1
4. CAŁKI NIEOZNACZONE
Def.4.1.
Funkcja F jest funkcją pierwotną funkcji f na przedziale I, jeżeli
/
( )
( )
x I
F x
f x
.
Tw.4.1. (podstawowe o funkcjach pierwotnych)
Niech funkcja F jest funkcją pierwotną funkcji f na przedziale I.
Wtedy
a) funkcja G(x) = F(x)+C, gdzie C
R, jest funkcją pierwotną funkcji f na przedziale I,
b) każdą funkcję pierwotną funkcji f na przedziale I można przedstawić w postaci F(x) + D, gdzie D
R.
Tw.4.2. (warunek wystarczający istnienia funkcji pierwotnej)
Jeżeli funkcja jest ciągła na przedziale, to ma funkcję pierwotną na tym przedziale.
Def.4.2.
Niech funkcja F będzie funkcją pierwotną funkcji f na przedziale I.
Całką nieoznaczoną funkcji f na przedziale I nazywamy zbiór funkcji
R
C
C
x
F
:
)
(
.
Całkę nieoznaczoną funkcji f oznaczmy przez
dx
x
f
)
(
.
C nazywamy stałą całkowania.
Niech funkcja f ma funkcję pierwotną na przedziale I.
Wtedy
a)
/
( )
( )
x I
f x dx
f x
b)
/
( )
( )
x I
f
x dx
f x
C
, C
R.
Całki nieoznaczone ważniejszych funkcji elementarnych
Funkcja
Całka
nieoznaczona
Zakres zmienności
0
C
R
x
x
C
x
1
1
N
{0}, x
R
\{ 1},
0
R
x
{-2, -3, -4, ...}, x
0
x
1
C
x
ln
0
x
x
a
C
a
a
x
ln
0 < a
1, x
R
x
e
C
e
x
R
x
x
sin
C
x
cos
R
x
x
cos
C
x
sin
R
x
x
2
sin
1
C
x
ctg
Z
k
gdzie
k
x
,
x
2
cos
1
C
x
tg
Z
k
gdzie
k
x
,
2
2
1
1
x
C
x
arctg
lub
C
x
arcctg
-
R
x
2
2
1
1
x
C
x
sin
arc
lub
C
x
cos
arc
1
x
x
sh
C
x
ch
R
x
x
ch
C
x
sh
R
x
x
2
sh
1
C
x
cth
0
x
x
2
ch
1
C
x
th
R
x
Wzór
Zakres zmienności
C
n
f
dx
x
f
x
f
n
n
1
)
(
)
(
1
/
0
N
n
C
x
f
dx
x
f
x
f
)
(
ln
)
(
)
(
/
0
)
(
x
f
C
x
f
dx
x
f
x
f
)
(
2
)
(
)
(
/
0
)
(
x
f
Tw. 4.3.
Jeżeli funkcje f i g mają funkcje pierwotne na przedziale I
R, to
a)
( )
( )
( )
( )
x I
f x
g x dx
f x dx
g x dx
,
b)
( )
( )
x I
cf x dx
c f x dx
.
Tw.4.4. o całkowaniu przez części
Jeżeli funkcje f i g mają ciągłe pochodne na przedziale I
R, to
/
/
( )
( )
( ) ( )
( ) ( )
x I
f x g x dx
f x g x
f
x g x dx
.
Tw.4.5. o całkowaniu przez podstawienie
Jeżeli
1. funkcja
R
I
f
:
jest ciągła na I,
2. funkcja
I
J
:
ma ciągłą pochodną na J,
to
/
( )
( )
( )
( )
f x dx
f
t
t dt
F
t
C
gdzie F jest dowolną funkcją pierwotną funkcji f, C
R.
Całkowanie funkcji wymiernych
Def.4.3.
Funkcję wymierną
)
(
)
(
)
(
x
M
x
L
x
W
nazywamy właściwą, gdy stopień wielomianu w liczniku jest mniejszy
od stopnia wielomianu w mianowniku.
Każdą funkcję wymierną można przedstawić w postaci sumy wielomianu i funkcji wymiernej właściwej.
3
Def.4.4.
Ułamek prosty pierwszego rodzaju - funkcja wymierna właściwa postaci
n
a
x
A
, gdzie n
N oraz a,
A
R.
Ułamek prosty drugiego rodzaju - funkcja wymierna właściwa postaci
2
n
Bx C
x
bx c
, gdzie n
N oraz
b, c, B, C
R oraz
2
4
0
b
c
.
Tw. 4.6 (o rozkładzie funkcji wymiernej na ułamki proste)
Niech W będzie funkcją wymierną właściwą oraz niech mianownik tej funkcji ma rozkład na czynniki
postaci:
s
r
m
s
s
m
n
r
n
q
x
p
x
q
x
p
x
a
x
a
x
2
1
1
2
1
...
...
1
1
,
gdzie
N
s
r
,
,
N
n
i
,
R
a
i
dla
r
i
1
oraz
N
m
j
,
R
q
p
j
j
,
,
0
4
2
j
j
j
q
p
dla
s
j
1
.
Wtedy
1
2
1
2
1
1
1
2
1
2
1
2
2
2
1
1
1
2
2
2
1
1
2
2
2
2
2
2
1
1
1
1
1
1
1
1
2
2
2
2
2
2
2
2
2
( )
(
)
(
)
(
)
(
)
(
)
(
)
(
)
(
)
(
)
(
)
(
)
n
n
n
n
m
m
m
m
m
A
BA
A
A
B
B
W x
x
a
x
a
x
a
x
a
x
a
x
a
P x
Q
P x
Q
P x
Q
x
p x
q
x
p x
q
x
p x
q
R x
S
R x
S
R x
S
x
p x
q
x
p x
q
2
2
2
2
2
(
)
m
x
p x
q
gdzie A
1
, …, B
1
, …, P
1
, Q
1
, …, R
1
, S
1
, … są odpowiednio dobranymi liczbami rzeczywistymi.
Każda funkcja wymierna właściwa jest sumą ułamków prostych pierwszego i drugiego rodzaju.
Całkowanie ułamków prostych
1. Ułamki proste pierwszego rodzaju
C
a
x
A
a
x
Adx
ln
C
a
x
n
A
a
x
Adx
n
n
1
1
, n > 1
2. Ułamki proste drugiego rodzaju
2
2
2
2
1
2
2
n
n
n
Bx C
B
x
p
Bp
dx
dx
C
dx
x
px
q
x
px
q
x
px
q
Pierwszą z całek obliczamy za pomocą podstawienia
2
t
x
px q
, drugą sprowadzając trójmian
kwadratowy
2
x
px q
do postaci kanonicznej.
Algorytm całkowania funkcji wymiernych
1. Funkcję wymierną zapisujemy w postaci sumy wielomianu (być może zerowego) i funkcji wymiernej właściwej.
2. Mianownik funkcji wymiernej właściwej rozkładamy na czynniki liniowe i kwadratowe nierozkładalne.
3. Zapisujemy rozkład (teoretyczny) funkcji wymiernej właściwej na ułamki proste pierwszego i drugiego rodzaju.
4. Znajdujemy nieznane współczynniki tego rozkładu.
5. Obliczamy całki poszczególnych składników rozkładu funkcji wymiernej, tj. wielomianu i ułamków prostych.
4
Wzór rekurencyjny dla całek
2
2
n
dx
x
a
Niech
n
n
a
x
dx
I
2
2
, a > 0, n
N. Wtedy
n
n
n
I
na
n
a
x
na
x
I
C
a
x
a
I
2
2
2
2
1
1
2
1
2
2
ctg
ar
1
.
Najczęściej spotykane całki postaci
2
2
n
dx
x
a
C
a
x
a
a
x
dx
tg
arc
1
2
2
C
a
x
a
a
x
a
x
a
x
dx
tg
arc
2
1
2
3
2
2
2
2
2
2
C
a
x
a
a
x
a
x
a
x
a
x
a
x
dx
tg
arc
8
3
8
3
4
5
2
2
4
2
2
2
2
3
2
2
C
a
x
a
a
x
a
x
a
x
a
x
a
x
a
x
a
x
dx
tg
arc
16
5
16
5
24
5
6
7
2
2
6
2
2
2
4
3
2
2
2
4
2
2