Ignacy Krasicki, Monachomachia i Antymonachomachia,

oprac. Zbigniew Goliński, BN I 197, 1969.

WSTĘP

1. Poemat kontrowersji.

• centrum najpłodniejszego autorsko i wydawniczo pięcioleci poety: „Myszeis” 1775 r., Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki” 1776 r., „Pan Podstoli” część I, 1778 r., „Monachomachia” 1778 r., „Bajki” i „Satyry” 1779 r., „Solenizant”, „Statysta”, „Łgarz”, „Wojna chocimska” oraz „Antymonachomachia” 1780 r.

• różne zdania - od F. K. Dmochowskiego, A. Mickiewicza, A. Brücknera, do T. Mikulskiego; od prób deprecjonowania utworu i podważania osobistego morale do gloryfikacji poematu i poch-wały dla odwagi cywilnej autora.

2. Dzieje tekstu i publikacji.

• datę powstania „Monachomachii” wiąże się z pobytem w Berlinie u Fryderyka II w 1776-1777, druk wbrew jego woli, Lipsk 1778, anonimowo, liczne błędy (odpisy).

• w „Antymonachomachii” - Jędza-Niezgoda wykradła tekst „Wojny mnichów” do wzbudzenia rozruchów.

3. Konfrontacje.

• wielokrotnie podejmowana próby zlokalizowania „Monachomachii” na mapie Polski.

• dyskutowany stan bibliotek.

• przedmiotem głównym poematu - dysputa (bitwa jest jej przedłużeniem).

4. Bohaterowie.

• tylko 2 zgromadzenia biorą udział w bitwie: z zakonów żebrzących dominikanie i karmelici, bohaterem jest zbiorowość, słabo zindywidualizowana, w ruchu, można się zgubić.

• 9 klasztorów:

1. żeński (dominikanki).

2. prawdopodobnie jezuici (choć zakon został już rozwiązany) - święta pokora.

3. franciszkanie.

4. bonifratrzy (ubiór - pasy…).

5. Augustianie (synowie Augusta, 23 klasztory w Polsce przedrozbiorowej).

6. karmelici.

7. dominikanie.

• kler diecezjalny: ksiądz proboszcz (prałat), ksiądz podkustoszy.

• pan wicesgerent - świecki.

• dysputa - udział bierny, czynny - bitwa, charakter powszechny - także ojcowie ze wszystkich ośmiu klasztorów, imiona nie służą indywidualizacji, nie odgrywa ona większej roli w konstru-owaniu postaci.

5. Jedność miejsca, czasu i akcji.

• Dmochowski, wydawca „Dzieł” Krasickiego (1802 r.), wprowadził argumenta przed każdą z pieśni poematu.

• miejsca akcji zaledwie sygnalizowane, brak konsekwencji: 2 klasztory, epizodycznie mieszka-nie wicesgerentowej i zakrystia.

• czas akcji: świt - zmierzch.

• akcja: równolegle w obu klasztorach, potem w jednym z nich.

6. Komizm - parodia.

• komizm satyryczny i humorystyczny.

• konfrontacja wyobrażeń o życiu duchownych z rzeczywistością, satyryczność: dostojeństwo zwyczajnych i banalnych zachowań mnichów.

• oksymorony: łby - mądrość.

• imiona, parodie przemówień, zagęszczenie stylu panegirycznego i retorycznego (parodie).

7. Rodowód.

• poemat heroikomiczny: „Batrachomiomachia” Homera (?), schyłek renesansu: „Wiadro por-wane” Tassoniego 1624 r., w Polsce „Myszeis” Krasickiego.

• źródła: poematy heroikomiczne Boileau, Gresseta, Pope'a i Woltera; „Iliada” i „Odyseja” Ho-mera, „Jerozolima wyzwolona” Tasoo, Lukan, Erazm z Rotterdamu, Molier.

8. Współczesna funkcja poematu.

• zarzuty: potępienie moralne biskupa, zarzut niewdzięczności, anonimowy „Odpis na Mona-chomachię” - próba obrony zakonów nieudana, instytucja zdegenerowana.

• Reuchlin (XV/XVI w.) i „Listy ciemnych mężów”, konfiskata ksiąg żydowskich, konflikt z domi-nikanami, przypisywane Erazmowi z Rotterdamu.

9. Teksty.

• Michał Gröll w Lipsku 1778 r.

• Kazimierz Szlichtyn we Lwowie.

• bez miejsca wydania ok. 1778 r.

• warszawskie wydanie 1797 r.

• reedycja lwowska 1779 r.

• Franciszek Ksawery Dmochowski wydanie zbiorowe z poprawkami Krasickiego.

TEKST

MONACHOMACHIA

1. PIEŚŃ.

• „Nie wszystko złoto, co się świeci z góry”, „Serce, nie odzież” się liczy.

• charakterystyka wojny: „okrutna bez broni”, „domowa”, rycerze boso i nadzy.

• miejsce: pustki, gród, 3 karczmy, 9 klasztorów, rzadko domki.

• złoty wiek był za Saturna, ale przeor teraz szczęśliwszy, lektor, ojciec i bracia, „rozkoszne siedlisko/ Świętych próżniaków”, harmonia pomiędzy klasztorami, raj.

• Jędza Niezgoda przybiegła.

• „Budzą się mnichy”, ksiądz przeor „Pierwszy raz w życiu jutrzenkę obaczył”.

• ojciec doktor biegnie do refektarza, pyta o powód hałasu: „Czy do piwnicy wkradli się złodzie-je?/ Czy wyschły kufle, gąsiory i dzbany?”, „dla zdrowia” wypił wódkę i zjadł toruński piernik pozłocisty, „żeby jeszcze myśl przyszła wesoła” łyknął sobie drugi i trzeci raz, kichnął, bracia zawołali mu „Wiwat!”.

• ojciec Honorat snuje opowieść o Chryzyppusie i Alfonsie.

• ojciec Gaudenty o Zazdrości, która „chce się sadowić na naszych ruinach”.

• ojciec Pankracy, starzec, też o zazdrości, która „wkrada niechęć wszędzie”, zaleca braciom ostrożność, radzi zwołanie dysputy.

• bracia zapadają w drzemkę.

2. PIEŚŃ.

• wschód słońca.

• bracia krzątają się po klasztorze, koło furty stękają dewotki, ojciec Rajmund wychodzi „słu-chać świątobliwe plotki”, zgubił pantofel, dzwony biją na nieszczęście, ojca Rajmunda odwie-dza Rafał od Bożego Ciała.

• „panna Dorotka” do furty zaprasza.

• schodzi się 30 mnichów.

• posłowie: Gaudenty i Hiacynt (z charakterystyką).

• dysputa o ważności dzieł i prawach do nauki. karmelici przyjmują zaproszenie, posłowie wy-chodzą.

• narada:

• ojciec Makary odradza wojować.

• ojciec Serafin przeciwnie.

• ojciec Pafnucy na zwiady.

• ojciec Zefiryn nie chce głosować.

• „Starzy się boją, a młodzi chcą wojny”

• „nie słyszą dzwonów na sekstę i nonę”, na dźwięk obiadu wszyscy pobiegli.

3. PIEŚŃ.

• „Że dobrze myśleć o chlebie i wodzie”, „wstrzemięźliwość nie jest teraz w modzie”.

• znów narada:

• ojciec Gerwazy proponuje spić przeciwników.

• ojciec Hilary odradza - „Zbyt to są mocne kuflowe filary”.

• Elizeusz: „Minęły czasy szczęśliwej prostoty,/ Trzeba się uczyć, upłynął wiek złoty!”, „O ty, na polskim co osiadłszy tronie,/ Wzgardziłeś miodem i nie lubisz wina!” (Stanisław August), słyszał, że gdzieś w tym klasztorze jest biblioteka, „Był tam brat Alfons lat temu trzydzieści/ i z starszych książek poodzierał wieka”.

• mnisi poszukują książek.

• tymczasem przeor „Dla dobrej myśli resztę kufla dusił”; „Wdzięczna miłości kochanej szkleni-ce!/ Czuję cię każdy i słaby i zdrowy”…

• u dominikanów: doktor był u „wielebnej matki”, ochota do dysputy sprawiła cierpienie obu zgromadzeń, które teraz muszą czytać „książki nieszczęsne” i nie mogą zaznać „słodkiego z pracy odpocznienia”.

4. PIEŚŃ.

• apostrofa do Arystotelesa, tego, „którego żaden nie zrozumiał”.

• schodzą się mnisi, „Znać z twarz powagę: jak Tatry przed burzą,/ Sławą zagrzane łysiny się kurzą”.

• pan wicesgerent (wykorzystywanie wyroków sądowych) - mecenas dysputy.

• mowa defendensa: wychwala dzieła, nauki i cnoty wicesgerenta.

• oponent ojciec Łukasz od Trzech Królów.

• okropny wrzask.

• Hiacynt uchodzi z bitwy i udaje się do pani wicesgerentowej, „Wesół Hijacynt, dewotka kon-tenta”, gwar sprowadza jednak Hiacynta z powrotem do klasztoru, „Przez mostki, kładki, bruki i rynsztoki/ Pędził, gdzie górne niosły go wyroki”.

5. PIEŚŃ.

• „I śmiech niekiedy może być nauką,/ Kiedy się z przywar, nie z osób natrząsa”, „Szanujmy mądrych, przykładnych, chwalebnych,/ Śmiejmy się z głupich, choć i przewielebnych”.

• Hiacynt wpada na plac wojny, bierze się do boju, „Za jednym razem urwał dwa kaptury”, znów się wymyka, „Legł z sławnej ręki ojca Zefiryna”.

• na ten widok ruszył ojciec Gaudenty, rzuca książką.

• „Widzi to Rajmund, ozdoba karmelu,/ Widzi w triumfie syna Dominika”.

• Gaudenty zmoczony wodą święconą.

• „Tak gdy z wierzchołka Alpów niebotycznych/ Mały sie strumyk sącząc wydobędzie…”.

• prałat postanawia skończyć wojnę, sprowadza „vitrum gloriosum”, ksiądz podkustoszy go przynosi, „On cię wart dźwigać w pokoju i w wojnie…”.

• Krzysztof-trębacz trąbi na dobranoc, „Do doktorowskiej zaniesion komnaty” [puchar].

6. PIEŚŃ.

• „Już to ostatnia pieśń, mili ojcowie,/ Miejcie cierpliwość, czekajcie do końca”.

• kielich: „Wiele pomieścić trunku był sposobnym”, wyrzeźbione na nim 4 pory roku, picie w karczmach.

• „Pasą się oczy wspaniałym widokiem,/ Już zapomnieli o bitwie o radzie”.

• prałat: „Puchar ich wstrzyma, lecz wino pogodzi”.

• „Próżność nauka! Najszczęśliwsi głupi!”.

• mnisi idą do refektarza, walka ustaje.

• „Prawdziwa cnota krytyk się nie boi”.

• „Przeczytaj - osądź. Nie pochwalisz? - spalę!”.

DO JAŚNIE OŚWIECONEGO KSIĄŻĘCIA JEGOMOŚCI KRASICKIEGO, biskupa warmińskiego (I).

• motto z Marcjalisa: pastwisz się jedynie nad papierem, próbujesz kąsać niedźwiedzia, on [au-tor] za to może go naznaczyć, że nawet Cymnanus nie wywabi tego piętna.

• „zamiar [wytknięcia błędów Polaków] dobry, lecz środki niegrzeczne. Uczyniły twe dzieło wca-le bezskuteczne”, lepsze byłoby powolne wpajanie takiej świadomości, zbytni pośpiech wszy-stko zniszczył.

• „Nie siebieś nic nie baczny, a na wszystkich srogi”, chcesz zmienić obyczaje ze starych, dob-rych czasów.

• „Ach, książę, wierz mi, śmiać się muszę”.

• krytyka „Mikołaja Doświadczyńskiego przypadków”, pochwała „Pana Podstolego”.

• gdyby autor był na miejscu Krasickiego, „Ganiłbym, co bym widział być dla nas szkodliwym,/ Tonem jednak poważnym, a nie uszczypliwym”, „Sądziłem, że autorem duch był libertyński,/ Zdziwiłem się, poznawszy że biskup warmiński”.

• wciąż powtarzane „mości książę!”.

• powód do nowej wojny, „Wszystkich-eś poobrażał, wszystkich się więc lękaj/ Lub żebrząc mi-łosiernie odpuszczenia stękaj”.

• „Czym jak komu służemy, tak też nam i płacą”.

ODPIS NA MONACHOMACHIĄ

• „Nie wszystko złoto (…),/ Ani ten lepszy, co szydzi z kaptury”, „Zła nie naprawi a wiarę zatr-woży”, jeśli wytykamy czyjeś wady, bądźmy sami bez wad, staranie się o biskupstwa.

• „Pisałeś wiele dla kraju poprawy,/ Słusznie nabyłeś wiekopomnej sławy/ Twój <<Doświadczy-ński>> i twe <<Myszeidos>>/ Są dobre”, Episcopeidos - Wojna mnichów.

• zakończenie: „Winien odwołać, kto zmysla zuchwale:/ Przeczytaj - osądź. Nie pochwalisz? - spalę”.

DO JAŚNIE OŚWIECONEGO KSIĄŻĘCIA JEGOMOŚCI KRASICKIEGO, biskupa warmińskiego (II).

• „…Jest Polakiem, a nie tak, jak Polacy, widzi./ To piękne! Co my chwalem, z tego sobie szy-dzi”, nawet jeśli źle robiliśmy, nie ma prawa nas krytykować, zachciało mu się „odmienić kraj cały”, nie tak łatwo zmienisz Polaków.

• „Zginiesz, co nosisz imię polskiego Homera!”.

LISTY BRATA BŁAŻEJA DUBIECZKA

1.

• do Franciszka, usłyszał o wielkim „sykofancie”, który napisał książkę przeciwko zakonnikom.

• ojciec Jodok, popijając obficie piwo muelhauseńskie, opowiedział jemu i innym o synu szata-na, zaczął układać wiersze i dyktować im, autor zawołał: „Oto Horacy”, to był poganin.

2.

• mimo prośby o odpowiedź Franciszek nie odpisał, może brak miłości braterskiej sprawił, że nie spodobał im się utwór Krasickiego.

PLAN ANTYMONACHOMACHII

ANTYMONACHOMACHIA

1. PIEŚŃ.

• „Często pozory łudzą słabe oczy”.

• „Jędzo Niezgody, twoje to są sztuki!”, nowe jej przedsięwzięcie, „Klasztor był cnoty zawołany wzorem”, zakradła się i ukradła „Zakonną wojnę”, idzie do mieszkania doktora, ubóstwo, księ-gi.

• gdy doktor wrócił, przeczytał pismo i „rozśmiał się”.

• „Kto się złym czuje, tego zarzut wzruszy,/ (…) Prawdziwa cnota krytyk się nie boi”.

• wchodzi do doktora Honorat, czyta księgę, „Miesza się, płoni, blednieje w cholerze/ (…) Chce drzeć”, przemowa Honorata: autor to „bluźnierca, heretyk sprośny, ateusz…”.

• doktor: „tym, którzy tylko winni błogosławić”, nie wolno złorzeczyć, „cierieć a milczeć - podział zakonnika”.

2. PIEŚŃ.

• Honorat obiega cały klasztor, „Wszędzie wiadomość nieszczęśliwą głosi”, bracia się zbiegają, próbują uspokoić Honorata, który biegnie do biblioteki i rozrzuca księgi.

• bibliotekarz mówi Honoratowi: „Niejeden głupi był wydrukowany”, radzi bratu śmiać się, a nie dąsać, celem satyry jest „występek karać, oszczędzać osoby”.

• Honorat czuje sie osobiście dotknięty i nie chce się uspokoić.

3. PIEŚŃ.

• ojciec Gaudenty smacznie śpi, „Powszechnej trwogi nie czuje, nie słyszy”.

• drażni to Jędzę, zmienia się w postać Żarliwości, mówi, że on śpi, gdy bracia płaczą.

• porwał się Gaudenty, „Woła na bitwę, choć bez przeciwnika”, noc trwa jeszcze, mało nie za-atakował Honorata, Gaudenty radzi walczyć.

4. PIEŚŃ.

• kradzież zawsze będzie zła.

• „O <<Wojno mnichów>>! (…) Płochość Cię z twoich kryjówek wykradła…”, „Nie czytając cię rzekli, żeś ladaco”.

• poeci, którzy liczą się ze słowami, nie są godni szacunku.

• podział na dwie grupy w klasztorze.

• „Ojciec Hijacynt był święty i grzecny”, pismo przeczytał, ale znudzony je odrzucił.

• narada mnichów.

5. PIEŚŃ.

• pan wicesgerent radzi zemstę, pozwać do sądu zdrajcę.

• popiera go ojciec Gaudenty.

• gwar

• ojciec Pankracy oburza się na bluźniercę.

• doktor mówi o zgodzie, zostaje zagłuszony.

• proboszcz (prałat) „w stół pięścią uderzył”, wątpi, czy jest powód do oburzenia, „żartu nie bierzmy do siebie”.

• mnisi uspokajają się.

• pojawia się nowa osoba.

6. PIEŚŃ.

• wchodzi ojciec Regalat, pałający żarliwością.

• Gaudenty: „Do broni! do broni!”, niesie pamiątki po Piastach, Jagiełłach i Wazach.

• piją.

• doktor sie ukrywa.

• prałat namawia doktora na alkohol.

• na dnie dzbana Prawda: „Rzadki mnie uczci, a wielu się wstydzą,/ Bo złych zasmucam, a nie-winnych cieszę”, zna autora pisma, „Żart broń jest często zdradna i szkodliwa,/ Ale też cza-sem i jej trzeba zażyć”.

sprawdź przypis w książce do „panny Dorotki”!

3