Nauczanie dorosłych w latach międzywojennych i okresie okupacji

CEL EDUKACJI: WZMOCNIENIE SIŁY WEWNĘTRZNEJ PAŃSTWA poprzez:

• walkę z analfabetyzmem

• podnoszenie poziomu moralnego społeczeństwa

• edukację samorządową

• usprawnianie współpracy i integracji pomiędzy różnymi grupami terytorialnymi i społeczno-zawodowymi

DEKRET z 7 lutego 1919 roku

• 7-letnia szkoła podstawowa

• elitarne szkoły średnie (8 lat; 2 etapy: 3-letni przygotowawczy-gimnazjum niższe, 5-letni systematyczny-gimnazjum wyższe, 3 typy: humanistyczny z łaciną, matematyczno-przyrodniczy, klasyczny z łaciną i greką)

• szkoły zawodowe: szkoły rzemieślnicze (po 5 klasach szkoły podstawowej), szkoły handlowe i przemysłowe wyższe (pełna szkoła podstawowa i 6 klas gimnazjum)

• szkoły wyższe: akademickie (prawo nadawania tytułów i stopni naukowych) nieakademickie

KSZTAŁCENIE NAUCZYCIELI

• 5-letnie seminaria nauczycielskie

3 lata: program ogólnokształcący

2 lata: przedmioty pedagogiczne

OŚWIATĄ DOROSŁYCH (POZASZKOLNĄ) ZAJMOWAŁY SIĘ:

• Szkoły wyższe

• Organizacje społeczne

• Organy samorządowe

Ze strony państwa edukacją dorosłych zajmował się Wydział Oświaty Pozaszkolnej (koordynacja działań edukacyjnych) i Instytut Oświaty Dorosłych (placówka instruktorsko-badawcza)

UDZIAŁ SZKÓŁ WYŻSZYCH W EDUKACJI POZASZKOLNEJ:

Organizowanie cykli wykładów z zakresu nauk:

• humanistycznych,

• matematyczno-przyrodniczych,

• lekarskich,

• prawnych,

• wojskowych,

• religijnych,

• technicznych

Do szkół wyższych organizujących wykłady należały:

• Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie

• Uniwersytet Poznański

• Uniwersytet Warszawski

• Uniwersytet Jagielloński

• Katolicki Uniwersytet Lubelski

• Politechnika Lwowska

• Wolna Wszechnica Polska

TOWARZYSTWA OŚWIATOWE

• Towarzystwo Szkoły Ludowej

• Polska Macierz Szkolna

• Towarzystwo Czytelń Ludowych

• Towarzystwo Uniwersytetu Robotniczego (1923r., kursy nauki początkowej i szkoły dla robotników, odczyty, biblioteki robotnicze, kursy instruktorskie dla działaczy samorządowych)

• Związek Polskiego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych

• Polska Macierz Szkolna Ziem Wschodnich

• Związek Teatrów Ludowych

• Związek Teatrów i Chórów Ludowych

DZIAŁALNOŚĆ: cykle wykładów, kursy, wycieczki, wystawy oświatowe, krzewienie czytelnictwa, wydawanie prasy, koła dyskusyjne, słuchowiska,

UNIWERSYTET POWSZECHNY m. st. Warszawy

• powstał w 1915 roku

• słuchacze: młodzież szkolna i pracująca, rzemieślnicy, budowlańcy, gospodynie domowe, pracownicy administracji i komunikacji, sezonowi robotnicy

• wykładowcy: nauczyciele i profesorowie szkół wyższych, literaci, publicyści

• przedmioty: przyroda martwa, polonistyka, geografia gospodarcza Polski, prawo, ekonomia, socjologia, biologia, historia ustrju i ruchów społecznych XIX i XX wieku

• dodatkowo: koncerty, przedstawienia teatralne, czytelnictwo

POWSZECHNE UNIWERSYTETY REGIONALNE

• podlegają nauczycielom skupionym wokół Związku Polskiego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych

• pierwszy, taki uniwersytet powstał w 1923 roku, w Sandomierzu z inicjatywy Aleksandra Patkowskiego i otrzymał nazwę POWSZECHNY UNIWERSYTET REGIONALNY im. STANISŁAWA KONARSKIEGO

• kolejnymi były:

• Powszechny Uniwersytet Regionalny im. Stanisława Witkiewicza w Zakopanem,

• Powszechny Uniwersytet Regionalny im. Stefana Żeromskiego w Lublinie,

• Powszechny Uniwersytet Regionalny im. Stanisława Staszica w Hrubieszowie,

• Powszechny Uniwersytet Regionalny im. Adama Mickiewicza w Trokach,

• Powszechny Uniwersytet Regionalny im. Waleriana Łukasińskiego w Zamościu

• Powszechny Uniwersytet Regionalny w Rzeszowie

• zajęcia miały formę: tematycznych kursów regionalnych, konferencji i zjazdów, wycieczek krajoznawczych, prac naukowo-badawczych związanych z danym regionem

• zajęcia przeznaczone były dla nauczycieli i odbywały się najczęściej w wakacje

NIEDZIELNY UNIWERSYTET POWSZECHNY

• utworzony przez Towarzystwo Szkoły Ludowej

• przeznaczony dla ludności i młodzieży wiejskiej

• wykładowcy: nauczyciele, prawnicy, lekarze, miejscowi literaci

• cel edukacji: włączenie chłopów do aktywnego i twórczego udziału w życiu narodu poprzez uświadomienie im spraw społecznych, gospodarczych i kulturalnych obszarów wiejskich

• zajęcia odbywały się w niedziele i dni wolne w szkołach, ośrodkach gminnych, świetlicach

• forma zajęć: wykłady, referaty, dyskusje, wycieczki, konkursy, zajęcia świetlicowe

• Niedzielny Uniwersytet Ludowy w Okręgu Lwowskim

• Niedzielny Uniwersytet w Nowym Sączu

• Uniwersytet Ludowy Rolny Okręgowego Towarzystwa Rolniczego w Ostrołęce

• Niedzielny Uniwersytet Rolniczy „Placówka” w Nałęczowie

INNE UNIWERSYTETY:

• Uniwersytet Żołnierski (1918r.)

Działalność: pogadanki i wykłady dotyczące zagadnień społeczno-politycznych, ochrony zdrowia, higieny społecznej

• Powszechny Uniwersytet Korespondencyjny

UNIWERSYTETY LUDOWE

• koncepcja instytucji powstała w połowie XIX wieku w Danii, twórcą był Mikołaj Fryderyk Seweryn Grundtvig

• placówki internatowe, których fundamentem jest wychowawca (mistrz), będące połączeniem szkoły, zakładu wychowawczego, placówki opiekuńczej, uczelni artystycznej i wspólnoty rodzinnej

PIERWSZE UNIWERSYTETY LUDOWE W POLSCE

• „Ferma ogrodnicza” w Pszczelinie pod Warszawą (1900r. J. Dziubińska)

• Żeńska szkoła rolniczo-gospodarcza w Kruszynku (1905r. J. Dziubińska, M. Malinowski)

• Ludowa szkoła rolnicza w Gołotczynie (1909r.)

• Szkoła rolnicza dla chłopców, w Sokołówku (1909r.)

UNIWERSYTETY LUDOWE W NIEPODLEGŁEJ POLSCE

• Uniwersytet Ludowy Towarzystwa Czytelni Ludowych (5.10.1921, Dalki pod Poznaniem, kierownik: ks. Antoni Ludwiczak)

• Uniwersytet Ludowy TCL w Zagórzu (1926r.)

• Uniwersytet Ludowy TCL w Odolanowie (1927r.)

Program: religia, literatura, historia Polski, historia powszechna, rachunki, geografia, chemia, fizyka, botanika, zoologia, gospodarstwo rolne i domowe, gimnastyka, śpiew, dla dziewcząt roboty ręczne i ogrodnicze

• Uniwersytet Ludowy w Szycach pod Krakowem (1924-1931r. Kurator: Igancy Solarz) wznowienie działalności w roku 1932 jako Orkanowy Uniwersytet Wiejski ZNP w Szycach (kierownik: Józef Chudy)

Program: ogólnokształcący przy dominacji historii i literatury

• w listopadzie 1932, w Gaci Przeworskiej, z inicjatywy Ignacego Solarza został otwarty Wiejski Uniwersytet Orkanowy

Program: ogólnokształcący + zagadnienia współczesnego życia społecznego, zagadnienia obywatelskie, wiedza o zdrowiu, kulturze ludowej i rodzinie, nauka o spółdzielczości

RUCHOMY UNIWERSYTET NA WILEŃSZCZYŹNIE

• 1932r.

• Akademickie Koło Towarzystwa Polskiej Macierzy Szkolnej z Wilna

• cel: szerzenie wiedzy w środowiskach najbardziej zaniedbanych (wsie)

• działalność: wygłaszanie przez studentów Uniwersytetu Stefana Batorego wykładów głównie z ochrony zdrowia, przyrody, geografii, historii

ORGANIZOWANO RÓWNIEŻ:

• Wieczory dyskusyjne w Bibliotece W Baranowiczach (Polska Macierz Szkolna Ziem Wschodnich)

• Akcje wykładowe w Katowicach (na osiedlach robotniczych wygłaszano referaty o treściach społecznych, politycznych, religijnych i regionalnych

• Edukację za pomocą radia i filmu

UNIWERSYTET RADIOWY

• 1926/1927

• oświatowe audycje radiowe typu zawodowego

PRASA

• „Oświata Pozaszkolna” (1921-1934)

• „Przewodnik Pracy Społecznej” (1934-1939)

• „Praca Oświatowa” (1935-1939)

• „Teatr Ludowy” (1919-1939)

INSTYTUCJE OŚWIATY DOROSŁYCH

• Wolna Wszechnica Polska (1918-1919r)

• Centralne Biuro Kursów dla Dorosłych Analfabetów (1919r) przekształcone w 1929 roku w Instytut Oświaty Dorosłych

• Instytut Gospodarstwa Społecznego

• Pracownia Oświaty Pozaszkolnej MWRiOP

• Instytut Spraw Społecznych

• Instytut Teatrów Ludowych

• Państwowy Instytut Kultury Wsi

REFORMA JĘDRZEJEWICZOWSKA

11 marca 1932r. z inicjatywy Janusza Jędrzejewicza sejm zatwierdził ustawę o ustroju szkolnictwa i szkół akademickich

SYSTEM KSZTAŁCENIA NAUCZYCIELI

• likwidacja seminariów nauczycielskich

• wprowadzono 3letnie licea pedagogiczne po 4letnim gimnazjum

• wprowadzono 2letnie pedagogia po liceum ogólnokształcącym

OKRES OKUPACJI tereny kontrolowane przez ZSRR

• wykluczenie duchownych i także nauczycieli zaangażowanych patriotycznie

• wprowadzenie dodatkowych przedmiotów, najczęściej związanych z komunistyczną ideologią

• usunięcie religii,

• zmiany w programach nauczania historii, geografii

• likwidacja szkół prywatnych i prowadzonych przez zgromadzenia zakonne, wprowadzenie koedukacji w szkolnictwie średnim

• rusyfikacja w szkołach wyższych,

• usunięto część kadr profesorskich, zastępując ich wykładowcami z ZSRR

• zlikwidowano wydziały teologiczne,

• wprowadzono nauczanie ideologii komunistycznej

• stopniowa eliminacja języka polskiego

Tereny włączone do Rzeszy

• zamknięcie polskich szkół, germanizacja uczniów

• zamknięcie instytucji kulturalnych

GENERALNE GUBERNATORSTWO

• oficjalnie działały tylko szkoły elementarne i zawodowe

• zlikwidowano szkoły wyższe i średnie

• obowiązywał zakaz nauczania języka polskiego, historii i geografii Polski

• instytucje kulturalne podporządkowane propagandzie nazistowskiej

• wydawanie niemieckiego czasopisma „STER”

OŚWIATA DOROSŁYCH W OKRESIE OKUPACJI

• Grudzień 1939r. - powstanie Tajnej Organizacji Nauczycielskiej

• 1942r. - przy tajnym Departamencie Oświaty i Kultury powstał Wydział Oświaty Dorosłych

• tajne stowarzyszenia oświatowe: Ludowy Instytut Oświaty i Kultury

TAJNA EDUKACJA

• konspiracyjne wykłady i spotkania z działaczami podziemia

• kolportowanie prasy podziemnej

• drukowanie biuletynów informacyjnych

• słuchanie nielegalnych zagranicznych rozgłośni radiowych

• zbiorowe czytanie prasy

• nielegalne minikoncerty muzyczne i czytanie poezji

• 3-4dniowe kursy konspiracyjne

• prelekcje, pogadanki, dyskusje realizowane przez oficerów podziemia

• tajne zespoły czytelnictwa i samokształcenia

• tajne nauczanie uniwersyteckie prowadzono w Krakowie, Warszawie, Wilnie, Lwowie, Lublinie, Częstochowie i Kielcach