Wst
Wst
ę
ę
p do farmakoterapii
p do farmakoterapii
chor
chor
ó
ó
b nowotworowych
b nowotworowych
Dr n. med.
Dr n. med.
Grzegorz Grze
Grzegorz Grze
ś
ś
k
k
Wst
Wst
ę
ę
p do farmakoterapii
p do farmakoterapii
chor
chor
ó
ó
b nowotworowych
b nowotworowych
Dr n. med.
Dr n. med.
Grzegorz Grze
Grzegorz Grze
ś
ś
k
k
Pacjent z chorobą
nowotworową
• Dostępne obecnie metody lecznicze
pozwalają na wyleczenie około 50%
pacjentów z chorobą nowotworową
• Rozpoznanie choroby
nowotworowej jest możliwe tylko na
podstawie badania
histopatologicznego tkanki.
• W niektórych przypadkach
dopuszczalne jest rozpoznanie na
podstawie badania cytologicznego.
Cechy nowotworu
złośliwego
• Autonomia
• Inwazyjność
• Zdolność tworzenia przerzutów
Genetyka nowotworów
• Najważniejszą cechą wszystkich
nowotworów jest ich pochodzenie od
jednej komórki.
• Powstanie nowotworu jest związane z
zaburzeniami DNA powodującymi
niepohamowaną proliferację komórki.
• Istnieje możliwość przenoszenia genów
przez wirusy – szczególnie wirusy
zawierające jednoniciowe RNA – np.
HTLV-I wywołujący chłoniaka T-
komórkowego.
Fakty wskazuj
Fakty wskazuj
ą
ą
ce na mutacj
ce na mutacj
ę
ę
jako czynnik wywo
jako czynnik wywo
ł
ł
uj
uj
ą
ą
cy
cy
chorob
chorob
ę
ę
nowotworow
nowotworow
ą
ą
• Guzy nowotworowe mają charakter klonalny
• Niektóre nowotwory wykazują mendlowski typ
dziedziczenia
• DNA pochodzące z komórek nowotworowych może w
pewnych warunkach powodować przemianę nowotworową
• Wiele guzów wykazuje mutacje somatyczne onkogenów
i/lub genów supresorowych
• Większość karcinogenów jest mutagenami
• Defekty systemu reperacyjnego DNA zwiększają ryzyko
przemiany nowotworowej
• W nowotworach obserwuje się nawracające zmiany
położenia chromosomów w miejsca genów
zaangażowanych w kontrolę wzrostu komórkowego
Progresja nowotworu
• Obraz prawidłowy
• Hiperplazja
• Rak in situ
• Inwazja angiogeneza
• Powstawanie przerzutów.
Etapy postępowania
• Ustalenie rozpoznania
• Stopniowanie (staging)
• Leczenie
Zasady leczenia
nowotworów
Sukces leczenia w dużej mierze
warunkuje właściwa współpraca
pomiędzy lekarzem ustalającym
rozpoznanie wstępne (lekarzem
pierwszego kontaktu) i
specjalistami odpowiedzialnymi za
właściwy proces leczenia:
– Chirurg
– Radioterapeuta
– Onkolog kliniczny
– Farmakolog kliniczny
Zasady
Farmakoterapii
• Leczenie choroby należy
rozpoczynać jak najwcześniej po
ustaleniu rozpoznania, gdyż:
– mniejsza masa nowotworu
– większa pula komórek dzielących się
jednoczasowo
a więc:
– lepsza penetracja leku
– większa wrażliwość na CHT
I
I
Zasady
Farmakoterapii
• Należy dążyć do zniszczenia
maksymalnej liczby komórek
nowotworowych.
• Ideałem byłoby zniszczenie
wszystkich komórek
nowotworowych, gdyż każda z
nich może zapoczątkować
wznowę.
II
II
Zasady
Farmakoterapii
• Należy dążyć do niszczenia tkanki
nowotworowej z maksymalnym
oszczędzeniem prawidłowych
tkanek gospodarza.
IV
IV
Zasady
Farmakoterapii
• Uwzglednienie wpływu cytostatyków
na cykl komórkowy
–
–
Fazy cyklu kom
Fazy cyklu kom
ó
ó
rkowego
rkowego:
•
•
G
G
1
1
-
-
faza wzrostu
faza wzrostu, następująca po mitozie
(wzrost i różnicowanie komórki. Ilość DNA w
komórce pozostaje stała, następuje
transkrypcja i translacja
•
•
S
S
–
–
faza syntezy DNA
faza syntezy DNA – zdwojenie materiału
genetycznego i przygotowanie do podziału
•
•
G
G
2
2
–
–
faza wzrostu
faza wzrostu
•
•
M
M
–
–
faza mitozy
faza mitozy
V
V
Zasady
Farmakoterapii
• Uwzglednienie wpływu cytostatyków na
cykl komórkowy
–
–
Po mitozie kom
Po mitozie kom
ó
ó
rki potomne mog
rki potomne mog
ą
ą
do
do
łą
łą
czy
czy
ć
ć
do jednej z trzech populacji
do jednej z trzech populacji:
• komórki nieklonogenne, nieproliferujące –
komórki które opuściły cykl podziałowy,
ulegające różnicowaniu i dojrzewaniu.
• komórki klonogenne, proliferujące –
ponawiające cykl komórkowy.
• komórki klonogenne, nieproliferujące – w fazie
spoczynkowej G
0
– w określonych warunkach
zdolne do ponowienia cyklu komórkowego.
V
V
Zasady
Farmakoterapii
• Uwzglednienie wpływu cytostatyków
na cykl komórkowy
–
–
Pod wzgl
Pod wzgl
ę
ę
dem ingerencji w cykl
dem ingerencji w cykl
kom
kom
ó
ó
rkowy
rkowy, leki przeciwnowotworowe
można podzielić na:
•
•
nieswoiste
nieswoiste – działające w dowolnej fazie
cyklu
•
•
swoiste dla cyklu
swoiste dla cyklu – działające na komórki
znajdujące się w cyklu komórkowym, słabiej
na komórki znajdujące się w fazie G
0
•
•
swoiste dla fazy
swoiste dla fazy – działające na komórki
znajdujące się w okreslonej fazie cyklu
komórkowego.
V
V
Zasady
Farmakoterapii
• Uwzglednienie wpływu cytostatyków
na cykl komórkowy
– Dla skuteczniejszego wykorzystania
efektów terapeutycznych stosuje się
metody
synchronizacji
synchronizacji i
mobilizacji
mobilizacji:
• mobilizacja – indukowanie przejścia
komórek z fazy G
0
do cyklu komórkowego
• synchronizacja – „zatrzymanie” jak
największej liczby komórek w określonej
fazie cyklu komórkowego na krótki czas
celem uzyskania synchronizacji kolejnej fazy
cyklu komórkowego.
V
V
Zasady
Farmakoterapii
• Uwzględnienie rodzaju, lokalizacji, typu,
charakteru wzrostu nowotworu.
– Wraz ze wzrostem zmniejsza się odsetek komórek
dzielących się i znajdujących się w cyklu
komórkowym, zwiększa się natomiast liczba
komórek znajdujących się w fazie G
0
.
• Schematy leczenia są zróżnicowane:
– CHT może być podstawową metodą leczniczą
– CHT może być metodą wspomagającą
VI
VI
Zasady
Farmakoterapii
• Prowadzenie terapii
wspomagającej i ochronnej:
– prowadzenie postępowania
objawowego którego celem jest
wyrównywanie wszelkich zjawisk
patologicznych wynikających z
samej choroby i/lub prowadzonego
leczenia
VII
VII
Zasady
Farmakoterapii
•
Stosowanie schematów terapii
wielolekowej
wielolekowej.
•
•
Warunki:
Warunki:
1. każdy ze stosowanych leków powinien być
skuteczny także stosowany pojedynczo
2. leki powinny różnić się mechanizmem
działania, punktem uchwytu w metabolizmie i
cyklu komórkowym
3. leki powinien cechować synergizm
4. objawy uboczne nie powinny się kumulować
lub występować w jednakowym czasie.
VIII
VIII
Zasady
Farmakoterapii
• Przestrzeganie zasad
chronofarmakologii:
– Zarówno metabolizm leków jak i
aktywność podziałowa komórek
może zmieniać się w ciągu doby.
Dlatego odpowiednie dobranie pory
podania leków zmniejsza
toksyczność i poprawia tolerancję i
skuteczność leczenia.
IX
IX
Zasady
Farmakoterapii
• Stosowanie terapii
monitorowanej:
– Ze względu na wymóg uzyskania
maksymalnej skuteczności i
bezpieczeństwo chorego zaleca się
monitorowanie stężenia niektórych
leków np. MTX stosowany w
dużych dawkach.
X
X
Odpowiedź różnych typów
nowotworów na CHT
• Możliwość wyleczenia
– ALL
– AML
– Ewing sarcoma
– Rak kosmówkowy
– Ziarnica złośliwa
– Chłoniaki nieziarnicze
– Chłoniak Burkitta
– Rozsiany chłoniak
wielkokomórkowy
– Mieszany chłoniak
grudkowy
– Chłoniak
limfoblastyczny
– Rhabdomyosarcoma
– Rak jądra
– Guz Wilmsa
•
Znaczący wpływ CHT na
przebieg choroby
– Rak odbytu
– Rak pęcherza moczowego
– Rak piersi
– CLL
– CML
– Białaczka
włochatokomórkowa
– Nowotwory głowy i szyi
– Rak płuc –
drobnokomórkowy
– Szpiczak plazmocytowy
– Chłoniaki nieziarnicze
– Chłoniaki grudkowe
– Rak jajnika
Odpowiedź różnych typów
nowotworów na CHT
• Niewielki wpływ CHT na
przebieg choroby
– Rak szyjki macicy
– Rak jelita grubego
– Rak wątroby
– Mięsak Kaposiego
– Rak płuc
niedrobnokomórkowy
– Czerniak złośliwy
– Rak trzustki
– Rak gruczołu
krokowego
– Mięsak tkanek
miękkich
• Skuteczne działanie
CHT adiuwantowej
– Rak piersi
– Rak jelita grubego
(stopień III)
– Mięsak kości
– Rak janika (stopień III)
– Rak jądra
CHT
• Pule komórek
– Nieklonogenne
– Klonogenne
• Proleferujące
• Nieproliferujące
– Martwe
CHT - efekty
• Kompletna remisja
• Częściowa remisja (zmniejszenie
masy guza o min. 50%)
• Brak reakcji
• Progresja choroby
Okresy CHT
• Indukcja – intensywne leczenie
którego celem jest osiągnięcie
remisji
• Konsolidacja – służy stabilizacji
remisji
• Podtrzymujące – „utrwalające”
remisję
– Ciągłe długotrwałe podawanie leków
– Powtarzalne cykle lecznicze
(reindukcje)
Dzi
Dzi
ę
ę
kuj
kuj
ę
ę
za uwag
za uwag
ę
ę