Opiekunka_dziec_513[01]_Z3.03

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1. Narządy mowy. Mechanizmy mowy

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2. Rozwój mowy dziecka i metody jej badania

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3. Wybrane zagadnienia z literatury dziecięcej

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

4.4. Metodyka zajęć dydaktycznych stymulujących rozwój mowy dzieci

4.4.1. Materiał nauczania

4.4.2. Pytania sprawdzające

4.4.3. Ćwiczenia

4.4.4. Sprawdzian postępów

5. Sprawdzian osiągnięć

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik ten pomoże Ci w przyswojeniu wiedzy o narządach i mechanizmach mowy, jej

rozwoju i badaniu, literaturze dziecięcej oraz metodyce zajęć dydaktycznych stymulujących
rozwój mowy dzieci.

W poradniku zamieszczono:

1. Wymagania wstępne, czyli wykaz niezbędnych umiejętności i wiedzy, które powinieneś

mieć opanowane, aby przystąpić pracy z poradnikiem.

2. Cele kształcenia programu jednostki modułowej.
3. Materiał nauczania umożliwiający samodzielne przygotowanie się do wykonania ćwiczeń

i zaliczenia sprawdzianów. Obejmuje on również ćwiczenia, które zawierają:

−

opis działań, jakie powinieneś wykonać,

−

wykaz materiałów i narzędzi potrzebnych do ich wykonania.

4. Zestaw

zadań

testowych

sprawdzający

poziom

przyswojonych

wiadomości

i ukształtowanych umiejętności.

5. Wykaz literatury, z jakiej możesz korzystać podczas nauki.

Jeżeli masz trudności ze zrozumieniem tematu lub ćwiczenia, to poproś nauczyciela lub

instruktora o wyjaśnienie.

Poradnik nie może być traktowany jako wyłączne źródło wiedzy. Wskazane zatem jest

korzystanie z innych dostępnych źródeł informacji.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowe powinieneś umieć:

−

analizować treści materiału nauczania,

−

wykonywać kukiełki, lalki, postacie z bajek, zabawki i ozdoby,

−

wykonywać proste scenografie do teatrzyku,

−

przygotowywać elementy do teatru cieni i teatrzyku kukiełkowego,

−

śpiewać dzieciom piosenkę,

−

posługiwać się prostymi instrumentami muzycznymi,

−

wykorzystywać zestawy perkusyjne do ilustracji tekstu piosenki,

−

poszerzać i uzupełniać swoją wiedzę i umiejętności korzystając z różnych źródeł
informacji (literatura, internet, wymiana doświadczeń koleżeńskich, pomoc nauczyciela
lub instruktora),

−

ustalać potrzeby dziecka na podstawie nadawanych przez nie komunikatów werbalnych
i niewerbalnych,

−

współpracować w grupie,

−

wyciągać wnioski z ćwiczeń.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

określić rolę narządu mowy w procesie rozwoju mowy,

ocenić poziom rozwoju mowy dziecka,

zastosować poprawną technikę wymowy,

dobrać utwory literackie do wieku i możliwości percepcyjnych dziecka,

zinterpretować utwory literackie wykorzystując różnorodne środki ekspresji,

przeprowadzić zajęcia stymulujące rozwój mowy dziecka,

pomóc dzieciom w przezwyciężaniu trudności w mówieniu,

nawiązać współpracę z rodzicami w zakresie rozwoju umiejętności językowych dziecka.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1 . Narządy mowy. Mechanizmy mowy

4.1.1 Materiał nauczania

Mowa jest specyficznie ludzką zdolnością porozumiewania się za pomocą symboli

dźwiękowych. Mowa to złożona czynność psychiczna. Jest sprawnością, której trzeba się
uczyć,

tak

jak

wszystkich

innych

sprawności.

Poniżej

przedstawiono schemat

porozumiewania się językowego słownego.

Rys. 1. Schemat porozumiewania się językowego słownego [5, s.7]

Najmniejszą cząstką mowy jest fonem, czyli dźwięk. Czynność mowy zależy od budowy

i funkcjonowania kilku struktur:
-

ośrodkowego układu nerwowego,

narządu mowy,

narządu słuchu.
Całość aparatu służącego do wytwarzania dźwięków składa się z trzech narządów:

oddechowego, fonacyjnego i artykulacyjnego [1, s.6].

Układ oddechowy to dwa odcinki: górny (jama nosowa, gardło i krtań) oraz dolny

(tchawica, oskrzela i płuca). Akt oddechowy składa się z dwóch faz: wdechu i wydechu.

Narządem fonacji jest krtań wraz ze strunami głosowymi, połączona z tchawicą. Ta część

aparatu mowy odpowiada za wytwarzanie dźwięków.

Trzecią część narządu mowy stanowi narząd artykulacyjny, składający się z nasady (jam:

gardłowej,  ustnej,  nosowej  oraz  jam  rezonacyjnych)  i  ruchomych  narządów  (warg,  języka,
podniebienia  miękkiego,  żuchwy  –  dolnej  szczęki)  [1,  s.  7].  Położenie  i  zachowanie  się
narządów  artykulacyjnych  przy  wytwarzaniu  poszczególnych  dźwięków  stanowi  podstawę
klasyfikacji  głosek.  Więcej  przeczytasz  w  książce  B.  Wierzchowskiej:  Wymowa  polska.
PZWS,  Warszawa  1971.  Dla  jakości  mowy  ważne  jest,  aby  te  elementy  składowe
funkcjonowały w sposób sprawny i skoordynowany.

Wyróżniamy cztery podstawowe rodzaje ćwiczeń wspomagających rozwój mowy małego

dziecka:
-

ćwiczenia usprawniające narządy artykulacyjne,

ćwiczenia oddechowe,

ćwiczenia rytmizujące,

ćwiczenia słuchu fonematycznego [1, s. 14]

Celem ćwiczeń narządów artykulacyjnych jest wypracowanie zręcznych i celowych ruchów
języka, warg i podniebienia [1, s. 15].

Ćwiczenia oddechowe pozwalają różnicować i wydłużać fazę wydechową. Podczas tych

ćwiczeń nabywa się umiejętności stosowania przerw w trakcie mówienia, w celu nabrania

Nadawca (odbiorca)

Odbiorca (nadawca)

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

powietrza  we  właściwych  miejscach.  Umiejętność  ta  pozwala  uniknąć  kolizji  między  rytmem
oddychania,  a  strukturą  wypowiedzi.  W  celu  poszerzenia  wiadomości  skorzystaj  z  książki
K.  Szłapy:  Cmokaj,  dmuchaj,  parskaj,  chuchaj.  Ćwiczenia  oddechowe  i  artykulacyjne  dla
najmłodszych. Wydawnictwo Harmonia, Gdańsk 2005.

W pracy nad mową dziecka należy stosować także ćwiczenia rytmizujące, które

pośrednio  wpływają  na  usprawnienie  narządów  mownych.  Rytmizowana  mowa  jest  techniką
ćwiczącą  aparat  mowy,  poczucie  rytmu,  poczucie  metrum,  tempa  i  dynamiki  oraz  pamięć
ogólną  i  muzyczną.  Rymy,  rymowanki,  wyliczanki  doskonale  rozwijają  zdolności  słuchowe,
by  dziecko  mogło  łatwiej  uchwycić  i  rozróżnić  dźwięki  i  inne  elementy  wyrazu.  Zdolność
precyzyjnego  słyszenia  i  różnicowania  dźwięków  mowy  kształtujemy  i  doskonalimy
w ćwiczeniach fonematycznych.

Technika wymowy zależy od kilku elementów:

tempa mówienia,

prawidłowego frazowania,

modulacji siły głosu,

prawidłowej intonacji.

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jak własnymi słowami opiszesz schemat słownego porozumiewania się?
2.  Które mechanizmy są uruchamiane w procesie mowy?
3.  Jakie narządy wchodzą w skład całości aparatu mowy?
4.  Od jakich czynników zależy technika wymowy?
5.  Jakie ćwiczenia stosuje się w pracy nad mową małego dziecka?
6.  Jakie są cele ćwiczeń wspomagających rozwój mowy dziecka?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Rozwijanie zdolności precyzyjnego słyszenia i różnicowania dźwięków mowy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  wysłuchać w ciszy wyrazów wypowiadanych przez osobę prowadzącą,
2)  nie reagować, jeśli wyraz jest wypowiadany prawidłowo,
3)  klasnąć w ręce, gdy wyraz jest wypowiadany źle,
4)  zapisać w zeszycie ćwiczeń przebieg zabawy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

długopisy,

zeszyty ćwiczeń.

Ćwiczenie 2

Wykonywanie ćwiczeń języka.

Sposób wykonania ćwiczenia

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  obserwować wykonywanie poleceń osoby prowadzącej w lusterku,
2)  wysunąć język: wąski i szeroki,
3)  unieść język na górną wargę,
4)  dotknąć językiem zębów trzonowych górnych i dolnych,
5)  dotknąć językiem poszczególnych zębów, po kolei,
6)  mlaskać czubkiem języka.

Wyposażenie stanowiska pracy:

lusterko dla każdego ucznia.

Ćwiczenie 3

Wykonywanie ćwiczeń oddechowych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  wziąć mały kawałek papieru,
2)  chodzić swobodnie po sali,
3)  wprawić w ruch trzymany w dłoni kawałek papieru na sygnał osoby prowadzącej,
4)  utrzymać go w powietrzu przez jakiś czas za pomocą dmuchania.

Wyposażenie stanowiska pracy:

małe kawałki papieru.

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) podać definicję mowy?

2) wymienić struktury uruchamiane w procesie mowy?

3) zastosować ćwiczenia oddechowe we wspomaganiu rozwoju mowy

dziecka?

4) zastosować ćwiczenia rytmizujące we wspomaganiu rozwoju mowy

dziecka?

5) zastosować ćwiczenia we wspomaganiu rozwoju mowy dziecka?

6) zastosować ćwiczenia doskonalące technikę wymowy?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Rozwój mowy dziecka i metody jej badania

4.2.1. Materiał nauczania

Rozwój mowy jest procesem zależnym od właściwości wrodzonych człowieka

i możliwym w kontakcie ze środowiskiem społecznym. Podstawowym środowiskiem
kształtowania myślenia i mowy dziecka jest rodzina.

Wyodrębnia się cztery okresy rozwoju mowy dziecka:

okres melodii (0 – 1 r. ż.)

okres wyrazu (1 – 2 r. ż.)

okres zdania (2 – 3 r. ż.)

okres swoistej mowy dziecięcej (3 – 7 r. ż.) [1, s.10].
W okresie melodii dziecko komunikuje się z dorosłymi za pomocą krzyku. W 2 – 3

miesiącu  życia  zaczyna  wydawać  różne  dźwięki:  piski,  pomruki,  mlaski,  a  także  dźwięki
artykułowane.  Jest  to  tzw.  głużenie,  które  ma  charakter  dźwięków  odruchowych,
towarzyszących  nieskoordynowanym  ruchom całego ciała  dziecka. Należy  pamiętać, że  głużą
także niemowlęta z uszkodzonym słuchem. W drugiej połowie pierwszego roku życia dziecka
obserwujemy gaworzenie, polegające na potarzaniu zasłyszanych z otoczenia dźwięków.

W okresie wyrazu dziecko używa właściwie wszystkich samogłosek, prócz nosowych

i niektórych spółgłosek: p, b, m, t, d, n, k, ś, czasem ć.

W 2 – 3 roku życia dziecko powinno wypowiadać większość głosek i pierwsze wyrazy:

mama, tata, baba. W dalszej kolejności pojawiają się proste zdania. Wskutek małej
sprawności narządów artykulacyjnych głoski nie zawsze są pełnowartościowe brzmieniowo,
zwłaszcza w trudniejszych zestawieniach.

W okresie swoistej mowy dziecka pojawiają się głoski: r, sz, ż, cz, dż, które w 4 – 5 roku

życia mogą być wymawiane jak: s, z, c, dz. Wymowę dziecka w wieku trzech lat
charakteryzuje duża umiejętność odtwarzania wszystkich elementów słowa.

W wieku 7 lat dziecko powinno mieć opanowaną technikę mówienia. Więcej informacji

uzyskasz  w  publikacjach  B.  Wrocławskiego:  Opieka  logopedyczna  od  poczęcia.  Glottis,
Gdańsk  1998  i  M.  Przetacznik  –  Gierowskiej,  G.  Makiełło  –  Jarży:  Psychologia  rozwojowa
i wychowawcza wieku dziecięcego. WSiP, Warszawa1985.

Do wad nie zaliczamy cech mowy dziecięcej, które są normalnym przejawem jej

niedojrzałości [1, s. 24]. Gdy wymowa dziecka odbiega od normy fonetycznej ogólnie
przyjętej w danym języku, wówczas mamy do czynienia z wadą wymowy. Za wadliwą
uznajemy wypowiedź:
–

słabo słyszalną,

–

mało zrozumiałą,

–

nieprzyjemną w odbiorze (chropowatą, zbyt wysoką, zbyt niską),

–

zawierającą zniekształcone dźwięki,

–

o zaburzonym rytmie i tempie mowy,

–

niepoprawną gramatycznie,

–

nie uwzględniającą opozycji fonologicznych,

–

nieodpowiednią do wieku, płci, inteligencji [7, s. 166,].

Niepokojące objawy to:

–

nieprawidłowości w budowie narządów mowy,

–

brak gaworzenia we właściwym dla dziecka czasie,

–

brak mowy u trzyletniego dziecka,

–

niedojrzałe wypowiedzi dziecka,

–

mowa niewyraźna lub trudno zrozumiała,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

brak reakcji na dźwięki,

–

zaburzenia percepcji słuchowej dotyczące zarówno słuchu fizjologicznego (dokładne
słyszenie), jak i pamięci słuchowej oraz umiejętności kojarzenia dźwięków, a także
słuchu fonematycznego (mownego),

–

dziecko mówi nosowym, głośnym lub ochrypłym głosem, ma trudności w oddychaniu
przez nos,

–

dziecko w trakcie mówienia zacina się [7, s.167].
Nauka zajmująca się kształtowaniem prawidłowej mowy, zapobieganiem powstawaniu

wad  wymowy,  likwidowaniem  błędów  i  korekcją  wad,  a  także  nauczaniem  mowy
w przypadku jej braku albo utraty, to logopedia.
Badanie  rozwoju  mowy  dziecka  ma  na  celu  sprawdzenie  jego  tendencji  rozwojowych,
rozpoznanie  ewentualnych  zaburzeń  oraz  podjęcie  odpowiednich  działań  terapeutycznych.
Należy  je  przeprowadzać  w  pomieszczeniu  wyciszonym,  odizolowanym  od  hałasu  i  dobrze
znanym dziecku.

Do pierwszego roku życia możemy w zasadzie jedynie określić, czy dziecko reaguje na

dźwięki,  czy  też  nie.  Do  najprostszych  ćwiczeń  słuchowych,  polegających  na  rozróżnianiu
dźwięków  akustycznych  należą:  skrzypnięcia  drzwi,  uderzenia  klockami,  potrząsanie
grzechotką.  Badanie  prowadzi  się  z  odległości  około  3  cm.  Bodźce  nadaje  się  z  obu  stron
głowy  dziecka,  poza  polem  jego  widzenia.  Słuch  uznajemy  za  prawidłowy,  jeśli  maluch
poszukuje  wzrokiem  źródła  dźwięku.  W  późniejszych  latach  najlepszym  sposobem  jest
badanie  za  pomocą  mowy  i  szeptu,  w  oparciu  o  obrazki,  rozmowę  kontrolowaną,  pytania  –
zagadki, nazywanie przedmiotów [4, s. 55]. Dziecka nie wolno zmuszać do mówienia, czy też
powtarzania.  Należy  wzbudzać  u  niego  zainteresowanie  mową  i  uświadamiać  mu  fakt,  że
każdy  przedmiot,  zjawisko  posiada  swoją  nazwę.  Podczas  badania  eksponujemy  dziecku
pojedyncze  obrazki  i  pytamy,  co  to  jest?  Odpowiedzi  dziecka  należy notować  na bieżąco,  na
specjalnie  przygotowanej  karcie  badania  wymowy  lub  nagrywać  na  nośnik  dźwięku  (taśmę
magnetofonową) [6, s. 106].

Materiał językowy dobiera się selektywnie, stosownie do potrzeb i możliwości dzieci.

Można to osiągnąć poprzez odpowiednie zabawy, inscenizacje, gry, oglądanie barwnych
ilustracji, obrazów, filmów, przeźroczy, organizowanie wycieczek, spotkań ze zwierzętami,
itp. [4, s.87].

Sprawność warg i języka łatwo możemy sprawdzić w zabawie z dzieckiem.

Proponujemy, aby dziecko:

–

było kotkiem, który oblizuje się po wypiciu mleka, próbuje dotknąć językiem nosa,
rozciąga usta w uśmiechu lub parska z radości,

–

uśmiechało się do swojej pani,

–

otworzyło usta szeroko jak pisklątko, które czeka na jedzenie,

–

zacisnęło buzię tak mocno jakby zamykało na kłódkę,

–

wyciągnęło buzię jak dziób bociana i chwytało żabki.

Więcej o sposobach badania rozwoju mowy dziecka przeczytasz w książce A. Balejko,

M. Zińczuk (red.): Terapia pedagogiczna w teorii i praktyce. Wydawnictwo „Logopedia
radzi”, Białystok 2006.

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Które czynniki warunkują rozwój mowy dziecka?
2.  Jak można scharakteryzować okresy rozwoju mowy dziecka?
3.  Jakie znasz wady wymowy u małego dziecka?
4.  Jakie znasz sposoby badania rozwoju mowy u małego dziecka?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Badanie motoryki narządów mowy [5, s.68].

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) utworzyć w parę z innym uczniem,
2) zaproponować osobie z pary następujące zadania:

górne zęby nasuń na dolną wargę,

dolne zęby nasuń na górną wargę,

pokaż usta zaokrąglone,

pokaż usta spłaszczone,

wysuń język spłaszczony,

wysuń język wąski,

dotknij językiem wargi górnej,

dotknij językiem wargi dolnej,

3) ocenić każde precyzyjnie i poprawnie wykonane zadanie, przyznając 1 punkt,
4) ocenić brak wykonania zadania, przyznając 0 punktów. Wynik poniżej 6 punktów

oznacza, że konieczne są ćwiczenia usprawniające wargi i język.

Wyposażenie stanowiska pracy:

kartka papieru,

ołówek lub długopis.

Ćwiczenie 2

Badanie sprawności słuchowych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  utworzyć w parę z innym uczniem,
2)  ustawić osobę z pary jednym bokiem (uchem) do siebie,
3)  stanąć w odległości 3 metrów od partnera,
4)  poprosić osobę z pary o wykonanie następujących poleceń:

–

pokaż lalkę,

–

pokaż nos,

–

pokaż ucho,

–

pokaż zęby,

–

pokaż włosy,

–

pokaż brzuch,

–

pokaż nogę,

–

pokaż oko,

5) zmienić ustawienie partnera, odwracając go do siebie drugim bokiem (uchem),
6) zapisać wynik badania w zeszycie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

kartka papieru,

ołówek lub długopis.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wymienić okresy rozwoju mowy dziecka?

2) sprawdzić, czy rozwój mowy dziecka w wieku 0 – 4 lat przebiega

prawidłowo?

3) określić, od jakich czynników zależy prawidłowy rozwój mowy

dziecka?

4) podać przykłady wad wymowy u małego dziecka?

5) zaplanować i przeprowadzić badanie rozwoju mowy dziecka?

6) wymienić zasady przeprowadzania badań sprawności artykulacyjnych

i słuchowych z małym dzieckiem?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.

Wybrane zagadnienia z literatury dziecięcej

4.3.1. Materiał nauczania

Literaturę dla najmłodszych stanowią najczęściej małe formy literackie, pisane językiem

zrytmizowanym,  o  charakterze  strukturalnie  mieszanym.  Odgrywają  one  doniosłą  rolę
w wychowaniu umysłowym, społeczno – moralnym i estetycznym dziecka i powinny zajmować
poczesne miejsce w pracy wychowawczej. Należycie wykorzystana literatura dziecięca rozwija
wyobraźnię,  pamięć,  uwagę  i  myślenie  dziecka,  rozszerza,  porządkuje  i  utrwala  wiadomości
o otaczającym świecie. Bohaterowie literaccy są bliscy dzieciom, stanowią cząstkę ich świata,
w  którym  ożywają  lalki,  misie,  inne  zabawki  i  przedmioty.  Dlatego  tak  ważne  są  dla dziecka
wzory, które przedstawiają, a dzięki którym my dorośli możemy urozmaicać i pogłębiać nasze
oddziaływania  edukacyjne.  Takie  oddziaływanie  książki  rozpoczyna  się  już  we  wczesnym
dzieciństwie.  Literatura  dziecięca  rządzi  się  własnymi  prawami,  posiada własną  poetykę  form
inicjalnych  i  gatunków,  własny  i  pełny  obieg  komunikacyjny:  wydawnictwa,  rynek,  prasę
i krytykę [2, s. 169].

Coraz bardziej docenia się znaczenie pierwszych kontaktów i doświadczeń dziecka

z literaturą w jego rozwoju. Możliwości oddziaływania literatury są wielokierunkowe:
–

kształcą estetyczną wrażliwość,

–

rozwijają osobowość,

–

pozwalają na zdobywanie podstaw oceny moralnej i umiejętności rozumienia sytuacji
ludzkich,

–

kształtują wyobraźnię i postawę twórczą,

–

są wzorem pięknej polskiej mowy [10].
Te właściwości literatury dziecięcej należy wykorzystać w świadomym oddziaływaniu na

kształtowanie prawidłowego rozwoju małego dziecka. Wiedza z zakresu teorii literatury jest
drogowskazem dla wychowawcy: wyznacza przestrzenie analizy literackiej, przez które
poprowadzi on podopiecznych, tworząc korzystne dla podstawowych celów edukacji sytuacje
dydaktyczne.

Jednym z elementów współdziałających z całym środowiskiem wychowującym jest

książka.  Książka  w  edukacji  małego  dziecka, to ważna pomoc dydaktyczno – wychowawcza.
Wczesne  spotkania  dziecka  z  książką  są  bliskie  zabawie  i  różnym  formom  dziecięcej
aktywności.  Dobre  i  wartościowe  publikacje  są  pisane  ładną  polszczyzną,  budują  wiarę
dziecka  w siebie i świat, dobry i stabilny system wartości, zmuszają do refleksji i krytycznego
myślenia,  uczą  optymizmu,  unikają  stereotypów  dotyczących  płci,  kultur,  ras.  Pomagają
dziecku pojąć różne życiowe sytuacje. W krótkim czasie, podczas kilkunastominutowej lektury,
mały  słuchacz  może  przeżyć  to,  co  w  życiu  odbywa  się  w  dłuższych  odcinkach  czasu,  a  więc
trudniej  dostrzega  się  wówczas  związki  między  obserwowanymi  faktami,  a  poza  tym w  książce
przedstawiony jest często świat szerszy, nieosiągalny dla dziecka w otaczającej rzeczywistości.

W młodszych grupach wiekowych książka nie tylko pomaga wzbogacić zabawy dziecka,

ale jednocześnie ułatwia orientację w otaczającym go świecie ludzi, zjawisk i przedmiotów -
w domu, w ogrodzie, na podwórku. Ukazując wzory właściwego współżycia, staje się pomocna
w kształtowaniu odpowiedniego stosunku dzieci do kolegów, wspólnych zabawek, przyrody.

Utwory przeznaczone dla starszych dzieci przedstawiają szerszy krąg zjawisk, gdyż

większy  jest  zasób  pojęciowy  dziecka  3  -  4  letniego  w  stosunku  do  jego  młodszych  kolegów.
Literatura  dla  dzieci  starszych  przedstawia  bardziej  skomplikowane  stosunki  między  ludźmi,
ukazuje  przykłady  postępowania  bohaterów,  ich  postawy  w  różnych  sytuacjach.  Te  przykłady
mogą  być  momentem  inspirującym  całą  różnorodność  wychowawczego  oddziaływania.  Należy
przy  tym  zwrócić  uwagę,  jak  bardzo  książka  zwielokrotnia  możliwości  poznawania,  poszerzania
dostępnego dziecku świata. Nawet łatwe książeczki dla najmłodszych, o prostej akcji, opowiadają

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

często  o  sprawach  wykraczających  poza  dostępne  dla  nich  obserwacje  i  doświadczenia.  Na
przykład,  książki  o  zwierzętach  domowych,  które  czytamy  i  pokazujemy  małemu  dziecku
wychowującemu  się  w  mieście,  pozwalają  nie  tylko  utrwalić  pewne  wyobrażenia,  które
powstawały  w  wyniku  obserwacji  i  spostrzeżeń  w  konkretnych  sytuacjach,  ale  pomagają
kształtować nowe wyobrażenia i pojęcia. Ta dydaktyczna funkcja książki rośnie coraz bardziej
w miarę dorastania dziecka - coraz więcej wiadomości czerpie tylko z książek, a bardzo dużo
z  literatury  pięknej. Opowiadamy  i  czytamy maluchom o  życiu  i  przygodach, które dzieją się w
odległych miastach, krajach w dawnych czasach, innym środowisku.

Dzieci słuchają opowiadania, przeżywają treść utworu, ale zarazem śledzą przebieg akcji,

kolejność  następujących  po  sobie  zdarzeń.  Przeżycia  te  często  znajdują  wyraz
w  różnorodnej  dziecięcej  ekspresji:  słownej,  muzycznej  i  plastycznej.  Działalność  plastyczna
małych  dzieci,  których  kompetencje  językowe  są  niewystarczające  do  wypowiadania  własnych
myśli  i  przeżyć,  stanowi  jedną  z  podstawowych  form  wypowiadania  się  i  porozumiewania  się.
Forma  wypowiedzi  plastycznej  wzbogaca  siłę  oddziaływania  książki.  Dobrą  inspiracją  do  działań
plastycznych  są  opowiadania,  wiersze,  piosenki,  inscenizacje,  widowiska  teatralne  oraz  baśnie
i  bajki.  Baśnie  i  bajki  przypisane  są  dzieciństwu.  Są  jego  atrybutem  –  czymś  nieodłącznym
i  odwiecznym.  Baśń  daje  możliwość  fantazjowania,  natomiast  poezja  operuje  sugestią,  nastrojem
i  emocją.  Baśnie,  bajki,  piosenki  i  wiersze  ułatwiają  dziecku  przyswojenie  struktury  zdań  oraz
nowych  słów,  których  po  zapamiętaniu  będzie  mogło  używać.  Literatura  ma  duży  wpływ  na
rozwój  mowy  i  myślenie  dziecka.  Słuchając  wiersza,  bajki,  baśni  lub  opowiadania,  mimo  woli
utrwala  sobie  słownictwo,  wzbogaca  je  nowymi  słowami  i  wyrażeniami,  osłuchuje  się
z  prawidłową  wymową  wyrazów,  z  właściwym  stawianiem  form  gramatycznych  i  poprawia
wymowę, oczywiście, jeżeli osoba, która mu czyta, mówi poprawnie.

Aktywizowaniu procesów mowy sprzyja wzór poprawnej mowy opiekuna. Wychowawca musi

umieć  posługiwać się żywym słowem jako dźwiękową formą. Dużo wypowiedzi idzie na marne tylko
dlatego,  że  nie  były  zauważone  przez  dziecko,  gdyż  ich  forma  dźwiękowa  nie  miała  odpowiedniej
wyrazistości,  nużyła  monotonią  lub,  wprost przeciwnie, męczyła  hałaśliwą sztucznością, nienaturalnym
patosem.  Wychowawca,  czy  rodzic,  musi  zadbać  o  to,  by  wyrażać  się  zawsze  prostym,  poprawnie
artykułowanym językiem. Jego wypowiedzi powinny być jasne, precyzyjne i pełne. Dobrze jest zwrócić
uwagę  dziecka  na  istnienie  różnych  rejestrów  ustnej  wypowiedzi.  Przez  cały  dzień  modulując  głos,
wychowawca  musi  panować  nad  poziomem  decybeli  w  sali.  Dziecko  osłuchując  się  z  tekstem,
wzbogaca  swój  zasób  słów,  nabiera  chęci  do  mówienia,  uczy  się  pięknej  polskiej  mowy.  Na
dobrych  prawidłowych  wzorach  przyswaja  sobie  pewne  zwroty  i  określenia,  tworzy  zarazem
samodzielne  opowiadanie,  treściowo  związane  z  poznanym  utworem.  Te  dziecięce
opowiadania,  chociaż  mało  zwarte  i  uporządkowane,  mają  służyć  utrwalaniu  właściwych  form
gramatycznych.

W rozważaniach dotyczących wykorzystania literatury dziecięcej nie można pominąć

przekazywania  jej  treści  poprzez  opowiadanie.  Opowiadanie  powinno  być  dominującym  sposobem
przekazu  w  przypadku  małych  dzieci.  Polega  ono  na  przekazywaniu  treści,  dobrze  znanego,  utworu
własnymi  słowami,  zachowując  przy  tym  przebieg  akcji  i  piękny  literacki  język.  Podczas  prezentacji
opowiadania należy pominąć trudniejsze lub mało zrozumiałe dla dzieci zwroty i wyrazy, bądź zastąpić
je  innymi.  Dzięki  temu  treść  utworu  stanie  się  bardziej  zrozumiała.  Przekaz  w  postaci  opowiadania
ułatwia kontakt z dziećmi, pozwala obserwować ich reakcje, skupienie uwagi, zainteresowanie.

Książka powinna sprawiać dziecku radość, stwarzać okazję do cieszenia się kolorystyką

i  ujęciem  obrazków,  do  przeżywania  uroku  rymowanej  mowy.  Oglądanie  ilustracji  budzi
pragnienie  dowiedzenia  się  czegoś  ciekawego  o  treści  książki.  Ilustracja  przemawia
bezpośrednio,  podczas  gdy  tekst  odczytuje  dziecku  osoba  dorosła.  Osoba  czytająca  tekst  nie
tylko przekazuje jej treść, lecz pomaga w interpretacji  obrazków.  Doceniając znaczenie ilustracji
w książkach, jako  bodźca  wyzwalającego  ekspresję  słowną  dzieci,  powinno  się  inspirować ich
wypowiedzi przez stwarzanie sprzyjających sytuacji.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Stałe kontakty ze starannie dobranymi utworami z zakresu poezji i prozy, zawierającymi

artystyczne  ilustracje,  budzą  wrażliwość  estetyczną  dziecka,  sprzyjają  rozwijaniu  postaw
twórczych.  Zarówno  cele  właściwe  jak  i  pozaestetyczne  odgrywają  ważną  rolę
w  kształtowaniu  postaw  czytelniczych  małych  odbiorców.  Jednak  przekazywanie  utworów
w  sposób  instrumentalny  osłabia  siłę  ich  artystycznego wyrazu.  W ten  sposób  gubi się  dzieło
literackie, którego zadaniem jest wywołać przeżycie estetyczne bądź estetyczne wzruszenie.

Zwrócenie uwagi na tę problematykę wypływa z przekonania, że nie tylko przed

rodzicami,  ale  także  przed  wychowawcami  stoi  ważne  zadanie  rozbudzania  zaciekawienia,
a  potem  zainteresowania  małych  odbiorców  literaturą.  W  aktywizowaniu  działalności  dzieci  za
pomocą  książek  ważną  rolę  odgrywa  właściwie  funkcjonujący  "kącik  książki".  Taki  kącik
przygotowujemy  już  dla  najmłodszych.  Jest  to  miejsce,  gdzie  mogą  oni  z  pomocą  opiekunki
lub  samodzielnie  obejrzeć  książkę  i  czasopismo,  a  także  posłuchać  tekstu  nagranego  na
nośniku  dźwięku.  Urządzenie  biblioteczki  może  być  bardzo  różne,  zależne  jest  od  wieku  dzieci
i  warunków  materialnych.  Książki  powinny  być  tak  umieszczone,  aby dzieci  mogły swobodnie po nie
sięgać  i  spokojnie  je  oglądać.  Dobrze  prowadzony  kącik  książki może  spełniać  niezwykle  pożyteczną
rolę  –  rozwijać  u  dzieci  zainteresowanie,  zamiłowanie  i  kulturalny  stosunek  do  książki.  Kącik  książki
powinien  mieć  żywy  charakter.  Jego  wygląd  zewnętrzny  musi  świadczyć  o  zainteresowaniu  dzieci
książką.  Książki,  którymi  dzieci  chwilowo  przestały  się  interesować  opiekunka  powinna  schować.  Po
jakimś  czasie  mogą  one  znów  wrócić  do  kącika.  Dzieci  chętnie  je  wtedy  oglądają,  przypominają  je
sobie,  dostrzegają  nowe,  ciekawe  szczegóły.  Świadectwem  żywotności  kącika  książki  będą  prace
dzieci na temat ulubionych opowiadań lub baśni.

W kąciku może się znaleźć komplet kukiełek, kolorowych sylwetek z kartonu, przy pomocy

których,  dzieci  mogą  bawić  się  w  teatr.  Tam  też,  przy  różnych  okazjach,  nauczycielka  może  także
zawieszać  portrety  poetów  i  pisarzy,  wiążąc  uczuciowo  dzieci  z  polską  kulturą  narodową.  Ważnym
jest,  aby  znalazło  się  tam  kilka  identycznych  tytułów,  a  zarazem  aby  były  to  pozycje
z  przewagą  ilustracji  nad  tekstem.  Wszystkie  te  zabiegi  mają  na  celu  kształtowanie  postawy
przyszłego  czytelnika.  Powinniśmy  również  przekazywać,  w  miarę  możliwości,  informacje
o pisarzach  i  autorach  ulubionych  książek.  Do  najbardziej  popularnych  pisarzy  tworzących
dla  dzieci,  należą:  J.  Brzechwa,  J.  Tuwim,  Cz.  Janczarski,  J.  Czechowicz,  M.  Konopnicka,
J. Papuzińska, W. Chotomska, D. Gellner, D. Wawiłow, T. Kubiak, E. Szelburg – Zarembina,
St.  Szuchowa,  I.  Suchorzewska,  H.  Bechlerowa,  J.  Ficowski,  J.  Kulmowa,  H.  Januszewska,
I.  Jurgielewiczowa,  L.  J.  Kern,  J.  Kierst,  J.  Korczak,  M.  Kownacka,  L.  Krzemieniecka,
F. Leszczyńska, H. Zdzitowiecka, J. Twardowski, M. Niemycki i inni.

Niezwykle ważne w rozwoju dziecka jest wspólne czytanie w rodzinie. Bez względu na

sytuację  rodzinną,  majątkową,  czy  wykształcenie,  należy  zachęcać  rodziców  do  codziennego
głośnego czytania  przez  20  minut. Aby  dziecko  nauczyło się  w  mądry  i umiarkowany sposób
korzystać  z  telewizji,  musi  już  w  najmłodszym  wieku  otrzymać  alternatywę  w  postaci  innej,
atrakcyjnej formy spędzania czasu – czytania.

Codzienne głośne czytanie jest szczepionką przeciwko wielu niepożądanym wpływom

i  zagrożeniom  dla  umysłu  i  psychiki  dziecka  ze  strony  współczesnej  cywilizacji.  Rodzice  są
pierwszymi  i  najważniejszymi  nauczycielami  w  nauce  samodzielnego  czytania.  Najlepiej
uczynić  z  czytania  rodzinny  rytuał.  Wzruszający  to widok,  gdy rodzice wspólnie  z  dzieckiem
przeżywają  czytany  utwór  w  miłej,  życzliwej  atmosferze.  Takie  czytanie  wzmacnia  więź
rodzinną,  wyrabia  właściwy  stosunek  dziecka  do  książki  i  przede  wszystkim  rozbudza
zainteresowania czytelnicze.

Najmłodszym dzieciom, kilkudniowym, czy kilkutygodniowym można czytać cokolwiek,

trzymając je w ramionach, patrząc na nie z miłością i głosem wzbudzając ich zainteresowanie.
W  ten  sposób  budujemy  trwałe  skojarzenie  czytania  z  poczuciem  bezpieczeństwa,
przyjemności  i  więzi  oraz  stymulujemy  ich  rozwój  umysłowy.  Czytanie  rozwija  język,  język
zaś  stanowi  podstawę  dla  myślenia  -  w  mózgu  dziecka  powstają  miliony  połączeń

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

neuronowych, które wpływają na inteligencję [9]. Poziom rozumienia tekstu słuchanego przez
dziecko wyprzedza o 2 – 3 lata poziom rozumienia przy samodzielnym czytaniu [8].

Rodzina jest dla dziecka pierwszą szkołą życia, szkołą uczuć i stosunku do otaczającego

nas świata. Małe dziecko w kręgu najbliższych zdobywa pierwsze doświadczenia, zaznaje
poczucia bezpieczeństwa i miłości, poznaje świat, a także rozpoczyna swoją przygodę
z książką. Już od najmłodszych lat w swoim domu rodzinnym dziecko styka się z książką.

Mając niespełna ponad rok zaczyna „czytać” i obcować z książką. Początkowo jest to

czynność  naśladowcza,  jak  wiele  innych czynności  – dziecko naśladuje czytających rodziców.
Nieważne  jest  wówczas  dla  niego  co  czyta,  nie  przeszkadza  mu  nawet  odwrócona  „do  góry
nogami”  książeczka,  gdyż  przyjemności  dostarcza  mu  samo  przewracanie  kartek.  Książka
w tym wieku  jest  dla  dziecka  jeszcze  jedną zabawką, którą może manipulować obracając nią,
budując  domki,  gniotąc  kartki  itp.  Sprawia  to  dziecku  wiele  radości  i  przyjemności.  Potem
następuje  moment,  gdy  dziecko  poczyna  śledzić  układ  barwny  plam  na  przewracanych
kartkach i nagle odkrywa, że z plam wyłaniają się dobrze znane kształty. Odkrycie to staje się
początkiem  dalszych  poszukiwań.  Dziecko  ogląda  ilustracje,  całuje  je,  tuli  i  już  nie  jest  mu
obojętne,  jaka  to  książka.  Sięgając  po  lekturę  pragnie  widzieć  kolorowe  obrazki,
przedstawiające  wyraźnie  znane  mu  zwierzęta, przedmioty czy  postacie.  Czynność ta sprawia
wiele  radości  maluchowi,  który  dodatkowo  „zamęcza”  rodziców  pytaniami  w  stylu  „co to?”,
śmieje  się  i  cieszy  przewracając  kartki  pięknie  ilustrowanej  książki.  Więcej  przeczytasz
w książce I. Słońskiej: Dzieci i książka. PWZS, Warszawa 1959.

Na rozpoczęcie przygody z książką poleca się książkę z tekturowymi lub plastikowymi

kartkami  lub  miękką  „poduszeczkę”.  Sztywne kartki, to gwarancja,  że książka  szybko  się  nie
zniszczy.  Książeczki  –  zabawki,  które  wydają  dźwięki,  czy  pokryte  są  futerkiem,  oprócz
funkcji  zabawy  mają  ogromny  wpływ  na  stymulację  wielu  zmysłów  (słuchu,  wzroku,
dotyku).  Takie  książeczki,  to  pierwszy  krok  do  tego,  by  wyzwolić  w  dziecku  ciekowość,
a w przyszłości  rozbudzić  miłość  do  prawdziwej  lektury.  Zaleca  się  opowiadanie
narysowanych  historyjek  własnymi  słowami,  tłumaczenie  dziecku,  co  się  dzieje  na  obrazku,
nawiązując  do  jego  wiedzy  i  doświadczeń.  Stopniowo  opowiada  się  i  czyta  bardziej
rozbudowane teksty.

Potem obserwujemy u dzieci pierwsze zainteresowanie treścią utworu. W tym momencie

rodzice  winni  zaciekawić  dziecko  tekstem książki,  aby obok  zabawek,  zaczęła ona zajmować
coraz  więcej  miejsca  w  jego  życiu.  Bowiem  pierwsze  kontakty  dziecka  z  treścią  książki
przypominają jego zachowanie w stosunku do każdego nowego przedmiotu, który napotyka.

Dla dziecka, które ma rok czy dwa najlepsze są książki z dużymi kolorowymi

ilustracjami i prostymi obrazkami. Warto pamiętać, że zanim dziecko stanie się miłośnikiem
książki, musi się z nią oswoić. Zawsze możemy, przed rozpoczęciem czytania na głos,
przejrzeć książkę i opowiedzieć dziecku, co widzi, co się w niej dzieje i dlaczego.

Jednak zachęca się do okazania zaufania maluchowi. Podążajmy za jego propozycją

kontaktu z proponowaną książką. Tak wiele możemy się sami nauczyć od dziecka pozwalając
mu być przewodnikiem. To również wspaniały sposób na wzmacnianie pomysłów i fantazji
dziecka.

Podczas czytania maluchom trzeba uzbroić się w cierpliwość – dziecko zazwyczaj długo

przygląda  się  każdemu  obrazkowi,  a  starsze zadaje wiele  pytań. Pozwólmy  mu  zatrzymać się
przy  obrazku  tak  długo,  jak  chce  i  potrzebuje.  Cierpliwość,  czas,  atmosfera  towarzysząca
czytaniu to nieodłączne elementy, by zachęcić dziecko do wspólnej lektury. Dziecko w wieku
3  –  4  lat  zainteresują  już  dłuższe  historie.  Warto  dobierać  je  tak,  by  nie  były  zanadto
skomplikowane  (najwyżej kilku bohaterów), w przeciwnym wypadku maluch dość szybko się
znudzi i zrazi do czytania.

Dobrze dobraną książkę łatwo rozpoznać po tym, że dziecko zawsze uwielbia do niej

wracać i prosi, by mu czytać tę samą opowieść kilka razy. Wartościowa i piękna książka to

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

taka,  która  uczy  jak  odróżniać  dobro  od  zła.  Przybliża  wzorce  takich  postaw  jak  przyjaźń,
odwaga,  tolerancja,  daje  możliwość  przeżywania  radości,  zachwytu,  tajemnic.  Książki,
w  których  bohaterami  są  misie  i  inne  zwierzęta,  często  gloryfikują  przyjaźń  i  są  pełne
ciekawych  przygód,  dlatego  zawsze  są  lekturami godnymi  polecenia. Im ciekawsza  i bardziej
wzruszająca książka, tym większa szansa, że dziecko zaprzyjaźni się z nią.

Dziecko między drugim, a trzecim rokiem życia znajduje się w okresie „magicznego

myślenia”.  Boryka  się  z  lękiem  separacyjnym  (dziecko  –  matka),  bowiem  w  tym  okresie
uczęszcza  już  do  żłobka  lub  przedszkola.  Czytanie  książek  z  bajkami,  baśniami  lub
opowiadaniami  pozwala  na  rekompensowanie  tego  braku,  daje  poczucie  bezpieczeństwa,
przewidywalności i ciągłości.

Gdy dziecko zrozumie, że książka posiada treść, zaczyna prosić – „poczytaj mi mamo”.

Jest  to  bardzo  ważny  okres  w  kształtowaniu  się  postawy  dziecka,  jako  rozmiłowanego
czytelnika.  Mały  „czytelnik”  lubi  wracać  kilkakrotnie  do  swoich  ulubionych  książeczek,
pragnie  je  mieć  blisko  siebie  nawet  wtedy,  gdy  nie  „czyta”.  Dokonując  wyboru  literatury
dziecięcej  powinniśmy  uwzględniać  zarówno  wątki  fantastyczne,  jak  i  opowiadania
przedstawiające  życie  w  sposób  realistyczny,  a  przede  wszystkim  kierować  się  względami
estetycznymi.  Literatura  może  wpływać  na  dziecięce  zachowania,  inspiruje  tematy  zabaw
twórczych.

Utwór literacki przeczytany, czy opowiedziany stanowi tylko jedną z form oddziaływania

na  wyobraźnię  i  intelekt.  Odpowiednimi  pytaniami  można  pobudzić  dziecko  do
zainteresowania  się  losami  bohaterów,  do  wymyślania  własnej  koncepcji  zakończenia  akcji.
Każdy,  kto  obcuje  z  dziećmi  na  co  dzień,  ma  okazję  przekonać  się,  jak  bardzo  lubią  one
zabawy  dramatyczne,  w  których  można  pełnić  różne  role.  Zabawy  te  dają  ujście  bogatej
fantazji dziecięcej i pozwalają odgrywać fascynujące role i zdarzenia.

Czytanie dzieciom bajek pobudza wyobraźnię, będącą połączeniem możliwości, jakie

daje język, z pamięcią obrazową. Mały czytelnik utożsamia się ze swoim bohaterem i ma
poczucie, że dobra wróżka będzie nad nim czuwać. Bajka, baśń, czy opowiadanie daje zatem
poczucie wsparcia, siłę, nadzieję i sprawia, że dziecko czuje się bezpiecznie.

Na początku warto rozejrzeć się po domu i poszukać książek z dzieciństwa. Na pewno

znajdzie  się  wtedy  takie  książki,  które  mimo  upływu  lat,  nie  straciły  na  jakości.  Ale
pamiętajmy,  że  upodobania  dzieci  zmieniają  się  szybko  i  warto  za  nimi  nadążać.  Można
popytać  innych  rodziców  i śledzić  recenzje książek w czasopismach dla rodziców, wybrać się
do  miejscowej  biblioteki  i  poprosić  o  polecenie wartościowych oraz  odpowiednich  dla wieku
dziecka pozycji.

Równie lubiane przez dzieci jest opowiadanie treści książek czy inscenizacje utworów.

Aby  jednak  książka  stała  się  towarzyszką  dziecka  i  była  naprawdę  jego  książką,  powinna
znajdować  się  wyłącznie  pod  jego  opieką.  W  ten  sposób  już  od  najmłodszych  lat  mały
„czytelnik”  przyzwyczaja  się  do  troskliwego  obchodzenia  się  z  nią.  Najlepszą  metodą
wdrożenia  dziecka  do  dbania  o  własny  księgozbiór  jest  przykład  rodziców.  Dziecko  widząc
stosunek  swoich  najbliższych  do  książek  naśladuje  ich  działania.  Można  czytać  przed
pójściem  spać,  ponieważ  dzieci  z  niecierpliwością  oczekują  spotkań  z  mamą,  czy  tatą  przy
bajce.  Czytać  można  także  trzymając  dziecko  na  kolanach,  jednocześnie  je  przytulając.
Wtulone  w  rodzica  i  zasłuchane  w  opowieści  dziecko  poczuje  się  bezpieczne  i  ważne.
Podczas czytania rodzic może poudawać aktora - zmieniać tembr głosu, intonację, wcielać się
w bohaterów czytanej książki. W ten sposób pokazuje dziecku, czy bohater jest dobry czy zły,
wesoły  lub  smutny.  O  książce  warto  pamiętać  również  podczas  spaceru,  przed  drzemką
w ciągu dnia i wszędzie tam, gdzie spodziewamy się np. długiego czekania (kolejka w sklepie, do
lekarza). Najważniejsze jednak, by czytanie kojarzyło się dziecku z przyjemnością [10].

Są dzieci, dla których wspólne czytanie to ogromna radość, inne trzeba zachęcać, by je

polubiło. Dlatego nie należy przesadzać z długością czytania, tak by ani rodzic, ani dziecko

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

nie  poczuli  się  znużeni.  Żyjemy  w  cywilizacji  telewizyjnej.  Badania  naukowe  wykazują
szkodliwość  nadmiernego  oglądania  telewizji  przez  dzieci.  Telewizja  nie  rozwija  u  dzieci
myślenia  i  skraca  ich  przedział  uwagi,  wiele  programów  wywołuje  lęki  i  niepokój  oraz
znieczula na przemoc. Oto kilka ważnych wskazówek, które należy przekazać rodzicom.

Podczas głośnego czytania:

–

zrób z siebie kompletnego klauna, pokaż jak najwięcej entuzjazmu i zmieniaj głosy
poszczególnych postaci,

–

śledź palcem tekst posuwając wolno palec poniżej każdego słowa pokazując dziecku jak
całe słowa tworzą historię,

–

nie spiesz się z czytaniem, daj dziecku czas na obserwowanie ilustracji i zadawanie
pytań,

–

zachęcaj dziecko do powtarzania na głos zdań, które powtarzają się w tekście,

–

rób analogie: odnieś historię książkową do prawdziwego życia,

–

kiedy dziecko zadaje pytanie, zatrzymaj się, uważnie je wysłuchaj i odpowiedz na
pytanie [9].

Zalety głośnego czytania:

1.  Buduje mocną więź między dorosłym i dzieckiem.
2.  Tworzy skojarzenie czytania z przyjemnością i poczuciem bezpieczeństwa.
3.  Niezwykle stymuluje rozwój mózgu.
4.  Przynosi ogromną wiedzę ogólną, rozbudowuje słownictwo.
5.  Uczy myślenia, pomaga w zrozumieniu ludzi, świata i siebie.
6.  Daje kontakt z bogactwem doświadczeń niemożliwych do zdobycia samemu.
7.  Rozbudza zainteresowania, rozwija wyobraźnię.
8.  Stymuluje rozwój emocjonalny, rozwija wrażliwość i empatię.
9.  Uczy wartości moralnych, wpływa na zmianę negatywnych postaw na pozytywne.
10.  Buduje samouznanie – dziecko czuje się ważne, kochane i coraz bardziej kompetentne.
11.  Ułatwia samodzielne czytanie, daje podwaliny pod sukces w mówieniu i pisaniu.
12.  Chroni przed uzależnieniem od telewizji i absorbowaniem z niej antywartości.
13.  Uczy nieagresywnych sposobów rozwiązywania problemów i konfliktów.
14.  Kształtuje nawyk czytania na całe życie.
15.  Jest najlepszą inwestycją w pomyślną przyszłość dziecka [9].

Dobór lektur dziecka powinien być starannie przemyślany. Książka bowiem musi mieć

w  sobie  coś  bliskiego,  coś  znajomego,  ale  jednocześnie  zawierać  elementy  nowe,  nieznane  –
zarówno  takie,  które  dziecko  w  procesie  lektury  pozna  i  zrozumie,  jak i  takie,  które  dopiero
pobudzą jego refleksje i ciekawość, które pozostaną dla niego niejasne, staną się pożywką dla
dalszych  pytań,  poszukiwań,  działań  poznawczych.  Nie  należy  bać  się  książek  trudniejszych
w  odbiorze,  jeśli  tylko  budzą  one  zainteresowanie  i  ciekawość  dzieci.  Nie  powinno  się  także
eliminować  elementów  drastycznych,  bowiem  dziecko  szuka  w  książce  emocji,  silnych
wzruszeń  i  przeżyć.  Trzeba  je  tylko  dostosować  do  jego  wieku  i  wrażliwości  indywidualnej,
czytać  dziecku  takie  pozycje,  które  znajdą  w  jego  psychice  odpowiednio  silny  oddźwięk,  ale
nie  zagrożą  jego  wewnętrznemu  poczuciu  bezpieczeństwa.  Trzeba  przy  tym  pamiętać,  że
przekazywanie  tekstu  dzieciom  powinno  być  żywe,  wyraziste,  dobitnie  podkreślać  treść
i  nastrój  utworu.  Opiekunka  małego  dziecka  przyjmuje  na  siebie  bardzo  odpowiedzialną  rolę
–  staje  się  pośrednikiem  między  utworem  a  małym  odbiorcą.  To  ona  decyduje  o  wyborze,
sposobie  i  formie  przedstawienia  go  dzieciom.  Przy  czym  musi  pamiętać,  iż  mały  słuchacz
odbiera tekst  bezkrytycznie, stąd tak istotna jest staranność w doborze lektury. Nie może też
zapominać,  że  kontakt  z  książką  wykształca  prawidłowe  nawyki,  a  jednocześnie  kształtuje
czytelnicze upodobania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Oto propozycje książek do głośnego czytania:

Wiek: od urodzenia do 4 lat

1.  Zofia Beszczyńska - Kot herbaciany.
2.  Michael Bond - Miś Paddington.
3.  Jan Brzechwa - Bajki samograjki.
4.  Wanda  Chotomska  dla  najmłodszych  Wyliczanki,  zgadywanki,  wierszowanki  Kubusia

Puchatka - Czerwony, Zielony, Żółty, Niebieski.

5.  Czesław Janczarski - Awantura w kinie.
6.  Sławomir Grabowski - Przygody kota Filomena.
7.  Maria  Konopnicka  -  Co  słonko  widziało,  Na  Jagody,  Szkolne  przygody  Pimpusia

Sadełko.

8. Maria Konopnicka dla najmłodszych (uwaga: niektóre wiersze utrwalają stereotypy

dotyczące  płci,  oswajają  z  biciem  dzieci,  strzelaniem  do  zwierząt,  obdarzają  dzieci
epitetami  -  np.  próżniak,  leń;  opisują  przemoc  dzieci  wobec  zwierząt  -  mycie  kota.
prowadzanie  psów  na  dwóch  łapkach  etc.  -  warto  o  tym  z  dzieckiem  porozmawiać,  nie
czytać bezkrytycznie)

9. Astrid Lindgren - Dzieci z ulicy Awanturników.
10. Hanna Łochocka - Wróbelek Elemelek i jego przyjaciele, Psoty i kłopoty wróbelka

Elemelka.

11.  Kornel Makuszyński - Awantury i wybryki małej małpki Fiki Miki.
12.  Ewa Szelburg - Zarembina - Idzie niebo ciemną nocą.
13.  Anna Świrszczyńska - O Małgosi co się niczego nie bała.
14.  Judy Waite - Stary rybak i foczka.
15.  Wojciech Widłak - Pan Kuleczka.

Wiek 4- 6 lat

1.  Heather Amery - Opowieści z wesołego podwórka.
2.  Emilie Beaumont, Marie - Renee Pimont - Księga muzyki.
3.  Elżbieta Brzoza (wybór) - Kogel mogel – wybór.
4.  Wanda Chotomska - Pralnia pana Szopa. Kareta z piernika. Leonek i lew. Dlaczego cielę

ogonem miele. Gdyby Tygrysy jadły irysy.

5.  Waclaw Cztwrtek - O zbójniku Rumcajsie.
6.  Jerzy Dąbrowski - Bajki Natalki.
7.  Grzegorz Kasdepke – Kacperiada.
8.  Ludwik Jerzy Kern - Bukiet z wierszy.
9.  Katarzyna Kotowska – Jeż.
10.  Lucyna Krzemieniecka - Z przygód krasnala Hałabały.
11.  Maria Krueger - Apolejka i jej osiołek.
12.  Beata Krupska - Przygody Euzebiusza.
13.  Tadeusz Kubiak - Wiersze dla dzieci.
14.  Jan E. Kucharski - Piotruś szuka przyjaciela.
15.  Carol Lawson - Wakacje w Niedźwiadkowie.
16.  Laura Łącz - Bajki, których jeszcze nie znacie.
17.  Munro Leaf – Fernando.
18.  Hanna Łochocka - Ptasie mleko.
19.  Joanna Papuzińska – Wiersze [8].

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Czasopisma przeznaczone dla dzieci powinny zaspokajać potrzeby dziecka w zakresie

poznania  świata,  inspirować  do  rozmaitych  działań,  pomagać  znaleźć  dziecku  właściwe
miejsce  w  życiu,  uczyć  odpowiedniego  stosunku  do  otaczającego  świata  i  uświadamiać  cel
własnego działania. Czasopisma stanowią cenny materiał do pracy z małymi dziećmi:
–

służą do czytania krótkich tekstów,

–

służą do rozmów na temat obrazków i historyjek obrazkowych,

–

służą do rozwiązywania zagadek typu „znajdź na rysunku żabkę”,

–

służą ćwiczeniu sprawności manualnej, poprzez wycinanie wkładek, robienie gotowych
ozdób choinkowych, zabawek.
Dla najmłodszych czytelników aktualnie ukazują się następujące czasopisma: „Miś –

Przyjaciel Najmłodszych”, „Kubuś Puchatek”, „Naucz Mnie Mamo”.

Dodatkowe informacje o wykorzystaniu książek i czasopism w pracy edukacyjnej

z małymi dziećmi znajdziesz w publikacji R. Waksmunda: Od literatury dla dzieci do
literatury dziecięcej. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2000.

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie znasz sposoby wyrażania przez dzieci przeżyć związanych z utworem literackim?
2.  Na czym polega organizacja kontaktu małych dzieci z książką?
3.  Jakie są zadania dotyczące przygotowania dziecka do roli przyszłego czytelnika?
4.  Jakie  znasz  tytuły  czasopism  dla  małych  dzieci,  aktualnie  ukazujących  się  na  rynku

czytelniczym?

5. Jakie są sposoby wykorzystywania zawartości czasopisma dla dzieci w pracy

dydaktycznej?

6. Jakich znasz autorów tworzących dla dzieci?

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Inspirowanie tematów zabaw utworem literackim „ Bańki mydlane” [3, s. 354].

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  utworzyć z innymi uczniami 4 osobową grupę,
2)  wysłuchać tekstu „Bańki mydlane”,
3)  wylosować bańkę mydlaną, wyciętą z kartonu,
4)  odczytać zagadkę tekstową, znajdującą się na wyciętej z kartonu bańce mydlanej,
5)  podać tytuł baśni, o której jest mowa w zagadce,
6)  namalować ilustrację do odgadniętej bajki,
7)  opowiedzieć  tę  bajkę  swoimi  słowami,  posługując  się  do  zilustrowania  jej,  wykonanymi

przez siebie i kolegów obrazami.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

tekst bajki [3, s. 355],

–

kartony w kształcie bańki mydlanej z zapisem treści zagadek dla wszystkich grup,

–

mazaki lub farby plakatowe,

–

pędzle,

–

naczynia z wodą,

–

kartka A4 dla każdego ucznia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wymienić sposoby wyrażania przez dzieci przeżyć związanych

z utworem literackim?

2) określić zadania dotyczące przygotowania dziecka do roli przyszłego

czytelnika?

3) wymienić tytuły czasopism dla małych dzieci, aktualnie ukazujących

się na rynku czytelniczym?

4) podać sposoby wykorzystywania zawartości czasopisma dla dzieci

w pracy dydaktycznej?

5) opisać, na czym polega organizacja kontaktu małych dzieci z książką?

6) wymienić nazwiska autorów tworzących dla dzieci?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4. Metodyka zajęć dydaktycznych stymulujących rozwój

umiejętności językowych dziecka

4.4.1. Materiał nauczania

Prawidłowa mowa jest pomostem w kontaktach dziecka ze światem zewnętrznym. Dzięki

rozumieniu  mowy  dziecko  poznaje  otaczający  świat,  a  dzięki  umiejętności  mówienia  jest
w  stanie  wyrazić  swoje  uczucia,  spostrzeżenia,  rozwijać  swoją  osobowość.  Komunikowanie
się  jest  wymianą:  coś  się  daje  i  coś  w  zamian otrzymuje.  Tymczasem  w  grupie małych  dzieci
zazwyczaj  więcej  spotyka  się  nadawców  niż  odbiorców.  Mówi  się  wprawdzie,  że  wszystko
jest  językiem,  ale  prawdą  jest, że nie zawsze łatwo zrozumieć, co dzieci chcą powiedzieć, ani
nauczyć  je,  aby  słuchały  się  wzajemnie.  W  praktyce  edukacyjnej  z  małymi  dziećmi  pracę
z tekstem uznano za cenną metodę inspirowania ich aktywności.

Poszczególnym okresom kształtowania się mowy towarzyszy odpowiedni rozwój

ruchowy. Roczne dziecko stawia pierwsze, niepewne kroki i wypowiada proste słowa ze
zrozumieniem. Dwulatek wchodzi i schodzi po schodach, a jego słownik zawiera ponad
50 wyrazów [12].

Stymulacja rozwoju mowy dziecka w wieku od 0 do 4 lat nie może ograniczać się jedynie

do  zadbania  o  zapewnienie  mu  prawidłowych  warunków  anatomiczno  –  fizjologicznych.  Aby
dziecko nauczyło się mówić, musi słyszeć w swoim otoczeniu dużo „poprawnej” mowy. Musi
być  „zalewane”  mową,  poddane  swoistej  „kąpieli  słownej”.  To,  że  niemowlę  do  nas  nie
mówi,  nie  znaczy,  że  nie  oczekuje  mówienia  od  nas.  Podstawową  zasadą  stymulacji  języka
jest  mówienie  do  dziecka  o  rzeczach  i zjawiskach,  które  ono  aktualnie  widzi, czuje, smakuje,
przeżywa  lub,  w których uczestniczy. Dbałość o prawidłowy rozwój mowy od momentu jego
narodzin spada najpierw na barki rodziców, a potem kolejno opiekunów, instytucje zajmujące
się  jego  kształceniem  i  wychowaniem,  poczynając  od  żłobków,  a  kończąc  na  klasach
nauczania  zintegrowanego.  Wychowywanie  najmłodszych  w  świecie  ciszy,  poprzez
ograniczanie  do  niezbędnego  minimum  kontaktów  słownych  powoduje,  iż  ich  rozwój
intelektualny  ulega  zubożeniu.  Dziecko  uczy  się  przez  naśladownictwo,  trzeba  więc  wielu
bodźców  słownych  dla  późniejszej  bogatej  leksyki.  Nazywanie  wykonywanych  czynności,
desygnatów,  czy  emocji  pomaga  w  poznawaniu  świata.  Systematyczne  dawki  ćwiczeń
przygotowujących  do  prawidłowego  wypowiadania  wzorcowych  głosek  języka  polskiego
powinny  przebiegać  dwutorowo.  Z  jednej  strony  powinny  stanowić  klasyczny  trening  mowy.
Z  drugiej  zaś,  należy  pamiętać  o  umiejętnym  wplataniu  elementów  ruchu  całego  ciała  wraz
z usprawnianiem małej motoryki [12].

Oto kilka wskazówek dotyczących stymulowania mowy małego dziecka:

motywujemy je do mówienia poprzez częste rozmowy z nim (staramy się przy tym
mówić prostymi zdaniami, używając znanych mu słów),

nie przerywamy dziecku wypowiedzi, pozwalamy mu ją dokończyć,

dostarczamy prawidłowych wzorców mowy, pamiętając, że słuchanie i naśladownictwo
jest pierwszym etapem rozwoju mowy,

zachęcamy dziecko do mówienia – nigdy nie zmuszamy,

stosujemy tzw. „kąpiel słowną”, polegającą na mówieniu o wszystkim, co dziecko otacza,

przekształcamy komunikaty dziecka w tekst (także w gest),

prowadzimy przy dziecku swoisty dialog (zadajemy sobie pytania i na nie
odpowiadamy),

zapewniamy dziecku kontakt z rówieśnikami (na placu zabaw, w żłobku, w przedszkolu),

powtarzamy z dzieckiem wyrazy dźwiękonaśladowcze,

czytamy książeczki i nazywamy to, co widzimy na ilustracjach,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

ćwiczymy z dzieckiem narządy mowy w formie zabawy,

stosujemy ćwiczenia oddechowe, polegające na wprawianiu w ruch lekkich przedmiotów,

śpiewamy, powtarzamy wierszyki, wyliczanki [11].
Wczesne stosowanie ćwiczeń i zabaw stymulujących rozwój mowy, służy podnoszeniu

sprawności  rozumienia  języka,  a  także  motywuje  dzieci  do  swobodnego  wypowiadania  się.
Odbywa  się  to  głównie  poprzez  zabawy  –  dzieci  uczą  się  mówić,  bawiąc  się  językiem.  Pod
ich  wpływem  mają  możliwość  rozwijania  nie  tylko  spostrzegawczości,  uwagi  i  pamięci,  ale
także  rozwijania  umiejętności  mówienia  i  rozumienia.  Powiększają  one  swój  zakres
umiejętności  komunikowania  się,  poczynając  od  rozmaitych  środków  wyrazu:  krzyku,
gestów,  mimiki,  pomrukiwania.  Z  czasem  mowa  staje  się  uprzywilejowanym  sposobem
komunikacji.

Warunki sprzyjające rozwojowi mowy istnieją wówczas, gdy:

dzieci będą miały o czym mówić,

dzieci będą chciały się wypowiadać,

dzieci będą miały okazję do wypowiedzi.
Zabawowe funkcje językowe: rytmiczne, brzmieniowe i semantyczne stanowią cel

zabawy  i  sprzyjają  rozwojowi  wyobraźni,  wzbogacają  słownik  oraz  poszerzają  i  utrwalają
wiadomości. Dorastając, dziecko coraz lepiej opanowuje różne środki wyrazu: gesty nabierają
wyrazistości,  zaczyna  modulować  głos  i  bawić  się  słowami.  Słownictwo  staje  się  bogatsze,
a  wypowiedzi  bardziej  uporządkowane.  Stopniowo  przyswaja  sobie  reguły  rządzące
językiem.

Rozwój mowy dziecka następuje w oparciu o naśladownictwo i stymulację ze strony

najbliższego  otoczenia.  Aby  mowa  stała  się  mową  społeczną,  komunikatywną,  niezbędna jest
umiejętność  nazywania  przedmiotów,  określania  ich  właściwości,  ujmowania  stanów
i  czynów  za  pomocą  słowa,  wyrażonego  w  odpowiedniej  formie  gramatycznej.  Sprawne
posługiwanie  się  mową,  to  jeden  z  warunków aktywnego i twórczego uczestniczenia w życiu
dorosłego  społeczeństwa.  Instytucje  wczesnej  opieki  nad  dzieckiem,  przygotowując  je  do
opanowania  mowy  i  posługiwania  się  poprawną  wymową,  powinny  kłaść  szczególny  nacisk
na  twórczą  aktywność  dziecka  w  zabawie.  Sprawi  to,  że  najmłodsi  opanują  niezbędne
umiejętności w poprawnej komunikacji werbalnej mimochodem i w sposób spontaniczny.

Rozwijanie komunikatywnej mowy dziecka musi opierać się na procesach

intelektualnych i zmierzać do kształtowania społecznych postaw dziecka w zakresie słownych
kontaktów. Jednym z ważniejszych zadań najbliższego otoczenia jest takie organizowanie
sytuacji życiowych dziecka, aby aktywizować i pobudzać je do mówienia [3, s.164].

Wykorzystanie literatury do zabaw i zajęć z maluchami jest doskonałą metodą

psychostymulacji  mowy  i  języka.  Przykładami  ćwiczeń  dotyczących  czynności  mówienia  są:
ćwiczenia  oddechowe,  usprawnianie  narządów  mownych,  recytacje  z  elementami
dźwiękonaśladowczymi,  zabawy  i  czynności  poparte  słowem,  czytanie  i  opowiadanie  baśni
i  bajek.  Powiązanie  mowy  z  ruchem  ma  miejsce  podczas  zabaw  paluszkowych,  wyliczanek,
deklamowaniu wierszy z ilustrowaniem ich ruchami ciała albo symbolami graficznymi.

Zabawy i ćwiczenia stymulujące rozwój mowy, mające wpływ na jej poprawne

kształtowanie, obejmują następujące sfery:
–

oddechową,

–

artykulacyjną,

–

fonacyjną,

–

głosową,

–

słuchową,

–

ruchową,

–

słowną.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Kształcenie wymowy dzieci – to jedno z najważniejszych zadań edukacyjno –

opiekuńczych. Musimy przecież wykształcić u dzieci u progu nauki w szkole wymawianie
prawidłowo wszystkich głosek. Ćwiczenia wymowy mają charakter ćwiczeń słuchowych,
artykulacyjnych (ortofonicznych) i oddechowych. Literatura dziecięca może być wykorzystana
we wszystkich rodzajach ćwiczeń:
–

słuchanie opowiadań, wierszy – to ćwiczenia słuchowe,

–

opowiadanie utworów literackich,

–

inscenizacja - to przede wszystkim ćwiczenia artykulacyjne (ortofoniczne) i oddechowe.
Właściwy dobór tekstów literackich i obmyślenie formy przekazania ich dzieciom pozwoli

na należyte wykonanie zadań edukacyjnych w zakresie kształcenia wymowy. Prócz tekstów
do recytowania przez opiekunkę oraz do wypowiadania przez dzieci - literatura dziecięca może
być tematem do zabaw ortofonicznych. Szczególne znaczenie w stymulowaniu rozwoju mowy
dzieci mają zabawy i ćwiczenia ortofoniczne. Poprzez tego typu zabawy:
–

doskonali się wymowę,

–

wykształca się poprawność wymawiania dźwięków,

–

usuwa przyczyny niechęci wypowiadania się,

–

ułatwia nawiązywanie kontaktów społecznych,

–

likwiduje się błędy wymowy.
Zabawa ta ma w pewnym stopniu charakter inscenizacji, ale nią nie jest: jest to, bowiem

dość  dowolna  przeróbka  tekstu.  Cały  tok  zabawy  ortofonicznej  obmyśla  sama  opiekunka,  nie
dzieci  –  tak,  jak  to  jest  w  inscenizacji.  Chodzi  tylko  o  to,  żeby  tok  ten  miał  charakter  zabawy,
żeby  nie  nudził  dzieci  dydaktyzmem  lub  bezcelowością  powtarzania  pewnych  wyrazów,
dźwięków.

Musimy pamiętać, że wprowadzając utwór literacki do zajęć kształcących wymowę,

czynimy to zawsze bardzo ostrożnie: nie wolno burzyć przy tym piękna słowa poetyckiego, nie
wolno robić z niego tylko ćwiczeń gimnastycznych mięśni narządów mowy, np.: przesadnie
powtarzać niektóre dźwięki występujące w wierszu.

Trzeba zachować umiar, gdyż wygłaszany utwór powinien zawsze budzić wrażliwość

dziecka na artystyczne walory literackie. Przekazywanie utworów literackich, to ważna dziedzina
kształcenia języka, gdyż oddziałuje na myślenie dziecka przez emocjonalne pobudzenie, oraz
wyobraźnię tak bogatą i wrażliwą w tym wieku.

Przykłady ćwiczeń oddechowych:

Wykonywanie ćwiczeń oddechowych prowadzi do zwiększenia pojemności płuc oraz do

wzmocnienia mięśni oddechowych. Ćwiczenia te mają na celu pogłębienie oddechu oraz
wydłużenie fazy wydechowej niezbędnych do prawidłowej mowy.

–

dmuchanie na zabawki powieszone na nitce,

–

puszczanie mydlanych baniek,

–

zdmuchiwanie płomienia świecy,

–

dmuchanie papierowych kwiatów na zielone tło lub śnieżynek na tło niebieskie,

–

dmuchanie przez rurkę,

–

dmuchanie na papierki, piórka itp.,

–

dmuchanie na piłeczkę np.: strzelanie bramek, prowadzenie po torze,

–

dmuchanie na łódeczki na wodzie,

–

naśladowanie szumu wiatru,

–

chuchanie na zmarznięte dłonie,

–

dmuchanie na gorącą zupę,

–

naśladowanie różnego rodzaju śmiechu (ho, ho, he, he, hi, hi).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Przykłady ćwiczeń warg i języka:

–

przesadne wymawianie samogłosek,

–

przesyłanie buziaczków,

–

utrzymywanie ołówka między nosem, a górną wargą,

–

czesanie dolnymi zębami wargi górnej i na odwrót,

–

wyrywanie kartki papieru z zaciśniętych warg,

–

nadymanie policzków i powolne wypuszczanie powietrza,

–

oblizywanie warg posmarowanych smakołykiem (usta szeroko otwarte),

–

kierowanie języka w kąciki ust bez dotykania nimi warg i zębów,

–

udawanie ssania cukierków,

–

otwieranie i zamykanie zębów bez odrywania języka od podniebienia,

–

wymawianie sylab: la, la, la, lo, lo, lo, le, le, le,

–

układanie języka w rulonik.

Przykłady ćwiczeń usprawniających podniebienie miękkie:

–

płukanie gardła ciepłą wodą, tzw. gulgotanie,

–

przenoszenie skrawków papieru za pomocą słomki (wciąganie powietrza),

–

wciąganie policzków.

Ćwiczenia słuchowe mają na celu dostrzeganie i różnicowanie dźwięków z otoczenia

oraz rozwój słuchu fonematycznego umożliwiającego słyszenie i różnicowanie dźwięków
mowy.

Przykłady ćwiczeń słuchowych:

–

rozpoznawanie dźwięków wydawanych przez różne przedmioty. np.: odbijanie piłki,
stukanie do drzwi, tykanie zegara,

–

rozpoznawanie dźwięków wydawanych przez różne instrumenty,

–

rozpoznawanie źródeł dźwięków, głośności, wysokości,

–

nazywanie i naśladowanie głosów zwierząt,

–

powtarzanie rytmu,

–

wyklaskiwanie rytmu piosenki, wierszyka,

–

wyodrębnianie głoski w nagłosie wyrazu,

–

wyszukiwanie obrazków różniących się jedną głoską (rak – mak, laska – maska),

–

różnicowanie wyrazów różniących się jedną głoską,

–

różnicowanie wyrazów różniących się głoską w nagłosie, np.:·szafa – sanki – wyrazy
rozpoczynające się od „sz” wkładamy do jednego pudełka a od „s” do drugiego,

–

różnicowanie mowy prawidłowej od nieprawidłowej, np.: szkoła – skoła.

Przykłady zabaw z małymi dziećmi stymulujących mowę:

–

zabawy uczące rozróżniania cech przedmiotów (utrwalające kolory, kształty, pojęcia
wielkości),

–

zabawy utrwalające wiadomości o najbliższym otoczeniu (z wykorzystaniem pomocy
dydaktycznych),

–

zabawy kształtujące mowę (zabawy ćwiczące słuch, oddech, artykulację, rytmizację),

–

zabawy tematyczne (naśladujące czynności i zachowania dorosłych),

–

zabawy umuzykalniające (ćwiczące uwagę, pamięć, orientację, głos, słuch i narządy
ruchu),

–

zabawy plastyczne (wyrażające przeżycia dziecka i jego wiedzę na temat otoczenia),

–

zabawy z wykorzystaniem książki,

–

zabawy związane z inscenizacją krótkich tekstów.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Najczęściej wykorzystywane sposoby zapoznawania z treścią utworu literackiego, to:

–

czytanie książek lub czasopism,

–

opowiadanie nauczycielki ilustrowane obrazkami, pacynkami, zabawkami, sylwetkami,

–

recytacja i inscenizacja utworu.
Bardzo ciekawym sposobem pracy z tekstem jest jego inscenizacja. Już małe dzieci mogą

odgrywać gestem, ruchem czy słowem pewne fragmenty utworu – charakterystyczne ruchy
i odgłosy misia, żabki, bociana, wybrane dialogi lub refren wiersza. Przygotowanie
inscenizacji opiera się na stałych elementach:
–

zapoznaniu z utworem,

–

przeprowadzeniu z dziećmi analizy treści (charakterystyka występujących postaci, rozwój
i przebieg akcji, wymowa moralna),

–

utrwaleniu treści utworu, zachęcenie do prób jego odegrania [2, s. 248].
Należy pamiętać, że w utworze musi występować kilka postaci. Akcja powinna być

żywa, ciekawa, a dialogi powinny dominować nad narracją. Dzieci młodsze włączają się
stopniowo do udziału w odtwarzaniu utworu. Zabawa w teatr należy do najbardziej przez
dzieci lubianych. Jej tematem może być utwór literacki, baśń lub opowiadanie.

Teatrzyk wprowadza się w młodszych grupach wiekowych w różnych sytuacjach,

w zależności od potrzeb i możliwości. Zabawy w teatr pomagają w rozwijaniu wrażliwości
estetycznej, ukazywaniu piękna utworów literackich, wzbogacaniu wiedzy o świecie,
wychowaniu społecznym i wyzwalaniu twórczej ekspresji.

Naturalną i spontaniczną aktywność małego dziecka umożliwiają małe formy sceniczne.

Do małych form scenicznych zaliczamy:
–

wesołe ćwiczenia ortofoniczne,

–

zabawy pantomimiczne,

–

improwizacja ruchowa w rytm muzyki,

–

obrazki sceniczne,

–

inscenizacje wierszy,

–

inscenizacje opowiadań,

–

inscenizacje baśni.
Mogą być one odtwarzane za pomocą różnych technik: lalek, pacynek, żywego planu,

lalek płaskich - teatrzyku chińskich cieni, ,,lizaków”.

Małe formy sceniczne ułatwiają dziecku orientację w czasie i przestrzeni oraz poznanie

własnych  możliwości  ruchowych.  Poprzez  różne  przejawy  aktywności  ruchowej  (ruchy  rąk
i nóg, bieganie i skakanie, skręty tułowia, głowy, itp.) dziecko uczy się organizowania swoich
ruchów  w  przestrzeni.  Wyrabianie  zwinności  i  pewnej  precyzji  ruchów  ułatwiają  zabawy
pantomimiczne.  Jest  to  łatwiejsza  forma  przekazania  tego,  co  chce  się  wyrazić  za  pomocą
słowa, tekstu. Ilustrowanie gestem, mimiką wymaga jednak od dziecka trafnego, plastycznego
przedstawienia  sytuacji,  osoby,  przedmiotu.  Tematy  zabaw  można  czerpać  z  obserwacji
i  przeżyć  dzieci:  pomagamy  mamie  w  domu,  ubieramy  młodsze  rodzeństwo,  robimy  zakupy
w sklepie, zbieramy grzyby itp.

Po wyjaśnieniu dzieciom, na czym polegają zabawy pantomimiczne, będą one same

proponować  różne  historyjki  i  rozpoznawać  ich  treść.  Zabawy  te  są  najlepszym
przygotowaniem  do  scenek  ruchowych,  mówionych,  dają  pewne  bogactwo  ruchu,  gestu,
przygotowują  dzieci  do  lepszego  zrozumienia  odtwarzanych  scenek  i  wdrażają  do
samokontroli wykonanych ruchów.

Przygotowując małe formy inscenizacji należy ukazywać dzieciom piękno języka utworu

zarówno współczesnego, jak i klasyki: baśni, bajek, wierszy i opowiadań. Oprócz wartości
estetycznych zawierają one także bogate treści moralne, uczą odróżniać dobro od zła,
wyzwalają chęć pozytywnego działania, w odniesieniu do własnej osoby i do innych ludzi.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ważną wartością, która tkwi w małych formach scenicznych, jest potrzeba współpracy

w  grupie.  Podczas  inscenizacji  uspołecznienie  dzieci  dokonuje  się  samoistnie. Dzieci  uczą  się
rozumienia  pojęć:  my,  nasz,  a  nie  tylko:  ja,  moje.  Sytuacje  wychowawcze,  jakie  stwarzają
inscenizacje,  przygotowują  dzieci  do  przystosowywania  się  do  otaczającej  je  rzeczywistości
poprzez naturalne kontakty społeczne.

Dzieci trzeba nauczyć właściwego posługiwania się głosem, dlatego nauczycielka

opracowuje  system  ćwiczeń  w  formie  zabawowej,  pomagający  dzieciom  w  praktycznym
przyswojeniu  sobie  umiejętności  poprawnego  operowania  brzmieniem  głosu,  doskonałą
wymową,  wyraźną  dykcją  i  dobrze  uregulowanym  oddechem.  Pomocne  tu  mogą  być  takie
ćwiczenia  jak:  wciąganie  powietrza  i  mówienie,  liczenie  na  zatrzymanym  oddechu,  (kto
powie  najdłuższe  zdanie,  najdłużej  będzie  liczył),  wąchanie  kwiatów  rosnących  wysoko,
zabawa w sylaby itp.

Szerzej o małych formach scenicznych przeczytasz w książce J. Awgulowej, W. Świątek:

Małe formy sceniczne w pracy przedszkola. WSiP, Warszawa 1982.

Słowom i ruchowi najczęściej towarzyszy muzyka, która pobudza wyobraźnię, podsuwa

rytm, porządkuje ruch. Wywołuje też określony nastrój, dzieci lubią słuchać różnych rytmów
i odróżniać cechy charakterystyczne słyszanych dźwięków.

W pracy z małymi dziećmi wykorzystuje się słuchanie krótkich opowiadań, wierszy,

tekstów  inscenizowanych,  opanowywanie  umiejętności  samodzielnego  oglądania  książek,
obcowania  z  artystyczną  ilustracją.  Obrazki  stosowane  w  pracy  z  małym  dzieckiem  muszą
posiadać  wiele  elementów  (jednak  bez  przeładowania  szczegółami),  odpowiednią  wielkość,
bogatą treść, układ kilkuplanowy. Wybierając ilustracje do pracy z dzieckiem należy brać pod
uwagę:
–

wiek i możliwości percepcyjne dziecka,

–

artystyczne i wychowawcze wartości,

–

realizm przedstawianych sytuacji,

–

kolorystykę.
Ilustracja ułatwia percepcję utworów literackich, wzbogaca słownictwo, pomaga dziecku

w kojarzeniu nowego wyrazu z odpowiednim komponentem obrazu, rozwija jego wyobraźnię
i spostrzeżenia, uzupełnia obserwację rzeczywistości.

W pracy z dziećmi od 0 – 4 lat wybór właściwej książki jest sprawą tak samo ważną jak dobór

odpowiednich form i metod. Praca z ilustracją prowadzona jest najczęściej indywidualnie lub
w małych grupach.

Podobnie jak w innych zajęciach, w pracy z książką występują trzy podstawowe formy:

–

kontakty indywidualne,

–

kontakty z niewielkim zespołem dzieci,

–

zajęcia z całą grupą [2, s. 239].
W kontakcie dziecka z książką istnieje duże zróżnicowanie czasowe. Wrażliwość

emocjonalna,  potrzeba  ruchu  i  zabawy,  częstej  zmiany  pozycji  ciała,  brak  umiejętności
koncentracji  uwagi,  krótkotrwałe  zaciekawienie,  niewielki  zasób  pojęć  i  doświadczeń,  to
cechy,  które  mają  wpływ  na  częstość  i  długość  kontaktów  z  literaturą.  U  dzieci
nadpobudliwych

psychoruchowo

kontakt

książką

jest

krótkotrwały,

zmienny

i  powierzchowny  lub  zmienny,  ale  połączony  z  dokładnym  oglądaniem  i  komentarzem.
Natomiast  dzieci  zrównoważone  emocjonalnie  i  o  obniżonej  nieznacznie  pobudliwości  długo
i  wnikliwie  przeglądają  tę  samą  książkę,  bądź  zmiennie,  ale  w  połączeniu  z  dokładnym
oglądaniem i komentarzem. Dłuższe zajęcia z całą grupą, trwające 10 – 15 min. dopuszcza się
dopiero w wieku 3 – 4 lat.

Takie zachowania dzieci w czasie ich kontaktu z książką są wynikiem indywidualnych

różnic rozwojowych. Zależą od charakteru, poziomu wiedzy o otaczającej rzeczywistości

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

społecznej, przyrodniczej, technicznej, spostrzegawczości i stopnia opanowania umiejętności
procesu analizy i syntezy.

W grupach 3 - 4 latków praca z książką opiera się przede wszystkim w kontaktach indywidualnych

i w małych zespołach.

Dla trzylatków przewidziano słuchanie krótkich opowiadań, wierszy i tekstów inscenizowanych,

opanowanie  umiejętności  samodzielnego  oglądania  książek,  obcowanie  z  artystyczną  ilustracją.
W  grupie  czterolatków  ważną  sprawą  jest  kształtowanie  umiejętności  wypowiedzi  na  temat  ilustracji
w  książkach,  krótkich  wierszy,  poznawanie wartościowych utworów budzących  wrażliwość  na  dobro
i zło.

Różnorodność i bogactwo metod zainteresowania dzieci książką zależy w dużym stopniu od

własnych  pomysłów  i  zaangażowania  wychowawcy.  Mogą  to  być  opowiadania  i  rozmowy
ilustrowane  zabawą,  kukiełką,  obrazkiem,  wiązanie  treści  książki  z  obserwacjami  z  najbliższego
otoczenia  społecznego  i  przyrodniczego  dziecka.  Opiekunka  powinna  uwzględnić  przede  wszystkim
potrzeby  rozwojowe  małego  dziecka,  jego  wrażliwość  nerwową,  upodobanie  do  pogodnych
w  nastroju  i  formach  utworów.  Sama  książka,  czytany  lub  referowany  tekst,  oglądanie  ilustracji  jest
punktem  wyjścia  do  planowania  cyklu  zabaw  i  zajęć  oraz  swobodnej  twórczości  dziecka.
W  młodszych  grupach  wiekowych,  książka  wiąże  się  z  działaniem,  przenika  różne  formy  dziecięcej
aktywności, ale stopniowo znaczenie tekstu staje się coraz większe, a rola pomocy maleje.

W pracy z małymi dziećmi istnieją również formy, gdzie kontakt z książką odgrywa rolę

drugoplanową,  jest  tylko  tłem  dla  rozwijania  artystyczno  –  technicznej  działalności,  może  służyć
w  pracy  nad  sprawnością  mięśni,  narządów  mowy  lub  może  stanowić  temat  audycji  radiowej.  Praca
wychowawczyni  z  książką  stanowi  stałe  poszukiwanie  form  zbliżenia  dzieci  do  literatury,  do
umiejętnego  korzystania  z  jej  wychowawczych  walorów.  Nauczycielka  w  takich  sytuacjach  powinna
systematycznie  pracować  nad  sobą,  a  wtedy  na  pewno  dzięki  stosowaniu odpowiednich  form  i coraz
to  nowych  atrakcyjnych  metod  doprowadzi  do  tego,  że  literatura  dziecięca  stanie  się  nieodłącznym
towarzyszem zabaw i zajęć dzieci.

Stymulowanie językowych umiejętności, budzenie zaciekawienia językiem, wyzwalanie

radości mówienia i chęci dzielenia się uwagami, to założenia wspomagania kompetencji
językowych dziecka.

Nieocenione w nauce mówienia są rymowanki – proste wierszyki i wyliczanki, czyli

utwory pisane mową wiązaną i posiadające strukturę metryczną, której nie posiada proza. Już
dzieci półtoraroczne i starsze chętnie słuchają wierszy indywidualnie lub w małych grupach.
Poezję można wykorzystać w sposób następujący:

czytać wiersz do słuchania,

uczyć wiersza na pamięć,

wykorzystać poezję do ćwiczeń wymowy,

wykorzystać wiersze do prostych zabaw inscenizowanych,

wykorzystać wiersze w określonych sytuacjach, okazjach i uroczystościach.
Maluchy z powodzeniem uczą się krótkich i prostych wierszy na pamięć. Nauka wiersza

może przebiegać następująco:

zapoznajemy dzieci z treścią wiersza poprzez kilkakrotną recytację,

wyjaśniamy wyrazy i zwroty niezrozumiałe,

powtarzamy tekst 2 – 3 krotnie, stawiając przed każdym powtórzeniem zadanie
wymagające analizy treści utworu, np.: Dlaczego Jaś się cieszył?; Co znajdowało się
w zaczarowanej skrzyni?,

utrwalamy wiersz poprzez powtarzanie indywidualnie lub w grupkach 2 – 3 osobowych
z podziałem na role, powtarzaniem refrenu, wybranych urywków, powtarzających się
słów,

zespołową recytacją (w przypadku, gdy większość dzieci dobrze opanowała wiersz).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Łączenie tekstów rymowanych ze wskazywaniem odpowiednich przedmiotów bawi

i jednocześnie uczy dzieci. Wielokrotne powtarzanie tekstów pozwala poznawać nowe słowa,
doskonale ćwiczy pamięć i orientuje dziecko w schemacie własnego ciała.

Rys. 2. Przykład rysowanego wiersza, rozwijającego aktywność mowną dziecka [4, s.251]

Uwrażliwianie dzieci na rytm należy rozpocząć od zwrócenia uwagi na wszelkie

sytuacje,  w  których  pojawia  się  miarowy  ruch  i  odgłos:  miarowe  tykanie  zegara,  spadanie
kropel  deszczu,  odgłos  kroków.  Najmłodsze dzieci będą je naśladować na  zasadzie  echa. Już
u  niemowląt  pojawia  się  najprostsza,  samorodna  forma  rytmicznego  gaworzenia.  U  dzieci
dwuletnich  są  to  rytmiczne  słowa  w  trakcie  zabawy.  Połączeniem  słowa  z  odpowiednio
dostosowaną  formą  graficzną  są  rysowane  wierszyki.  Kreślenie  symboli  desygnatów
z  równoczesną  recytacją  prostych  tekstów  rymowanych  zmusza  dziecko  do  śledzenia  ruchu
i  słuchania  tekstu.  Wielokrotność  powtórzeń  sprzyja  wymawianiu  przez  dziecko  początkowo
ostatnich  sylab  w  wersach,  a  potem  wybranych  wyrazów  i  w  efekcie  recytowaniu  całego
tekstu.

Rys. 3. Przykład rysowanego wiersza, rozwijającego aktywność mowną dziecka [4, s.250]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rysowane wierszyki dla dzieci są typową formą rysunku narastającego, związanego ze

słowem.  Początkowo  kreski  rysuje  rodzic  lub  opiekunka  dziecka.  Później  dzieci  same
podejmują  tę  czynność,  tworząc  rysunki  dla  własnych  potrzeb,  recytowanych  wierszy  lub
śpiewanych piosenek [4, s. 249]. Dzieci bardzo lubią tę formę zabawy, niezależnie od wieku.
Rysowane  wierszyki  bawią,  uczą  korzystania  ze  słowa  mówionego.  Prosty  schematyczny
rysunek  stwarza  możliwość  kojarzenia  słowa  z  elementem  graficznym.  Zabawa  słowem
poparta  aktywnością  ruchową  wyrabia  nowe,  niezbędne umiejętności  dla globalnego  rozwoju
dziecka.  Jest  to  współzależność,  której  nie  należy  bagatelizować.  Dzięki  treningowi  małej
motoryki  następuje  usprawnienie  precyzyjnych  ruchów  ręki,  niezbędnych  do  nauki  pisania.
Ćwiczenia  dużej  motoryki,  wyrabiające  płynność,  zręczność,  gibkość,  zmysł  równowagi,
wdrażają do zaradności i odwagi.

Jedną z form usprawniania wymowy są znane dzieciom wyliczanki. Wyliczanki

pozwalają  zachować  melodię,  akcent  i  rytm,  a  więc  prozodyczne  elementy  wypowiedzi,  co
jest  istotne  dla  mówienia,  a  przy  tym  eliminują  lęk przed  mówieniem.  Wyliczanek nie  śpiewa
się,  ale  też  się  ich  nie  mówi.  Ich  muzyka  jest  czymś  pośrednim  między  piosenką,  a  mową.
Wyliczanki  mają  swoiste  rytmy  i  rymy.  One  sprzyjają  zapamiętaniu  tekstu,  często
niezrozumiałego,  ćwiczą  umiejętność  wybrzmiewania  trudnych  zbitek  wyrazowych
i  pozwalają  poznawać  nowe  wyrazy.  Wylicza  się  akcentując  mocno  co  drugą  (pierwszą,
trzecią,  piątą,  siódmą,  dziewiątą,  itd.)  sylabę.  Można  nimi  mierzyć  czas,  ilość  przedmiotów,
pracę.  Matematyczne  wyliczanki  zapoznają  dziecko  dodatkowo  z  cyframi  i  liczeniem.
Wyklepana trzykrotnie  formułka  może mierzyć czas  np. gotowania. Przykłady wyliczanek dla
dzieci znajdziesz wksiążce K. Pisarkowej: Wyliczanki polskie. Ossolineum, 1988.

Rys. 4. Przykład rysowanego wiersza, rozwijającego aktywność mowną dziecka [4, s.252]

Kiedy dziecko nie zna jeszcze wszystkich potrzebnych mu wyrazów z języka ojczystego,

tworzy  swoje  własne.  Gdy  coś  upadnie,  mówi:  bęc.  Przebiega  pies,  dziecko  woła:  hau,  hau,
naśladując  głos  psa.  Naśladowanie  zasłyszanych  odgłosów  własnym  głosem  nazywa  się
onomatopeją,  czyli  zleksykalizowanym  tworem  językowym.  To  one  zastępują  pierwsze
wyrazy małego dziecka i pozwalają na werbalne kontakty z osobami z najbliższego otoczenia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sylaby,  które  powtarza  maluch  stanowią  podstawę  późniejszych  słów.  Do  poszerzania
podstawowego  słownictwa  dzieci  służą także zabawy paluszkowe. Są one prostym sposobem
nawiązania  kontaktu  z  maluchem,  który  jeszcze  nie  mówi,  a  jednocześnie  sprzyjają  poznaniu
różnych fragmentów ciała.

W pracy nad rozwojem mowy biernej i czynnej dziecka należy wykorzystywać różne

techniki: czarodziejskiego worka, flanelografu, teatrzyku, obrazków, pracy z książeczką.

W zabawach typu: czarodziejski worek stosuje się drobne przedmioty codziennego

użytku. Jest to nieodzowna pomoc zarówno do sprawdzania biernego słownika dziecka, jak
też do ćwiczeń słuchu fonematycznego, utrwalania poprawnej wymowy głosek, rozwijania
procesów poznawczych i kształtowania orientacji przestrzennej.

Opiekunka powinna dostarczać interesujących, bliskich treści, działających na uczucia,

emocje dziecka i sprzyjających swobodnym i samorzutnym wypowiedziom. Wykazywać
cierpliwość w słuchaniu, bez zbytniej ingerencji w formie uwag i pytań.

4.4.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1. Jakie znasz najczęściej wykorzystywane sposoby zapoznawania dzieci z treścią utworu

literackiego?

2.  Jakie znasz sposoby inscenizowania tekstu literackiego?
3.  Czy potrafisz wymienić kryteria doboru ilustracji do pracy z małym dzieckiem?
4.  Jakie znasz formy organizacyjne pracy z ksiązką lub czasopismem?
5.  Wymień zadania stymulujące rozwój mowy dziecka?

4.4.3 Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Rysowanie według instrukcji słownej – ilustracji do wiersza [4, s. 253].

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  przygotować kartkę i ołówek,
2)  wysłuchać wiersza,
3)  rysować poszczególne elementy, zgodnie z treścią recytowanego wiersza.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

ołówek,

–

kartka papieru.

Ćwiczenie 2

Przygotowanie do inscenizacji do ulubionej baśni.
Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) przypomnieć sobie ulubione baśnie z dzieciństwa,
2) podać odpowiedź na pytania:

–

Która baśń najbardziej Ci się podoba?,

–

Którą baśń chciałbyś przeżyć?,

–

Jaką postacią chciałbyś być w baśni?,

3) przygotować przedstawienie swoich wyobrażeń na kartonie za pomocą farb lub kredek,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4)  wyciąć bohaterów baśni z kartonu,
5)  przygotować krótką inscenizację wybranej baśni,
6)  wykorzystać do inscenizacji kukiełki, pacynki lub kartonowe sylwety,
7)  opowiedzieć o wrażeniach z wykonanego działania.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

ksiązki z baśniami i bajkami,

–

karton,

–

kredki,

–

farby plakatowe,

–

naczynia z wodą,

–

pędzle,

–

mazaki,

–

nożyce,

–

kukiełki,

–

pacynki.

4.4.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wymienić sposoby zapoznawania dzieci z treścią utworu literackiego?

2) podać sposoby inscenizowania utworu literackiego?

3) wymienić kryteria doboru ilustracji do pracy z małym dzieckiem?

4) podać formy organizacyjne pracy z książką lub czasopismem?

5) wymienić zadania stymulujące rozwój mowy dziecka?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

1.  Przeczytaj uważnie instrukcję.
2.  Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.
3.  Zapoznaj się z zestawem pytań testowych.
4.  Test  zawiera  20  zadań,  dotyczących  problemów  związanych  z  wspomaganiem  rozwoju

dziecka literaturą dziecięcą.

5. Zadania: 1 – 6, 9, 10 i 17 są to zadania wielokrotnego wyboru i tylko jedna odpowiedź

jest prawidłowa;

−

zadania: 11 – 14, 16, 18, 20 to zadania otwarte i należy udzielić krótkiej odpowiedzi;

−

zadania : 7, 8, 15 i 19 – to zadania z luką.

6. Udzielaj odpowiedzi tylko na załączonej karcie odpowiedzi:

w zadaniach wielokrotnego wyboru zaznacz prawidłową odpowiedź znakiem X
(w przypadku pomyłki należy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem, a następnie
ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową),

w zadaniach z luką wpisz brakujące wyrazy w wyznaczone pole karty odpowiedzi,

w zadaniach z krótką odpowiedzią wpisz treść odpowiedzi.

7. Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.
8. Kiedy udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóż jego

rozwiązanie na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas. Trudności mogą
przysporzyć Ci zadania: 13 - 20, gdyż są one na poziomie trudniejszym niż pozostałe.

9. Na rozwiązanie testu masz 90 min.

Powodzenia !

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. Mową nazywamy:

a)  specyficznie ludzka zdolność porozumiewania się za pomocą symboli dźwiękowych,
b)  czynność złożona a polegająca na mówieniu,
c)  sprawność, której trzeba się uczyć,
d)  ustne przekazywanie informacji.

2. Fonem, to inaczej:

a)  jednostka poziomu głośności,
b)  głoska, dźwięk,
c)  aparat służący do wytwarzania głosu,
d)  drganie strun głosowych.

3. Całość aparatu służącego do wytwarzania dźwięków składa się z:

a)  układu oddechowego i układu fonacyjnego,
b)  układu oddechowego i artykulacyjnego,
c)  układu artykulacyjnego,
d)  układu oddechowego, układu fonacyjnego i artykulacyjnego.

4. Na akt oddechowy składają się fazy:

a)  wdechu, wydechu i wdechu,
b)  wdechu i wydechu,
c)  uniesienia rąk z równoczesnym wdechem i opuszczenie rąk z wydechem,
d)  wdechu, wstrzymania powietrza i wydechu,

5. Narządem fonacji jest:

a)  krtań,
b)  gardło,
c)  krtań połączona z tchawicą,
d)  struna głosowa.

6. Wskaż wszystkie części narządu artykulacyjnego:

a)  jamy rezonacyjne: zatoki przynosowe,
b)  jama gardłowa i nosowa,
c)  wargi, język, podniebienie miękkie i żuchwa (dolna szczęka),
d)  jamy  :  gardłowa,  ustna,  nosowa,  rezonacyjne,  wargi,  język,  podniebienie  miękkie

i żuchwa (dolna szczęka).

7. Uzupełnij nazwy okresów rozwoju mowy dziecka:

a)  okres …………… ….(0 – 1 r. ż),
b)  okres …………….… (1 – 2 r. ż),
c)  okres ………………. (2 – 3 r. ż),
d)  okres …………...….. (3 – 7 r. ż).

8. Formy organizacyjne pracy z książką i czasopismami to:

a)  kontakty ……………………………………………
b)  kontakty ……………………………………………
c)  kontakty ……………………………………………

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

9. Wskaż nazwisko autora, który nie tworzył dla dzieci:

a)  J. Kulmowa,
b)  J. Brzechwa,
c)  Cz. Janczarski,
d)  M. Hłasko.

10. Wskaż, która z wymienionych czynności nie jest sposobem pracy z książką

i czasopismami:
a)  czytanie książki lub czasopisma,
b)  opowiadanie fabuły, prowadzenie rozmów o treści, inscenizacja,
c)  oglądanie ilustracji w książce, inicjowanie działań i różnych form ekspresji dzieci,
d)  konkursy czytelnicze.

11.  Wskaż trzy przykłady wad wymowy dzieci w wieku przedszkolnym.

12.  Wymień elementy poprawnej wymowy.

13.  Wymień trzy podstawowe czynności składające się na badanie mowy dziecka.

14.  Wymień kryteria doboru utworu literackiego do pracy z dzieckiem.

15.  Wymień cztery podstawowe rodzaje ćwiczeń wspomagających rozwój mowy dziecka:

a)  ćwiczenia ………………………………………….
b)  ćwiczenia ………………………………………….
c)  ćwiczenia ………………………………………….
d)  ćwiczenia ………………………………………….

16. Wskaż sposoby wyrażania przez małe dzieci przeżyć związanych z utworem literackim.

17. Gaworzenie, to :

a) niezamierzone przez dziecko powtarzanie dźwięków,
b) czynność zamierzona (odruch warunkowy), polegająca na powtarzaniu zasłyszanych

dźwięków z otoczenia,

c) wymawianie przez dziecko wszystkich samogłosek a, e, i, o, u,
d) budowanie z dźwięków wyrazów.

18. Wymień techniki stymulowania mowy dziecka.

19. Uzupełnij poniższe zdania dotyczące sprawdzania rozumienie mowy przez dziecko:

a)  możemy polecić dziecku, aby pokazało gdzie ma …………......................................
b)  poprosić, aby przyniosło ……………….....................................................................
c)  poprosić, aby wybrało ………………….....................................................................
d)  poprosić, aby wykonało ..............................................................................................

20. Opisz, jak wykonać orientacyjne badanie słuchu dziecka.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko..........................................................................................

Wspomaganie rozwoju dziecka literaturą dziecięcą

Zakreśl lub wpisz poprawną odpowiedź

zadania

Odpowiedź

Punkty

a) ………………………. b) …………………………
c)……………………….. d)………………………….

a) ……………………….
b) …………………………
c)………………………..

10.

11.

12.

13.

14.

15.

a)...............................................................................................
b) .............................................................................................
c)..............................................................................................
d)..............................................................................................

16.

17.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. LITERATURA

1. Demel G.: Minimum logopedyczne nauczyciela przedszkola. WSiP, Warszawa 1983
2. Frycie S., Kaniowska – Lewańska I. (red.): Kultura literacka w przedszkolu. WSiP,

Warszawa 1988

3. Krasoń K., Mazepa – Domagała B. (red.): Ekspresja twórcza dziecka. Konteksty –

inspiracje – obszary realizacji. Górnośląska WSP, Librus, Katowice 2004

4. Minczakiewicz M. E.: Mowa – rozwój – zaburzenia – terapia. Wydawnictwo Naukowe

AP, Kraków 1997

5. Nowak J.: Piosenka w usprawnianiu wymowy dzieci z trudnościami w uczeniu się.

Wydawnictwo Uczelniane WSP w Bydgoszczy, Bydgoszcz 1999

6.  Skorek E. M.: Oblicza wad wymowy. Wydawnictwo Akademickie „Żak”, Warszawa 2001
7.  Ścibor A.: Ćwiczenia i zabawy ortofoniczne. „Wychowanie w Przedszkolu” 2003, nr 3

Czasopisma
Wychowanie w Przedszkolu
Miś-Przyjaciel Najmłodszych
Kubuś Puchatek
Naucz Mnie Mamo

Adresy internetowe aktualne na dzień 30 maja 2006:
www.3wdt.com
www.sp81.edu.lodz.pl
www.maluchy.pl
www.obcasy.pl
www.logopedia.info.pl