gospodarczo-społeczni   (maksymalnie   do   350   członków).   Obecnie   funkcje   przewodniczącego   Komitetu 
sprawuje, od października 2008 roku, Mario Sepi z Włoch

–

opiniowanie z własnej inicjatywy lub na wniosek Rady UE na temat aktów prawnych. Opinie – obligatoryjne 
lub nieobowiązkowe.

 



Komitet Regionów 

–

organ doradczy i opiniodawczy Wspólnot

–

skład:   podobnie   jak   w   Komitecie   Ekonomiczno-Społecznym.   Przedstawiciele   władz   regionalnych,   czyli 
związków   gmin   i powiatów,   jak   również   województw.   Obecnie   funkcję   tę   pełni   Mercedes   Bresso, 
przewodnicząca Regionu Piemonte

–

rola   Komitetu   Regionów   polega   na   reprezentowaniu   na   forum   unijnym   stanowisk   władz   lokalnych 
i regionalnych   wobec   ustawodawstwa   UE   poprzez   wydawanie   opinii   na   temat   propozycji   legislacyjnych 

33

Komisji Europejskiej.

 
g) agencje UE – funkcje, przykłady

–

specjalne  zdecentralizowane  organy  Unii   Europejskiej  zajmujące   się   określoną   niewielką   wydzieloną 
dziedziną polityki UE. Najczęściej pełnią one funkcje informacyjne czy techniczne

–

są autonomiczne (choć nie w pełni) wobec głównych organów Unii, posiadają  osobowość prawną. Tym, co 
odróżnia je od podstawowych organów UE (instytucji) jest m.in. sposób powoływania. Do powstania agencji 
wystarczy akt prawa wtórnego (zwykle rozporządzenie), niekoniecznie muszą być zapisane w traktatach

–

przykłady agencji  Europejska Agencja ds. Oceny Produktów Leczniczych,  Urząd ds. Harmonizacji Rynku 
Wewnętrznego   (Znaki   Towarowe   i   Wzory),  Wspólnotowy   Urząd   Odmian   Roślin,  Europejska   Agencja 
Bezpieczeństwa   Lotniczego,   oraz  Centrum   Tłumaczeń   dla   Organów   Unii   Europejskiej,   które   otrzymuje 
wsparcie finansowe od swoich klientów.

 Istnieje kilka ogólnych zadań leżących u podstaw działalności agencji jako całości:

–

agencje wnoszą pewien stopień decentralizacji i rozproszenia geograficznego do działań Wspólnoty,

–

nadają one wyższą rangę zadaniom, jakie zostały im powierzone, poprzez utożsamianie ich z samą agencją, 

–

niektóre z nich opracowują naukowy lub techniczny know-how w określonych, precyzyjnie zdefiniowanych 
dziedzinach, 

–

zadaniem innych jest integracja różnych grup interesów w celu ułatwienia dialogu na szczeblu europejskim 
(przykładowo pomiędzy partnerami społecznymi) lub międzynarodowym. 

4. Korzyści i koszty integracji Polski z Unią Europejską 

Korzyści -  Polska stając się członkiem Unii wiele zyskała dla swoich obywateli zarówno tych mieszkających w kraju, 
jak i tych którzy mieszkają i pracują za granicą. Mają oni większe możliwości kształcenia się, a poza tym objęci są  
większą ochroną niż miało to miejsce przed wstąpieniem do struktur unijnych. Polskę łączą z Unią wspólne interesy, ale  
też wspólne wartości wokół, których prowadzona jest polityka, czyli poszanowanie praw człowieka, poszanowanie 
praw mniejszości, ale też zasada gospodarki rynkowej i wzajemnej współpracy w ramach integracji europejskiej. 
Polska   współpracuje   też   z   Unią   w   ramach   bezpieczeństwa   wewnętrznego   naszego   kraju,   Co   ważne,   poprzez 
członkostwo w Unii mamy większą możliwość bezpieczeństwa energetycznego. Polska ma też możliwość wpływania 
na kształtowanie się wojskowych obszarów Unii Europejskiej oraz modyfikowania wcześniej przyjętych strategicznych 
decyzji,   dotyczących  bezpieczeństwa,   czy  spraw   wojskowych,  gospodarczych.  Polska   stała  się  państwem   bardziej 
otwartym, innowacyjnym i konkurencyjnym, nie tylko w Europie, ale też na całym świecie, co umożliwiło szeroką 
współpracę z innymi państwami, w różnych dziedzinach życia.
Korzyści gospodarcze:

•

włączenie Polski do obszaru swobodnego przepływu towarów, usług, kapitału i pracowników – 

•

większy rynek zbytu, wpływa na obniżenie kosztów produkcji i wzrost efektywności.

•

wzrost obrotów handlowych z krajami Unii

•

unowocześnienie gospodarki poprzez nowe technologie i nowoczesne zarządzanie

•

pomoc finansowa w postaci pomocy finansowej między innymi przez fundusze strukturalne

•

napływ inwestycji zagranicznych

•

dostosowanie   prawa   do   wymogów   prawnych   UE,   co   skutkuje   przyjęciem   rozwiązań   prawnych   ,   które 
odpowiadają wymogom gospodarki rynkowej

•

transfery do budżetu, szczególnie w pierwszych latach naszego członkostwa w Unii, programy łagodzące 
dysproporcje w rozwoju między krajami i regionami. W Polsce tyczyło się to przede wszystkim rozwoju  
infrastruktury, rolników, zwalczania bezrobocia. 

Rolnictwo

•

fundusze strukturalne – ogromne wpływy nie tylko do rolnictwa, ale także dla obszarów wiejskich. Wspieranie 
rolnictwa także przez  działania z polityki edukacyjnej, infrastrukturalnej, ochrony środowiska

•

wyższa efektywność ekonomiczna produkcji, poprzez wzrost skali produkcji i efektywności

•

wspomniany  już   wyżej   Jednolity  Rynek  Wewnętrzny  –  dostęp   do  rynków   innych   państw   –  więc   wzrost  
eksportu na polskie artykuły rolno-spożywcze

•

objecie   Polski     mechanizmami  Wspólnej   Polityki   Rolnej   –   jesteśmy  w   czołówce   wsparcia   dla   rolnictwa 
z budżetu Unii

•

restrukturyzacja i modernizacja rolnictwa (to również jest wyżej, ale to wszystko w jakiś sposób się łączy) – 
poprawa infrastruktury gospodarczej  na obszarach wiejskich, wzrost liczby podłączeń do sieci wodociągowej, 
gazowej, kanalizacyjnej, telefonii.

•

wzrost   produkcji   ekologicznej   w   Polsce   –   otwarcie   rynków   Unii   dla   polskich   produktów   ekologicznych, 
wysoka jakość polskich produktów 

34

•

agroturystyka – jej rozwój nastąpił wraz z wejściem Polski do Unii, korzystne walory naturalne, za sprawą 
funduszy strukturalnych czy małych firm, stają się coraz bardziej atrakcyjne dla konsumentów.

•

otwarcie rynku unijnego spowoduje, że nastąpi wyrównanie cen, a co za tym idzie wzrost wydajności, a przede  
wszystkim wzrost dochodowości rolników

•

wzrost ochrony środowiska oraz świadomości o niej wśród obywateli

Edukacja i kultura, względy polityczno-społeczne 

•

uznawanie świadectw i dyplomów w szkołach i uczelniach europejskich,  możliwość pobierania nauki w tych  
właśnie szkołach. Stypendia unijne dla studentów

•

swobodne poruszanie się po terenie Unii -  bez kontroli granicznej

•

możliwość pracy na terenie krajów należących do Unii Europejskiej 

•

zwiększenie bezpieczeństwa, stabilizacja naszego kraju

•

integracja z innymi państwami 

•

wzrost struktur demokratycznych w państwie – wiadomo wybory do PE, Polacy w strukturach unijnych – 
Jerzy Buzek, przewodniczący PE, Janusz Lewandowski, Unijny Komisarz do spraw budżetu np.

•

ochrona konsularna na terytorium państw nienależących do Unii (nawet kiedy nie ma w danym kraju naszego 
konsulatu, możemy skorzystać z opieki konsula każdego kraju UE)

•

wzrost znaczenia Polski na arenie międzynarodowej

Koszty

•

wymiernym kosztem jakim Polska ponosi są wpłaty do wspólnego budżetu Unii

•

pojawiające   się   przypadki   bankructw   firm,   które   w   wyniku   Rynku   Wewnętrznego   nie   wytrzymały 
konkurencyjnego rynku – wzrost konkurencyjności

•

odwiecznym   kosztem,   który   ponoszą   kraje   członkowskie   i   tak   jest   też   w   przypadku   Polski   jest   utrata 
suwerenności państwa – ostrożnie z tym argumentem – chodzi tu oczywiście o przekazanie niektórych części 
uprawnień, dotychczas narodowych, instytucjom europejskim np.: kształtowanie polityki handlowej, rolnej czy 
w przyszłości monetarnej.

•

podnoszonym przez niektórych (sporej części) kosztem wstąpienie Polski do Unii jest utrata polskich wartości, 
tradycji , kultury – również ostrożnie z tym argumentem, ale wiadomo o co chodzi.

•

nierównomierny rozwój (dofinansowanie) obszarów Polski 

•

otwarcie granic oraz fakt, że Polska jest granicą Unii Europejskiej sprawia, że zwiększone są nakłady na 
ochronę granic wschodnich

•

Polska staje się też miejscem, gdzie osiedlają się nielegalni imigranci – łatwiej teraz gdy granice Unii są 
otwarte

•

otwarty rynek pracy powoduje, że spora część ludzi wyjechało zagranicę w celach zarobkowych, z kolei to 
powoduje, że spora część z tych ludzi (często młodych) nie wraca do kraju i zasila. 

•

przejściowe okresy zwiększenia bezrobocia

5. Instrumenty i zadania wspólnej polityki handlowej UE

Handel zagraniczny oraz wymiana handlowa z krajami trzecimi kształtowana jest w UE w ramach wspólnej polityki 
handlowej. Jej celem jest oddziaływanie na rozmiary, kierunki oraz strukturę obrotów handlowych z zagranicą. Za datę 
wprowadzenia wspólnej polityki handlowej przyjmuje się 1 stycznia 1970 r. Regulują ją artykuły 131-134 oraz art. 300 
Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską. 
Wspólna polityka handlowa UE działa na dwóch poziomach. Po pierwsze, w obrębie Światowej Organizacji Handlu 
(WTO) Wspólnota angażuje się w stanowienie zasad wielostronnego systemu handlu światowego. Po drugie, UE 
negocjuje własne dwustronne umowy handlowe z państwami trzecimi. Prowadzenie polityki handlowej należy do 
wyłącznej kompetencji Wspólnoty. Poszczególne państwa członkowskie nie mają autonomii w zakresie zawierania 
umów handlowych czy zmiany stopnia protekcji rynku krajowego. Kompetencje w tych sprawach są realizowane przez 
Komisję Europejską, działającą z upoważnienia Rady Unii Europejskiej. Do Komisji należy przygotowywanie 
propozycji wdrażających wspólną politykę handlową oraz negocjowanie porozumień z państwami trzecimi i 
organizacjami międzynarodowymi.
Wspólna polityka handlowa opiera się na jednolitych zasadach, przede wszystkim w zakresie:

−

zmian taryf celnych 

−

zawierania układów celnych i handlowych 

−

instrumentów liberalizacji 

−

polityki eksportowej 

−

środków ochronnych w handlu, podejmowanych w przypadku dumpingu i subsydiów

35

Instrumenty polityki handlowej

 

    

W  handlu   międzynarodowym   UE   stosuje   różnego   rodzaju   środki   handlowe   regulujące   obrót   towarowy  pomiędzy 
krajami członkowskimi a krajami trzecimi. Są to przede wszystkim:
a)   środki   taryfowe,   do   których   należy   Unijna   Taryfa   Celna,   określająca   konwencyjne   stawki   celne,   zawieszenia 
w całości lub części  poboru ceł oraz  inne środki  taryfowe (kontyngenty taryfowe, plany taryfowe), których  istota  
sprowadza się do możliwości importu po niższych stawkach celnych niż wynikające z unijnej taryfy celnej;
b) środki pozataryfowe takie jak: nadzór importu lub eksportu, kontyngent ilościowy lub zakaz importu lub eksportu 
(nie wiążą się one z modyfikacją należności celnych);
c) środki ochronne, wynikające z przeprowadzonych przez Komisję Europejską postępowań ochronnych, do których 
zalicza się: środki antydumpingowe, środki antysubsydyjne oraz środki ochronne przed nadmiernym przywozem. 

6. Instrumenty i zadania wspólnej polityki rolnej UE 

Ogólne zadania polityki rolnej UE (określone w art. 39 Traktatu Rzymskiego) to:

•

zwiększenie wydajności produkcji rolnej w drodze rozwoju postępu technicznego,

•

zapewnienie   racjonalnego   rozwoju   produkcji   rolnej   oraz   pełnego   wykorzystania   czynników   produkcji, 
zwłaszcza siły roboczej,

•

zapewnienie   odpowiedniego   poziomu   życia   ludności   rolniczej,   przede   wszystkim   przez   podniesienie 
indywidualnego dochodu osób zatrudnionych w rolnictwie,

•

stabilizacja rynków rolnych,

•

zapewnienie odpowiedniej podaży produktów rolnych,

•

zapewnienie odpowiednich („rozsądnych”) cen dla konsumentów. 

Na   Wspólną   Politykę   Rolną   składa   się   obszerny   i   skomplikowany   zespół   wzajemnie   powiązanych   instrumentów  
prawnych regulujących cele objęte tą polityką. Część z tych instrumentów zawarta jest w dokumentach prawnych 
w formie rozporządzeń i dyrektyw odnoszących się jedynie do rolnictwa czy obszarów wiejskich, natomiast część 
stanowi element innego rodzaju polityki i regulacji prawa (np. środowiska czy prawa cywilnego). Ogólnie można 
stwierdzić,   że   instrumenty   te   mają   zapewnić   wystarczający   poziom   produkcji   artykułów   rolno-spożywczych,   ich 
konkurencyjność   na   rynkach   międzynarodowych,   godziwy   poziom   życia   producentów   rolnych,   równowagę 
środowiskową i wysoką jakość produktów z punktu widzenia sanitarno-weterynaryjnego i higienicznego. 

Próbując usystematyzować instrumenty wsparcia można pogrupować je w przedstawiony niżej sposób:
Cel oddziaływania/wsparcia

Instrumenty oddziaływania/wsparcia

Wsparcie rynku wewnętrznego

-dopłaty bezpośrednie, 
-dotacje do produkcji, przetwórstwa i konsumpcji,
-interwencja rynkowa

Regulacja podaży artykułów 
rolno-spożywczych

-odłogowanie,
-kwoty produkcyjne,
-obszary gwarantowane

Ochrona rynku wewnętrznego

-odpowiednia polityka taryfowa dot. ceł importowanych, w tym 
mechanizm minimalnych cen wyjścia

Zapewnienie   konkurencyjności   na   rynkach 
międzynarodowych

-dopłaty eksportowe

Modernizacja sektora rolno-spożywczego, podniesienie 
poziomu życia mieszkańców obszarów wiejskich

-polityka strukturalna

Kwoty   produkcyjne  –   jest   to   podstawowy   instrument   ograniczania   produkcji   rolnej   (są   one   ściśle   powiązane 
z systemem   cen   gwarantowanych).   Mechanizm   polega   tu   na   ustalaniu   dla   poszczególnych   producentów   rolnych 
górnego pułapu produkcji rolnej przeznaczonej do sprzedaży w roku kontyngentowym, Jeśli przekroczony zostanie ten 
limit, producent rolny podlega obowiązkowi opłat. Kwoty produkcyjne dot. rynków mleka, cukru, skrobi ziemniaczanej 
i   surowca   tytoniowego.   Limity  dotyczą   poszczególnych   państw   członkowskich,   a   w   ramach   nich   dzielone   są   na 
producentów.   Kwoty   produkcyjne   mogą   być   przedmiotem   cywilnoprawnego   obrotu   pomiędzy   podmiotami 
gospodarczymi, ale nie podlegają obrotowi pomiędzy poszczególnymi państwami. 
Dopłaty bezpośrednie – Stały się one jednym z podstawowych producentów WPR wspierania dochodu producentów 
rolnych. Wprowadzono dwa rodzaje opłat: płatności w systemie pełnym i płatności w systemie niepełnym. System 
pełny dot. większych producentów rolnych. Wysokość dopłat bezpośrednich ustalana jest na podstawie normatywnie 
ustalonej   stałej   dopłaty   do   tony   zbóż,   zróżnicowanych   regionalnie   średnich   plonów   referencyjnych   ustalanych 
w okresie   bazowym   i   krajowej   powierzchni   bazowej.   Wprowadzenie   dopłat   powiązane   zostało   z   mechanizmem 
wyłączania gruntów z produkcji, a więc limitowania produkcji. W systemie pełnych dopłat bezpośrednich producent 
rolny ma obowiązek wyłączania z produkcji rolnej 10-15% powierzchni upraw przeznaczonych pod zboża. Mniejsi 

36

producenci są uprawnieni do dopłat bez obowiązku limitowania produkcji. Mogą to robić dobrowolnie – korzystają  
wtedy z przewidzianych dopłat z tytułu odłogowania gruntów. Odłogowane grunty powinny spełniać wymogi w tym 
zakresie   –   powinny  być   utrzymane   w   dobrej   kondycji   rolniczej,   mogą   być   wykorzystywane   do   celów   produkcji  
rolniczej.
Zestaw instrumentów związanych z obrotem towarowym zbożami z zagranicą zawiera instrumenty: cena wejścia, która 
ustala minimalny poziom cenowy dla zbóż importowanych na obszar celny Wspólnoty, taryfy celne, cła importowe, 
kontyngenty   ilościowe,   dodatkowe   opłaty   celne,   dopłaty   w   eksporcie,   licencje   importowe   i   eksportowe  dla 
podmiotów uczestniczących w obrocie towarowym zbożami z zagranicą. Ich celem od początku było niedopuszczenie 
na rynek wspólnotowy produktów rolnych z zagranicy po cenach konkurencyjnych w stosunku do wysokiego poziomu 
cen tych produktów na rynku wewnętrznym oraz wsparcie eksportu nadwyżek produktów rolnych na rynki zewnętrzne, 
tak aby mogły konkurować z niższymi cenami na tych rynkach. 
Polityka strukturalna  – w perspektywie finansowej 2000-2006 fundusze strukturalne wykorzystywane do potrzeb 
wsparcia rolnictwa i obszarów wiejskich dostępne były w ramach Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji 
Rolnej, ale także innych funduszy strukturalnych, jak Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego 
Funduszu Społecznego. W aktualnym okresie 2007-2013 mamy do czynienia z Europejskim Funduszem Rolnym na 
rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich, który ma wspierać takie cele jak: poprawa konkurencyjności rolnictwa i leśnictwa  
dzięki wsparciu restrukturyzacji, rozwoju i innowacji; poprawa środowiska naturalnego i terenów wiejskich dzięki 
wsparciu   zarządzania   gruntami   oraz   poprawa   jakości   życia   na   obszarach   wiejskich   i   wspieranie   różnicowania 
działalności gospodarczej.
Interwencja   rynkowa  występuje   np.   w   postaci   interwencyjnego   skupu   produktów   rolnych,   który   ma   na   celu 
potrzymanie opłacalności produkcji rolnej na rynkach rolnych, gdzie występują okresowe nadwyżki popytu nad podażą. 
Instrument ten stosowany jest dla wybranych produktów rolnych. 

7. Instrumenty i zadania polityki regionalnej UE 

Instrumenty polityki regionalnej:
Wyróżniamy trzy rodzaje instrumentów polityki regionalnej:

a.

instrumenty prawne (rozporządzenia, rozporządzenia wykonawcze, wytyczne wspólnoty, komunikaty, 
agendy oraz decyzje),

b. instrumenty finansowe (fundusze strukturalne,  inicjatywy wspólnotowe, fundusz spójności),
c.

instrumenty   statystyczne,   tzw.   NUTS-y   (jest   to   nomenklatura   jednostek   statystyki   terytorialnej; 
istnieje pięć poziomów klasyfikacyjnych obejmujących całe terytorium UE; znaczenie NUTS-ów: 
identyfikacja obszarów problemowych oraz wszelkie dokumenty programowe przygotowywane są 
dla tych jednostek.

Instrumenty finansowe polityki regionalnej:
-fundusze   strukturalne:  są   to   finansowe   instrumenty  polityki   regionalnej   skierowane   do   regionów   w   państwach 
członkowskich, które zakwalifikowały się w ramach tzw. celów polityki strukturalnej. W okresie programowania 2000-
2006   funkcjonowały   4   fundusze   strukturalne:   Europejski   Fundusz   Rozwoju   Regionalnego,   Europejski   Fundusz 
Społeczny,   Europejski   Fundusz   Orientacji   i   Gwarancji   Rolnej,   Finansowy   Instrument   Wsparcia   Rybołówstwa, 
a w latach 2007-2013 są dwa: Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego i Europejski Fundusz Społeczny. 
-inicjatywy   wspólnotowe:  są   to   finansowe   instrumenty   polityki   regionalnej,   środki   wyodrębnione   z   funduszy 
strukturalnych,   przeznaczone   na   realizację   zadań   istotnych   z   punktu   widzenia   Unii   jako   całości.   Inicjatywy 
obowiązywały   w   latach   2000-2006,   natomiast   w   obecnej   perspektywie   nie   funkcjonują.   W   okresie   2000-2006 
funkcjonowały cztery inicjatywy: 

1. Equal – platforma innowacyjnych rozwiązań dotyczących rynku pracy, w szczególności walki z dyskryminacją 

na rynku pracy. Była to inicjatywa wyodrębniona z EFS-u,

2. Leader – dotyczył rozwoju obszarów wiejskich. Wyodrębniony z EFOiGR,
3. Interreg – współpraca przygraniczna i trans graniczna. Inicjatywa wyodrębniona z EFRR,
4. Urban – dotyczył rewitalizacji miast. Inicjatywna wyodrębniona z EFRR

-Fundusz   Spójności:  finansowy   instrument   polityki   strukturalnej   przeznaczony   na   realizację   celów   w   dziedzinie 
ochrony środowiska i  rozwoju transeuropejskiej  sieci  transportowej  w państwach, w  których  PNB  na mieszkańca 
wynosi   mniej  niż   90%  średniej  wspólnotowej.   Jest   to  Fundusz  wspierający  państwa,   a  nie  regiony,  obowiązywał 
zarówno w perspektywie 2000-2006, jak i obowiązuje aktualnie. 

Zadania polityki regionalnej:
Za podstawowy cel polityki regionalnej uznaje się podejmowanie działań zmierzających do jak największej spójności 
regionalnej, albowiem duże różnice pomiędzy regionami są niekorzystne dla obszarów biednych, bogatych, ale też dla 
całej UE, dlatego głównym zadaniem polityki strukturalnej UE jest zmniejszenie istniejących nierówności regionalnych 
oraz zapobieganie powstawaniu dalszych różnic pomiędzy regionami poprzez transfer unijnych zasobów do regionów 
uboższych   przy   wykorzystaniu   do   tego   wyżej   wymienionych   instrumentów.   Na   każdy   okres   programowania 

37

wyznaczone są cele (zadania) polityki strukturalnej oraz określone jest jakiego rodzaju regiony w danym celu mogą  
skorzystać z unijnej pomocy.
Na lata 1989-1993 przewidziano pięć celów, na których realizację obszary mogły otrzymać środki:

•

zakładał rozwój i dostosowanie strukturalne regionów najsłabiej rozwiniętych, 

•

ułatwienie zmiany profilu obszarów, w których upadał przemysł, 

•

walka z długookresowym bezrobociem, 

•

zwalczanie bezrobocia występującego wśród osób młodych, piąty dotyczył adaptacji struktury rolnictwa 
i rozwoju obszarów wiejskich,

•

rozwój regionów charakteryzujących się niską gęstością zaludnienia

W okresie programowania 2000-20006 mieliśmy do czynienia z trzema celami polityki strukturalnej:

•

Promocja rozwoju i dostosowanie strukturalne regionów słabiej rozwiniętych,

•

Wzmocnienie   społecznej   i   gospodarczej   transformacji   regionów   przeżywających   kryzys   strukturalny 
(dotyczyło   to   przede   wszystkim   regionów   przechodzących   transformację   sektora   przemysłowego,   usług, 
upadającego rolnictwa, problemowych terenów miejskich),

•

Pomoc w adaptacji i modernizacji polityki i systemu edukacji, szkoleń oraz zatrudnienia.

W   obowiązującym   obecnie   okresie   programowania   2007-2013   mamy   do   czynienia   z   trzema   celami   polityki 
strukturalnej:

•

Konwergencja   -   adresowana   do   państw   i   obszarów   najgorzej   rozwiniętych,   ma   zbliżać   ich   sytuację   do 
pozostałych krajów poprzez polepszenie warunków zatrudnienia i wzrostu w wyniku inwestowania w kapitał 
ludzki czy rozwijanie społeczeństwa informacyjnego; 

•

konkurencyjność i zatrudnienie w regionach – pomoc ma pochodzić z regionalnych programów operacyjnych 
i być udzielana regionom oraz adresowana ma być do osób fizycznych,

•

europejska współpraca terytorialna - wspieranie współdziałania poszczególnych regionów odnośnie zagadnień 
na poziomach transgranicznym, transnarodowym i międzyregionalnym.

8. Instrumenty   i   zadania   wspólnej   polityki   zagranicznej   i   bezpieczeństwa   UE   (Balczyńska-Kosman 

notatki!)

Instrumenty działania WPZiB (Wspólna Polityka Zagraniczna i Bezpieczeństwa) obejmują:

•

Zasady i ogólne wytyczne; ustala je Rada Europejska. Nie mają one mocy wiążącej. 

•

Wspólne strategie; ustala je Rada Europejska. Dotyczą one spraw, w których państwa członkowskie UE „mają 
ważne wspólne interesy”. Ustalając wspólne strategie RE określa w każdym przypadku ich cel, czas trwania 
i niezbędne środki, jakie muszą być przekazane do dyspozycji przez Unię i przez jej państwa członkowskie. 

•

Wspólne działania; mają one charakter wiążący dla państw członkowskich UE. Rada przyjmuje wspólne działa 
w pewnych sytuacjach, „w których niezbędne jest podjęcie operatywnych działań” 

•

Wspólne stanowiska; mają one charakter wiążący dla państw członkowskich UE. Określają one „podejście” 
UE w odniesieniu do „danego problemu o charakterze geograficznym lub przedmiotowym”. 

•

Umacnianie współpracy państw członkowskich;  państwa członkowskie działają w ramach WPZiB spójnie 
i solidarnie, w szczególności zaś:

1. Dokonują   „w   ramach   Rady”   wymiany   informacji   i   uzgodnień,   w   celu   „zapewnienia   możliwie 

najskuteczniejszego wpływu Unii poprzez zgodne i zbieżne działania” 

2. Koordynują działania w organizacjach międzynarodowych i podczas międzynarodowych konferencji, 

podtrzymując na forum międzynarodowym wspólne stanowiska; 

3. Mogą zwracać się do rady ze wszelkimi pytaniami dotyczącymi WPZiB oraz przedkładać Radzie 

propozycje.

W art. 11 Traktatu o Unii Europejskiej określono pięć przedstawionych poniżej celów WPZiB:
– ochrona wspólnych wartości, podstawowych interesów, niezawisłości i integralności Unii, zgodnie z zasadami Karty 
Narodów Zjednoczonych;
– umacnianie bezpieczeństwa Unii we wszelkich formach;
–   utrzymanie   pokoju   i umacnianie   bezpieczeństwa   międzynarodowego   zgodnie   z zasadami   Karty   Narodów 
Zjednoczonych oraz Aktu końcowego z Helsinek i celami Karty paryskiej, w tym dotyczącymi granic zewnętrznych;
– wspieranie współpracy międzynarodowej;
– rozwijanie oraz  umacnianie demokracji i państwa prawa, a także poszanowanie praw człowieka i podstawowych 
wolności;
– W art. 2 lit. b) tytułu I Traktatu o Unii Europejskiej (Postanowienia wspólne) określono ogólne cele Unii, które mają 
zastosowanie także do ram WPZiB.
– Ponadto państwa członkowskie są zobowiązane do przestrzegania klauzuli lojalności wobec UE. Artykuł 11 ust. 2 
stanowi, że:
– popierają one aktywnie i bez zastrzeżeń WPZiB;

38

–   powstrzymują   się   od   wszelkich   działań,   które   byłyby   sprzeczne   z interesami   Unii   lub   mogłyby   zaszkodzić   jej 
skuteczności w stosunkach międzynarodowych;
– współpracują na rzecz umacniania i rozwijania wzajemnej solidarności politycznej.

9. Fundusze strukturalne UE

Polityka   strukturalna   zakłada   dążenie   do   spójności   gospodarczej   i   społecznej   na   obszarze   UE   przez   ingerowanie 
w strukturę gospodarki na poziomie regionalnym lub krajowym, zakłada także prowadzenie działań, które mają wpływ 
na poziom życia ludności i poziom rozwoju gospodarczego poszczególnych państw lub regionów oraz dążenie do  
spójności  (niwelowanie różnic, wyrównywania między regionami). Wyróżnia się prawne, statystyczne i finansowe 
instrumenty polityki strukturalnej. W skład tych ostatnich wchodzą fundusze strukturalne czyli finansowe instrumenty 
polityki strukturalnej skierowane do regionów w państwach członkowskich, które zakwalifikowały się w ramach celów 
polityki strukturalnej. W okresie programowania 2000-2006 funkcjonowały cztery fundusze strukturalne: 

•

Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego,

•

Europejski Fundusz Społeczny,

•

Europejski Fundusz Orientacji i Gwarancji Rolnej, 

•

Finansowy Instrument Wsparcia Rybołówstwa. 

Natomiast aktualnie (lata 2007-2013) mamy do czynienia z dwoma funduszami strukturalnymi:

•

Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego,

•

Europejski Fundusz Społeczny. 

Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego powstał w 1975 roku, Wspiera on projekty „twarde”, a więc takie, po  
których   zrealizowaniu   powstają   produkty,   rezultaty   i   oddziaływania   (np.   budowa   mostu,   drogi).   Wspiera   on 
infrastrukturę   transportową   drogową   i   kolejową   oraz   lotniczą,   infrastrukturę   ochrony   środowiska,   infrastrukturę 
społeczeństwa informacyjnego (np. różnego rodzaju platformy informacyjne), infrastrukturę turystyczną i w dziedzinie 
kultury,   infrastrukturę   edukacyjną,   sportową   i   zdrowotną,   a   także   wspiera   małe   i   średnie   przedsiębiorstwa   oraz 
mikroprzedsiębiorstwa (np. poprzez udzielanie dotacji na prowadzoną działalność gospodarczą).
Europejski Fundusz Społeczny powstał na mocy traktatów rzymskich – 1960 rok. Wspiera projekty „miękkie” (czyli 
takie w wyniku których powstaje rezultat – niematerialny wytwór projektu, np. szkolenia, staże) w obszarze polityki 
zatrudnienia   i   rozwoju   zasobów   ludzkich.   EFS   wpiera   aktywizację   zawodową   bezrobotnych   i   zagrożonych 
bezrobociem, przeciwdziałanie wykluczeniu społecznemu, kształcenie ustawiczne (studia podyplomowe, doskonalenie 
osób pracujących) i doskonalenie kadry pracowniczej. Typy projektów realizowanych ze środków EFS to kształcenia  
i szkolenia zawodowe, doradztwo zawodowe, dotacje na tworzenie miejsc pracy i samo zatrudnienie, analizy runku 
pracy, studia podyplomowe, kampanie informacyjne czy projekty przyczyniające się do modernizacji i zwiększenia 
skuteczności służb zatrudnienia. 
Fundusze strukturalne podlegają następującym zasadom: 

•

uzupełniania:   działania   UE   powinny   być   uzupełnieniem   lub   wkładem   w   odpowiednie   działania   państw 
członkowskich,

•

dodawalności (współfinansowania): pomoc UE powinna bardziej uzupełniać wkłady państw członkowskich 
niż je zastępować,

•

partnerstwa:   włączenie   w   proces   podejmowania   decyzji   i   ich   realizację   odpowiednich   szczebli   władz 
wspólnotowych   i   krajowych,   jak   też   instytucji   i   środowisk   regionalnych   najlepiej   znających   potrzeby 
i możliwości   danego   regionu.  Włączenie   partnerów   społecznych   i   gospodarczych   na   szczeblu   krajowym, 
regionalnym, lokalnym i innym, np. związki zawodowe, organizacje pozarządowe,

•

programowania: rezultaty są osiągane przez wieloletnie programy rozwoju, wynik procesu doprowadzania do 
decyzji jest osiągany dzięki współpracy,

•

koncentracji: środki należy koncentrować na regionach najuboższych, które się zakwalifikują. 

10. Unia Gospodarcza i Walutowa (cele, szanse, zagrożenia, instytucje) 

Pierwszy etap realizacji EMU (Economic And Monetary Union) trwał od lipca 1990 r. do końca 1993 r. W tym czasie 
kraje   Wspólnot   Europejskich   miały   zapewnić   pełną   swobodę   przepływu   kapitału,   poprawić   funkcjonowanie 
Europejskiego   Systemu   Walutowego   i   zacieśnić   współpracę   pomiędzy   bankami   centralnymi.   Obejmował   kroki 
dostosowawcze   i   liberalizacyjne,   wzmocnienie   koordynacji   polityki   gospodarczej   (szczególnie   pieniężnej)   oraz 
dokonanie   przez   Radę   oceny   postępu   poszczególnych   państw   w   zakresie   zbieżności   gospodarczo-finansowej.
W drugim etapie, zaplanowanym od początku 1994 r. do końca 1996 r., lub najpóźniej do końca 1998 r., postanowiono 
utworzyć we Frankfurcie nad Menem Europejski Instytut Walutowy (European Monetary Institute), będący zalążkiem  
przyszłego   Europejskiego   Banku   Centralnego.   Głównym   zadaniem   Instytutu   była   poprawa   koordynacji   polityki 
pieniężnej krajów członkowskich. Do końca tego etapu banki centralne krajów członkowskich miały uzyskać pełną 
niezależność od rządów. Kontynuowano koordynację narodowych polityk gospodarczych i walutowych, a także proces 

39

dochodzenia do zbieżności podstawowych wskaźników gospodarczych. Na podstawie kilku takich wskaźników ujętych 
w   protokole   do   Traktatu   z   Maastricht,   znanych   jako   kryteria   zbieżności,   miała   nastąpić   kwalifikacja   krajów 
członkowskich

 

UE

 

do

 

uczestnictwa

 

w

 

Unii

 

Gospodarczej

 

i

 

Walutowej.

Państwa członkowskie, aby przystąpić do EMU musiały spełnić tak zwane kryteria konwergencji czy też zbieżności 
odnoszące się do :

•

stabilności   cenowej  -   średnia  stopa  inflacji   w  roku  poprzedzającym   ocenę   gotowości   do  EMU  nie  może 
przekraczać średniego wskaźnika inflacji odnotowanego w tym samym czasie w trzech krajach o najniższej 
dynamice cen; więcej niż o 1,5 pkt. proc.,

•

stóp procentowych - średnia nominalna, długookresowa stopa procentowa w roku poprzedzającym ocenę nie 
powinna być wyższa o więcej niż 2 pkt. proc. od średniej stopy procentowej w trzech krajach o najniższym  
poziomie inflacji,

•

deficytu budżetowego - udział deficytu sektora rządowego w produkcie krajowym brutto (PKB) mierzonym 
w cenach rynkowych, w roku poprzedzającym ocenę gotowości do EMU, nie powinien przekraczać 3 proc.,

•

długu   publicznego   -   udział   zadłużenia   publicznego   w   PKB   w   roku   poprzedzającym   ocenę   nie   powinien 
przekraczać 60 proc.,

•

stabilności   kursów   walutowych   -   kraj   aspirujący   do   przystąpienia   do   trzeciej   fazy   EMU   powinien   być 
przynajmniej   przez   dwa   lata   poprzedzające   badanie   członkiem   Europejskiego   Systemu   Walutowego   i 
respektować normalny przedział wahań kursów walut przewidziany w ramach mechanizmu kursowego.

3 maja 1998 r. Rada UE uznała, że jedenaście państw członkowskich Wspólnoty (Austria, Belgia, Finlandia, Francja, 
Hiszpania,   Holandia,   Irlandia,   Luksemburg,   Portugalia,   Niemcy  i  Włochy)   spełnia   warunki   przystąpienia   do   Unii 
Walutowej   i   z   dniem   1   czerwca   1998   r.   podjęła   decyzję   o   ustanowieniu   niezależnego   od   rządów   i   instytucji 
Europejskiego Banku Centralnego. Wraz z przejściem do trzeciego etapu EMU państwa biorące w nim udział właśnie 
mu przekazały kompetencje w zakresie polityki pieniężnej (w tym ustalanie stopy procentowej). Z dniem 1 stycznia 
1999 r. nieodwołalnie usztywniono, względem siebie oraz względem wspólnego pieniądza - euro, kursy centralne walut 
należących do strefy euro. W trzyletnim okresie przejściowym euro było stosowane w rozliczeniach bezgotówkowych, 
natomiast fizycznie znalazło siew obiegu począwszy od 1 stycznia 2002 r. Przez dwa miesiące funkcjonowało obok 
ważnych w tym czasie walut narodowych. 1 marca 2002 r. euro stało się jedyna ważną jednostką pieniężną na terenie 
Unii Gospodarczej i Walutowej. Z tą data rozpoczęła się rzeczywista unia walutowa państw uczestniczących w strefie  
euro.

11. Swobody Jednolitego Rynku Europejskiego 

a. Swobodny przepływ towarów 
Swobodny przepływ towarów oznacza, że na danym obszarze istnieje swoboda obrotu (eksportu i importu) towarami. 
Nie istnieją kontrole graniczne, ograniczenia ilościowe i jakościowe w przepływie towarów, a towar, który został 
wprowadzony legalnie na teren któregoś z państw członkowskich Wspólnot, może być sprzedawany na terytorium 
każdego innego państwa UE. Ujednolicone zostały przepisy dotyczące importu towarów do Wspólnot.

b. Swobodny przepływ usług 
Usługi są to świadczenia najczęściej odpłatne, obejmujące działalność o charakterze przemysłowym i handlowym, 
działalność   rzemieślniczą   oraz   wykonywanie   wolnych   zawodów.   Do   obszaru   usług   według   klasyfikacji   prawa 
wspólnotowego nie są zaliczane usługi transportowe (ze względu na swa specyfikę są one objęte odmienną regulacją 
w Traktacie – obszar polityki transportowej) oraz usługi bankowe i ubezpieczeniowe, które związane są z przepływem 
kapitału. 
Próbę stworzenia Wspólnego Rynku usług, na którym usługi mogłyby być swobodnie dostarczane z jednego kraju do 
odbiorców   w   innych   krajach,   podjęto   w   latach   80.   Swoboda   przepływu   usług   oznacza   możliwość   zakładania 
przedsiębiorstw na terenie innego państwa członkowskiego i prowadzenia działalności gospodarczej na zasadach tzw. 
samozatrudnienia. Wyróżnia się następujące rodzaje swobód dotyczące przepływu usług: 

– aktywna swoboda świadczenia usług – usługodawca udaje się przejściowo do kraju usługobiorcy, a więc sam 

przekracza granicę w celu wykonania usługi w innym kraju członkowskim (np. instalacja aparatury); 

– pasywna swoboda usług – odbiorca usługi udaje się do kraju usługodawcy, by tam przyjąć jego świadczenia 

(np. turyści, osoby korzystające z opieki medycznej); 

– swoboda przepływu produktu usługi – usługodawca i usługobiorca przebywają w swoich krajach, a tylko 

produkt przekracza granice (np. nadawanie programów telewizyjnych lub radiowych).
Postęp w pracach nad stworzeniem solidnych podstaw prawych dla swobody przepływu usług nie odbywał się tak 
szybko jak zakładano. Swobodny przepływ usług opiera się w dużej mierze na wzajemnym uznawaniu narodowych 
przepisów prawnych dotyczących tych kwestii. 

c. Swobodny przepływ kapitału 
Zasada ta dotyczy samodzielnych transakcji finansowych, które nie mają bezpośrednich związków z przemieszczaniem  

40

się ludzi, towarów czy usług.
Swoboda   ta   oznacza   możliwość   transferu   zysków   z   jednego   kraju   członkowskiego   UE   do   drugiego   oraz   prawo 
inwestowania i nabywania wszelkich walorów rzeczowych i finansowych za granicą bez żadnych przeszkód. Oznacza 
też swobodę przepływu kapitału z tytułu likwidacji lub zmiany inwestycji i wszystkich zysków z tego wynikających, 
jak również przepływ kapitału o charakterze osobistym (np. spadek). 
Obywatele Unii Europejskiej mają prawo do dokonywania wszelkich operacji bankowych i finansowych we wszystkich 
państwach członkowskich (np. prawo do posiadania konta osobistego w bankach państw UE, prawo zakupu i sprzedaży 
papierów wartościowych przedsiębiorstw całej UE).

d. Swobodny przepływ osób
Zgodnie   z   tą   zasadą   wszyscy  obywatele   Unii   Europejskiej   mają   prawo   do   przemieszczania   się   bez   konieczności 
posiadania   wiz   i   zezwoleń,   osiedlania   się,   podejmowania   działalności   gospodarczej   i   pracy   w   dowolnym   kraju 
Wspólnoty. Obywatele jednego państwa UE podejmujący pracę lub inną działalność ekonomiczną w innym państwie 
UE muszą być traktowani przez to państwo w taki sam sposób, w jaki to państwo traktuje swoich obywateli, bez  
jakiejkolwiek dyskryminacji. W odniesieniu do pracowników zasada  ta oznacza jednakowe traktowanie obywateli 
państw UE, m.in. w dostępie do pracy, w zakresie wynagrodzenia oraz innych warunków pracy. Zasadą swobody 
przepływu osób objęci są również członkowie rodzin osób migrujących. Realizacja swobody przepływu osób wymaga 
określonych gwarancji.
Odnoszą się one do: 
1. praw wyborczych, 
2. dostępu do rynku pracy, 
3. uznawania dyplomów i kwalifikacji zawodowych, 
4. koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.
Istotną   kwestią´   stanowi   koordynacja   systemów   zabezpieczenia   społecznego,   która   zakłada   równe   traktowanie 
obywateli państw członkowskich UE w dostępie do świadczeń, wynikających z krajowych systemów zabezpieczenia 
społecznego (emerytury, zasiłki). Okresy ubezpieczenia dla pracownika, związane z obliczaniem wysokości
świadczeń, we własnym kraju i w innych krajach UE są sumowane. Swoboda przemieszczania się i pobytu nie ma 
jednak charakteru absolutnego. Każde z państw może w pewnych przypadkach nie zezwolić cudzoziemcowi na pobyt 
lub wydalić go ze swojego terytorium. Swobodne przemieszczanie się osób jest obwarowane wieloma przepisami  
prawnymi. Pobyt cudzoziemca w innym państwie członkowskim nie może być ciężarem dla pastwa przyjmującego.

41