„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 
 
 
 

 

 

MINISTERSTWO EDUKACJI 

NARODOWEJ 

 
 
 
 
 
 

Małgorzata Kuc 

 
 
 
 
 
 

Diagnozowanie problemów i potrzeb pacjenta 
322[15].O2.02 

 
 
 
 
 
 

Poradnik dla ucznia 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Wydawca 

 

Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy  
Radom 2007

_________________________________________________________________________________________ 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

1 

Recenzenci: 
mgr Ewa Goliszek 
mgr Lilia Kimber-Dziwisz 
 
 
 
Opracowanie redakcyjne: 
mgr Małgorzata Kuc 
 
 
 
Konsultacja: 
mgr inż. Teresa Jaszczyk 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Poradnik  stanowi  obudowę  dydaktyczną  programu  jednostki  modułowej  322[15].O2.02 
„Diagnozowanie  problemów  i  potrzeb  pacjenta”,  zawartego  w  modułowym  programie 
nauczania dla zawodu terapeuta zajęciowy. 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Wydawca 

Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy, Radom 2007 

_________________________________________________________________________________________ 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

2 

SPIS TREŚCI 
 

1.  Wprowadzenie 

3 

2.  Wymagania wstępne 

5 

3.  Cele kształcenia 

6 

4.  Materiał nauczania 

7 

4.1. Człowiek i jego środowisko 

7 

4.1.1. Materiał nauczania 

7 

4.1.2. Pytania sprawdzające 

8 

4.1.3. Ćwiczenia 

8 

4.1.4. Sprawdzian postępów 

9 

4.2. Czynniki tworzące warunki życia 

10 

4.2.1. Materiał nauczania 

10 

4.2.2. Pytania sprawdzające 

11 

4.2.3. Ćwiczenia 

11 

4.2.4. Sprawdzian postępów 

12 

4.3. Źródła i mechanizmy powstawania problemów społecznych 

13 

4.3.1. Materiał nauczania 

13 

4.3.2. Pytania sprawdzające 

14 

4.3.3. Ćwiczenia 

14 

4.3.4. Sprawdzian postępów 

15 

4.4. Patologie społeczne 

16 

4.4.1. Materiał nauczania 

16 

4.4.2. Pytania sprawdzające 

18 

4.4.3. Ćwiczenia 

19 

4.4.4. Sprawdzian postępów 

20 

4.5. Potrzeby i ich rola motywacyjna 

21 

4.5.1. Materiał nauczania 

21 

4.5.2. Pytania sprawdzające 

22 

4.5.3. Ćwiczenia 

23 

4.5.4. Sprawdzian postępów 

23 

4.6. Diagnozowanie warunków życia pacjenta 

24 

4.6.1. Materiał nauczania 

24 

4.6.2. Pytania sprawdzające 

26 

4.6.3. Ćwiczenia 

26 

4.6.4. Sprawdzian postępów 

27 

4.7. Metody diagnozowania sytuacji pacjenta 

28 

4.7.1. Materiał nauczania 

28 

4.7.2. Pytania sprawdzające 

34 

4.7.3. Ćwiczenia 

34 

4.7.4. Sprawdzian postępów 

35 

5.  Sprawdzian osiągnięć 

36 

6.  Literatura 

41 

_________________________________________________________________________________________ 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

3 

1.  WPROWADZENIE 
 

Poradnik  ten  będzie  Ci  pomocny  w  przyswajaniu  wiedzy  i  kształtowaniu  umiejętności 

z zakresu diagnozowania problemów i potrzeb pacjenta. 

W poradniku zamieszczono: 

−

 

wymagania  wstępne  –  wykaz  umiejętności,  jakie  powinieneś  mieć  już  ukształtowane, 
abyś bez problemów mógł korzystać z poradnika, 

−

 

cele kształcenia – wykaz umiejętności, jakie ukształtujesz podczas pracy z poradnikiem, 

−

 

materiał nauczania – wiadomości teoretyczne niezbędne do osiągnięcia złożonych celów 
kształcenia i opanowania umiejętności zawartych w jednostce modułowej, 

−

 

zestaw pytań, abyś mógł sprawdzić, czy już opanowałeś określone treści, 

−

 

ćwiczenia,  które  pomogą  Ci  zweryfikować  wiadomości  teoretyczne  oraz  ukształtować 
umiejętności praktyczne, 

−

 

sprawdzian postępów, 

−

 

sprawdzian  osiągnięć,  przykładowy  zestaw  zadań.  Zaliczanie  testu  potwierdzi 
opanowanie materiału całej jednostki modułowej, 

−

 

literaturę uzupełniającą. 

_________________________________________________________________________________________ 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

4 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 

Schemat układu jednostek modułowych 

 
 

322[15].O2 

Rozwój osobowy i biologiczny człowieka  

322[15].O2.01 

Analizowanie 

psychospołecznych aspektów 

rozwoju człowieka 

322[15].O2.02 

Diagnozowanie problemów  

i potrzeb pacjenta 

322[15].O2.03 

Badanie funkcji organizmu 

zdrowego człowieka 

322[15].O2.04 

Rozróżnianie procesów 

patologicznych 

w obrębie układów 

i narządów 

322[15].O2.05 

Rozpoznawanie objawów 

niepełnosprawności 

podopiecznego 

_________________________________________________________________________________________ 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

5 

2.  WYMAGANIA WSTĘPNE 

 

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć: 

−

 

rozpoznawać potrzeby osób niepełnosprawnych, 

−

 

korzystać z różnych źródeł informacji, 

−

 

stosować umiejętności komunikacji interpersonalnej,  

−

 

korzystać z różnych metod pracy z podopiecznymi, 

−

 

współpracować w grupie. 

_________________________________________________________________________________________ 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

6 

3.  CELE KSZTAŁCENIA 

 

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć: 

−

 

wyjaśnić wpływ warunków życia na sytuację zdrowotną pacjenta, 

−

 

określić kategorie problemów mających znaczenie dla jakości życia pacjenta, 

−

 

określić źródła i mechanizmy powstawania problemów społecznych, 

−

 

rozpoznać patologie społeczne i ich źródła, 

−

 

opisać  istotę  problemów  społecznych,  ich  przejawy  oraz  wpływ  na  funkcjonowanie 
jednostki, 

−

 

scharakteryzować potrzeby i ich rolę w aktywności człowieka, 

−

 

scharakteryzować  metody  służące  zbieraniu  informacji  o  warunkach  życia  problemach 
i potrzebach pacjenta, 

−

 

określić wpływ warunków życia i problemów na hierarchię potrzeb pacjenta, 

−

 

zdiagnozować warunki życia, problemy i potrzeby pacjenta. 

_________________________________________________________________________________________ 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

7 

4.  MATERIAŁ NAUCZENIA 

 
4.1.  Człowiek i jego środowisko 

 
4.1.1.  Materiał nauczania 

 

W  języku  potocznym  mianem  środowiska  określamy  krąg  osób  i  rzeczy  otaczających 

osobnika.  Jednak  jest  to  określenie  niewystarczające,  ponieważ  nie  rozgranicza  pojęć 
środowisko  i otoczenie.  Zatem  środowisko  jest  zespołem  warunków  względnie  stałych, 
podczas gdy otoczenie jest zmienne. Środowisko życia człowieka od dawna jest przedmiotem 
zainteresowań  zarówno  filozofii  jak  i  nauk  szczególnych.  Pojęcie  środowiska  jednakże  jest 
wieloznaczne. Każda gałąź wiedzy tworzy adekwatne do swoich potrzeb pojęcie środowiska. 
W  biologii  środowiskiem  określa  się  czynniki  ekologiczne  warunkujące  życie  i  rozwój 
organizmu,  a  w  geografii  ujmuje  się  jako  otaczającą  ludzi  przyrodę  organiczną 
i nieorganiczną. Natomiast w naukach społecznych oznacza się krąg osób, rzeczy i stosunków 
otaczających człowieka w jego życiu indywidualnym i zbiorowym.  

Istota rozwoju człowieka w środowisku polega nie na jednostronnej zależności człowieka 

i  środowiska,  ponieważ  człowiek  dzięki  swej  działalności  może  dokonywać  zmian 
w środowisku, przetwarzać je i przekształcać. Takie świadome kształtowanie przez człowieka 
środowiska oddziaływuje z kolei na jego osobowość i wpływa na sposób działania i myślenia. 
Środowisko  nas  otaczające,  nie  jest  elementem  statycznym,  może  ulegać  przeobrażeniom, 
przy  czym  zakres  i  kierunek  tych  przeobrażeń  mogą  być  kierowane  przez  człowieka.  Grupą 
odniesienia dla jednostki jest rodzina, z którą świadomie się mocno identyfikuje jako członek, 
reprezentant  a  także  współtworzy  i  przejmuje  kultywowane  w  niej poglądy,  postawy,  wzory 
postępowania i zachowania.  

Według  Z.  Zabrowskiego  rodzina  jest  grupą  naturalną  opartą  na  związkach  krwi, 

małżeństwa lub adopcji. Członkowie rodziny powiązani są nie tylko więzami pokrewieństwa, 
ale  także  związkami  prawno-ekonomicznymi.  Grupa  jaką  jest  rodzina  stwarza  warunki  do 
zaspokojenia  różnorodnych  potrzeb  psychicznych  i  społecznych  swoich  członków 
a zwłaszcza  dzieci.  Chodzi  tu  głównie  o  potrzebę  przynależności,  stabilizacji  uczuciowej 
i bezpieczeństwa.  Środowisko  rodzinne  jest  pierwszym  i  podstawowym  środowiskiem 
społecznym,  podstawową  komórką  życia  społecznego.  Najlepiej  zabezpiecza  prawidłowy 
rozwój  emocjonalny  dzieci  i  młodzieży,  chroni  je  przed  niedostosowaniem  społecznym 
i naruszeniem  równowagi  wewnętrznej.  Odgrywa  także  istotną  rolę  w  kształtowaniu 
społecznej  i  kulturalnej  strony  osobowości  młodego  pokolenia  w  przekazywaniu  społecznie 
aprobowanych  i  pożądanych  wzorów  postępowania  i  zachowania  się.  Uspołecznienie 
młodych  ludzi  jest  podstawową  funkcją  oddziaływania  rodziny.  W  środowisku  rodzinnym 
dokonuje  się  socjalizacja  dzieci  i młodzieży,  a  także  kształtują  się  pierwsze  więzi  łączące 
młode pokolenie z szerszą strukturą społeczną. To rodzina  najlepiej zabezpiecza prawidłowy 
rozwój  emocjonalny  rozwój  jednostek  i  chroni  je  przed  niedostosowaniem  społecznym, 
naruszeniem  równowagi  wewnętrznej.  Współczesne  warunki  życia  szczególnie  miejskiego 
i wielkomiejskiego  nie  sprzyjają  zastosowaniu  przez  rodzinę  kontroli  nad  swoimi  dziećmi. 
Funkcja  socjalizacyjno-wychowawcza  uwidoczniła  większą  niezależność  i  swobodę 
zwłaszcza  jeśli  chodzi  o młodzież  to  zmniejszył  się  skuteczny  wpływ  rodziców  na  dzieci. 
Rodzina  w  coraz  większej  mierze  jest  środkiem  utrzymującym  równowagę  emocjonalną 
człowieka oraz zapewnia mu higienę psychiczną i poczucie bezpieczeństwa. Im mniej rodzina 
jest  zdezorganizowana  i konfliktowa  tym  skuteczniej  wypełnia  funkcję  emocjonalno-
ekspresyjną wobec swoich członków. 

_________________________________________________________________________________________ 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

8 

4.1.2.  Pytania sprawdzające 

 

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 

1.  Co to jest środowisko? 
2.  Jakie są różnice między środowiskiem a otoczeniem? 
3.  Jaką grupą jest rodzina? 
4.  Czy rodzina jest istotnym etapem socjalizacji? 

 

4.1.3.  Ćwiczenia 

 
Ćwiczenie 1 

Na  kartonie  wypisz  jakie  znasz  rodzaje  środowisk.  Wypisz  czynniki  wpływające  na 

poszczególne środowiska, pogrupuj wyniki. 
 

Sposób wykonania ćwiczenia 

 

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)  określić cechy wybranych środowisk, 
2)  zapisać czynniki środowisk na kartonie, 
3)  przeanalizować i pogrupować otrzymane wyniki, 
4)  zaprezentować pracę. 
 

Wyposażenie stanowiska pracy: 

−

 

arkusz papieru, 

−

 

pisaki, 

−

 

literatura z rozdziału 6 dotycząca środowiska życia człowieka. 

 
Ćwiczenie 2 

Obejrzyj  odcinek  nr  4  pt.  „Pierwsza  noc”  serialu  „Alternatywy  4”  i  przygotuj  się  do 

dyskusji  w  grupie.  Jaki  wpływ  na  postępowanie  mieszkańców  bloku  miało  otaczające  ich 
środowisko, a jakie otoczenie? 

 
Sposób wykonania ćwiczenia 

 

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)  obejrzeć film, 
2)  określić cechy środowiska, 
3)  określić cechy otoczenia, 
4)  zapisać cechy zbiorowości na brystolu, 
5)  przeanalizować i pogrupować otrzymane wyniki, 
6)  wziąć udział w dyskusji, zaprezentować swoje spostrzeżenia. 
 

Wyposażenie stanowiska pracy: 

−

 

telewizor, 

−

 

odtwarzacz DVD, 

−

 

płyta z filmem, 

−

 

brystol,  

−

 

pisaki. 

_________________________________________________________________________________________ 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

9 

4.1.4.  Sprawdzian postępów 
 

Czy potrafisz: 

 

Tak 

 

Nie 

1) 

określić różnice między środowiskiem a otoczeniem? 

 

 

 

2) 

określić cechy środowiska biologicznego?

 

 

 

3) 

określić cechy środowiska społecznego?

 

 

 

4) 

zdefiniować środowisko rodzinne?

 

 

 

_________________________________________________________________________________________ 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

10 

4.2.  Czynniki tworzące warunki życia 

 
4.2.1.  Materiał nauczania 

 

W  środowisku  życia  człowieka  możemy  zauważyć  wspólne  lub  zbieżne  czynniki 

oddziaływań, a ich rola uzależniona jest od stopnia zasięgu środowiskowego. 
Możemy wyróżnić następujące kręgi środowiskowe: 

−

 

środowisko okoliczne – (okolica), 

−

 

środowisko miejscowe – (lokalne), 

−

 

osobiste warunki środowiskowe – (środowisko domowe)  

Ze względu na rodzaj bodźców środowiskowych wyróżniamy: 

−

 

środowisko naturalne, 

−

 

środowisko społeczne, 

−

 

środowisko kulturowe. 

Środowisko naturalne jest to układ geograficzny, obejmujący te elementy naszego otoczenia, 
które są dziełem samej natury np. rodzina 
Środowisko  społeczne  to  zestaw  osób  oraz  grup  oddziałujących  na  człowieka.  Środowisko 
społeczne  kształtuje  każdą  osobę  podczas  jej  rozwoju  częściowo  determinując  jej  poglądy 
zachowania i możliwości. Podstawowe cechy środowiska społecznego to: 

−

 

gęstość rozmieszczenia ludzi, 

−

 

poziom kultury reprezentowanej przez otoczenie, 

−

 

zasobność materialna. 
Środowisko  kulturowe  to  oddziałujące  na  jednostkę  dobra  kultury  materialnej.  Tworzy 

ogół  wartości,  dóbr  materialnych  i  duchowych  udostępnionych  przekazywanych  przez 
pokolenia  starsze,  ma  charakter  obiektywny.  Środowisko  kulturowe  może  stać  się 
subiektywno-wychowawcze  wtedy,  gdy  bodźce  z  tego  środowiska  zostaną  przyjęte 
w indywidualnym procesie recepcji przez człowieka.  

Te trzy  kategorie środowisk  nie  istnieją  samodzielnie,  lecz  są  ze  sobą  ściśle  powiązane. 

Działalność  wychowawcza  najsilniej  jest  sprzężona  ze  środowiskiem  społecznym 
i kulturowym.  

Czynnikiem  tworzącym  warunki  życia  człowieka  w  społeczeństwie  jest  umiejętność 

dostosowania  się  do  środowiska,  w  którym  żyje,  czyli  pełna  integracja  z  nim.  Jest  to  tak 
zwany  proces  socjalizacji  jednostki,  czyli  uspołecznienie.  Chodzi  tu  o  umiejętność  życia 
samodzielnego  i  w  grupie  społecznej  oraz  w  zmieniających  się  warunkach  środowiska 
społecznego,  czyli  o  zdolności  adaptacyjne.  Także  dyktat  sytuacji,  od  którego  zależy  nasze 
zachowanie  adekwatne  do  sytuacji  i  kulturowo  uznane  za  normę  społeczną.  Socjalizacja  to 
proces  nabywania  przez  jednostkę  systemu  wartości,  norm  oraz  wzorców  zachowań, 
obowiązujących w danej zbiorowości.  

Socjalizacja  trwa  przez  całe  życie  człowieka,  lecz  w największym  nasileniu  występuje, 

gdy  dziecko  rozpoczyna  życie  w  społeczeństwie.  Największą  rolę  na  tym  etapie  odgrywają 
jego  rodzice,  później  także  wychowawcy  i  rówieśnicy  oraz  instytucje  takie  jak:  szkoła, 
kościół.  Na  drodze  do  socjalizacji  człowiek uczy  się  postaw interakcji  społecznych,  poznaje 
społeczne  normy  postępowania,  wartości,  nabywa  umiejętności  posługiwania  się 
przedmiotami  i  kształtuje  swoją  osobowość.  Dla  każdego  człowieka  ma  duże  znaczenie 
branie udziału w życiu  społecznym jakiejś grupy np. koleżeńskiej, rówieśniczej, zawodowej. 
Znaczenie  ma  tutaj pozytywny  lub  negatywny  konformizm. Jest to na podstawie obserwacji 
naśladowanie  zachowań  jednostki  lub  grupy  społecznej  i  świadome  bądź  pozostające  poza 
naszą świadomością przejmowanie dobrych lub złych zachowań i nawyków.  

_________________________________________________________________________________________ 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

11 

Wartościowy kontakt społeczny z grupą społeczną jest bardzo ważny dla człowieka gdyż 

potrzebuje  innych  do  własnego  rozwoju.  Ważnym  czynnikiem  jest  tutaj  podobieństwo 
społeczne  różnych  grup  i  pojedynczych  jednostek  do  nas  samych.  Udziela  nam  ono 
społecznego wsparcia dla naszej tożsamości, cech osobowości, naszych idei, wartości, celów, 
zachowań.  Warunki  życia  każdego  człowieka  zależą  od  niego  samego.  To  na  każdym 
indywidualnie spoczywa wybór jak i gdzie będzie żyć.  
 

4.2.2.  Pytania sprawdzające 

 

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 

1.  Co to jest socjalizacja? 
2.  Jakie wyróżniamy kręgi środowiskowe? 
3.  Co to jest środowisko społeczne? 
4.  Jakie wyróżniamy środowiska ze względu na bodźce? 
 

4.2.3.  Ćwiczenia 

 
Ćwiczenie 1 

Jesteś  członkiem  społeczności.  Dokonaj  analizy,  jakie  środowisko  miało  na  Ciebie 

największy  wpływ  (lokalne,  okolica,  domowe),  a  następnie  zapisz  na  kartonie  i  przedstaw 
swoje spostrzeżenia na forum grupy. 

 
Sposób wykonania ćwiczenia  

 

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)  przeanalizować swoje życie, 
2)  wypisać na kartonie czynniki mające wpływ na swoją postawę, 
3)  przyczepić przygotowany karton, 
4)  wziąć udział w dyskusji. 

 

Wyposażenie stanowiska pracy: 

−

 

arkusz papieru, 

−

 

flamastry. 

 
Ćwiczenie 2 

Dokonaj  identyfikacji  środowiska  społecznego  w  jakim  żyją  bohaterowie  filmu 

„Przystanek Alaska”. Jakie czynniki socjalizacji zaszły w postawie głównego bohatera? 

 

Sposób wykonania ćwiczenia 

 

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)  obejrzeć film, 
2)  zidentyfikować środowisko bohaterów, 
3)  określić proces socjalizacji społecznej głównego bohatera, 
4)  określić bodziec środowiskowy bohaterów, 
5)  uzasadnić wybór czynników socjalizacji na forum grupy. 

_________________________________________________________________________________________ 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

12 

Wyposażenie stanowiska pracy: 

−

 

telewizor, 

−

 

odtwarzacz, płyta z nagranym filmem, 

−

 

arkusz papieru, 

−

 

pisaki. 

 

4.2.4.  Sprawdzian postępów 

 

Czy potrafisz: 

 

Tak 

 

Nie 

1) 

zdefiniować pojęcie socjalizacji?

 

 

 

2) 

określić środowisko naturalne?

 

 

 

3) 

wymienić kręgi środowiskowe?

 

 

 

4) 

określić środowisko kulturowe?

 

 

 

_________________________________________________________________________________________ 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

13 

4.3.  Źródła i mechanizmy powstania problemów społecznych 

 
4.3.1.  Materiał nauczania

 

 

Problemy  społeczne są przedmiotem wielu badań. Źródłem problemów społecznych  jest 

często  nieprzystosowanie  człowieka  do  życia  i  funkcjonowania  w  społeczeństwie. 
Przystosowanie  społeczne,  pojęcie  z  zakresu  psychologii  i  socjologii,  oznacza  proces, 
jakiemu podlega żywy organizm w dążeniu do uzyskania równowagi między własną strukturą 
a światem  zewnętrznym.  Przystosowanie  społeczne  jest  uważane  zarówno  za  czynnik  zmian 
ewolucyjnych, jak i zdolność do zmiennego zachowania się w obrębie gatunku.  

 
W  psychologii  nazwą  przystosowania  społecznego  określa  się  proces,  jaki  zachodzi 

w psychice  człowieka,  który  dąży  do  osiągnięcia  stanu  równowagi  między  potrzebami 
psychicznymi a wymaganiami otoczenia społecznego.  

Niedostosowane  społecznie  są  te  jednostki,  których  zachowanie  jest  mniej  lub  więcej 

nieadekwatne  w  stosunku  do  celów  czy  norm  życia  społecznego.  Jednostki  te  mogą  być 
doskonale  przystosowane  do  swojej  grupy,  ale  wykazują  wyraźną  niechęć  do  życia 
uspołecznionego i popadają w różne konflikty. Niedostosowanie społeczne w tym rozumieniu 
nie musi wcale oznaczać niedostosowania w sferach psychicznych, które przejawiać się będą 
brakiem umiejętności zaspakajania swoich potrzeb w danym środowisku.  

Prawidłowe  relacje  w  środowisku  ulęgają  głębokiej  deformacji,  osoba  przestaje 

przestrzegać  norm  i  zasad  postępowania  obowiązujących  w  naszej  kulturze,  środowisku. 
To postawa  odrzucająca  i  negująca  jakiekolwiek  autorytety.  Pojawiają  się  na  to  miejsce 
fałszywe autorytety np.: grupy chuligańskie. Agresja i jej przejaw to cecha charakterystyczna, 
przybiera tu ona formę uogólnionej postawy.  

Niedostosowanie społeczne nie przejawia się reakcjami wprost lecz reakcjami okrężnymi 

i uogólnionymi, które są nieproporcjonalnie silne i gwałtowne do bodźców i nieadekwatne do 
sytuacji.  Osoba  nieprzystosowana  społecznie  nawiązuje  z  trudem  lub  nie  potrafi  nawiązać 
w ogóle  bliższego  układu  uczuciowego  z  ludźmi,  dominuje  u  niej  strach,  gniew.  Uczucia 
wyższe  są  niewykształcone,  brak  wrażliwości  i  oschłość  uczuciowości  powoduje  deficyt 
przyjaciół.  

Z  punktu  widzenia  psychiatrycznego  grupa,  dzieci  niedostosowanych  społecznie 

obejmuje  psychopatów,  charakteropatów,  neurotyków  i  zaburzenia  osobowości.  Diagnoza 
nieprzystosowania społecznego odpowiada pojęciu „Modelu diagnozy interdyscyplinarnej”. 

 

Zaburzenia  zachowania  i  emocji  rozpoczynające  się  zwykle  w  dzieciństwie  i  w  wieku 

młodzieńczym to: 
– 

zaburzenia hiperkinetyczne (zespoły nadpobudliwości ruchowej), 

– 

zaburzenia aktywności i uwagi, 

– 

hiperkinetyczne zaburzenie zachowania, 

– 

zaburzenia zachowania (uporczywe i powtarzające się wzorce zachowania aspołecznego, 
agresywnego i buntowniczego), 

– 

zaburzenia zachowania ograniczone do środowiska rodzinnego, 

– 

zaburzenia zachowania z nieprawidłowym procesem socjalizacji – agresywny samotnik, 

– 

zachowania agresywne z nieprawidłowym procesem socjalizacji, 

– 

zaburzenia zachowania z prawidłowym procesem socjalizacji – typ grupowy, 

– 

przestępczość grupowa, 

– 

przestępstwa związane z przynależnością do gangu, 

– 

kradzieże w towarzystwie rówieśników, 

– 

wagarowanie, 

_________________________________________________________________________________________ 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

14 

– 

zaburzenie opozycyjno-buntownicze, 

– 

mieszane zaburzenia zachowania i emocji, 

– 

depresyjne zaburzenia zachowania, 

– 

inne mieszane zaburzenia zachowania i emocji. 

Można wyróżnić dwie grupy niedostosowania:  
– 

zachowanie zahamowane i bierne postawy, 

– 

zachowanie demonstracyjne i bojowe. 
Przejawami  niedostosowania  społecznego  są  negatywne  i  nieadekwatne  reakcje  na 

wymagania  oraz  nakazy  zawarte  w  przypisanych  jednostce  rolach  społecznych. 
Do symptomów niedostosowania społecznego zalicza się: alkoholizm, nadużywanie alkoholu, 
uzależnienia  lekowe  i  toksykomania,  samobójstwa  i  zamachy  samobójcze,  pasożytnictwo 
społeczne.  Procesem  pomocnym  w  przystosowaniu  do  życia  w  społeczeństwie  jest 
resocjalizacja.  

Resocjalizacja  –  re  +  socjalizacja  –  ponowne  włączenie,  włączenie  (się)  do  życia 

społecznego kogoś, kto był pozbawiony przez jakiś czas możności uczestniczenia w nim. 
 

4.3.2.  Pytania sprawdzające 

 

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 

1.  Co to jest przystosowanie społeczne? 
2.  Jakie cechy posiadają osoby niedostosowane społecznie? 
3.  Jakie znasz grupy niedostosowania społecznego? 
4.  Co określa pojęcie resocjalizacja? 
 

4.3.3.  Ćwiczenia 

 

Ćwiczenie 1 

Określ czy  w Twoim otoczeniu  znajdują  się osoby niedostosowane  społecznie. Wymień 

ich cechy i przedstaw je na forum grupy.

 

 

Sposób wykonania ćwiczenia 

 

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)  zdefiniować nieprzystosowanie społeczne, 
2)  zgromadzić materiały i przybory potrzebne do wykonania ćwiczenia, 
3)  określić cechy charakteryzujące osoby niedostosowane społecznie, 
4)  scharakteryzować  problem  osób  nieprzystosowanych  społecznie  z  najbliższego 

otoczenia, 

5)  zaplanować, w jaki sposób można je zresocjalizować, 
6)  wyniki swojej pracy porównać z wynikami innych i wziąć udział w dyskusji. 
 

Wyposażenie stanowiska pracy: 

−

 

papier, 

−

 

pisaki, 

−

 

literatura z rozdziału 6 dotycząca mechanizmów powstawania problemów społecznych. 

_________________________________________________________________________________________ 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

15 

Ćwiczenie 2 

Dokonaj analizy problemów społecznych wynikających z nieprzystosowania społecznego 

nowych  mieszkańców  w  Domu  Pomocy  Społecznej  w  filmie  dokumentalnym  „Moje  drugie 
życie”.  
 

Sposób wykonania ćwiczenia 

 

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)  określić problemy osób niepełnosprawnych, 
2)  dokonać analizy postępowania bohaterów filmu,  
3)  pracując w grupie, określić problem niedostosowania społecznego, 
4)  zanalizować środowisko Domu Pomocy Społecznej, 
5)  wnioski zapisać na kartkach i przyczepić do tablicy, 
6)  wziąć udział w dyskusji i porównać wyniki swojej grupy z innymi. 

 
Wyposażenie stanowiska pracy: 

−

 

telewizor, 

−

 

kaseta video z filmem, 

−

 

magnetowid, 

−

 

papier, 

−

 

flamastry, 

−

 

tablica korkowa. 

 

4.3.4.  Sprawdzian postępów 

 

Czy potrafisz: 

 

Tak 

 

Nie 

1) 

zdefiniować pojęcie przystosowanie społeczne?

 

 

 

2) 

określić jaki rodzaj środowiska sprzyja niedostosowaniu?

 

 

 

3) 

podać cechy posiadane przez osobę niedostosowaną?

 

 

 

4) 

podać dziedzinę nauki, która pomaga osobą niedostosowanym?

 

 

 

_________________________________________________________________________________________ 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

16 

4.4.  Patologie społeczne 

 
4.4.1.  Materiał nauczania

 

 

Patologią  społeczną  nazywamy  takie  zachowania  ludzkie,  które  odbiegają  od  pewnych 

norm społecznych i etycznych. Posiadają one różne przyczyny. Przeważnie można się z nimi 
spotkać  w  tzw.  środowiskach  patologicznych.  Najczęściej  spotykanym  powodem  takich 
postępowań  to:  bieda  i  złe  warunki  życiowe,  powodują  one,  że  ludzie  słabi  psychicznie 
posuwają się do pewnych zachowań. Do zachowań patologicznych możemy zaliczyć:  

– 

przemoc, 

– 

alkoholizm, 

– 

narkomanię, 

– 

dzieciobójstwo, 

– 

podrzucenie dziecka, 

– 

uprowadzenie dziecka, 

– 

kradzież, 

– 

kazirodztwo.  
Teorie wyjaśniające patologie wskazują na jej trojakie źródła:  

a)  jednostkę i jej indywidualne cechy, 
b)  rodzinę jako grupę socjalizującą, 
c)  środowisko wychowania. 

Teorie  te  wprowadzają  podstawowe  założenie  mówiące  o  tym,  że  jeśli  jednostka 

uznawana  za  patologiczną  „nie  pasuje”  w  jakikolwiek  sposób  do  reszty  społeczeństwa  lub 
praktykowanych  przez  nie  wzorów  znaczy  to,  że  „dzieje  się  z  nią  coś  złego”  lub  „choruje” 
należy  zatem kogoś takiego zmienić tak, aby pasował do wzorów społecznych. W rezultacie 
stosowane  są  wobec  takiej  jednostki  różnego  rodzaju  strategie  terapeutyczne,  mające  ją 
resocjalizować. 

Możemy  wyróżnić  następujące  rodzaje  i  przyczyny  współczesnych  patologii 

społecznych: 

– 

alkoholizm – spożywanie alkoholu  jest normalnym przejawem dorosłego życia. Termin 
taki odnosi się do osób pijących umiarkowanie, gdzie można uznać, że nie popadają oni 
w  chorobę  ani  też  nie  stanowią  zagrożenia  dla  otoczenia.  W  innych  sytuacjach  tak  jak 
u osób pijących  nadmiernie, u których występuje  jedna  lub obydwie  z powyższych cech 
możemy  uznać,  iż  występuje  alkoholizm.  Wraz  z  wystąpieniem  takiego  zjawiska  jak 
upijanie  się,  gdzie  idzie  to  w  parze  ze  społeczną  aprobatą  dla  spożywania  alkoholu. 
Pospolitość  picia  alkoholu  w  różnym  otoczeniu  zarówno  w  domu  jak  i  poza  nim,  na 
różnego  rodzaju  zebraniach  czy  spotkaniach  przybrały  zastraszające  rozmiary. 
Uczestnicy takich spotkań sami nie dostrzegają tego zjawiska. Czynnikiem wpływającym 
niewątpliwie na alkoholizację społeczeństwa jest łatwy dostęp do alkoholu i jego zakupu. 
Aprobata  społeczeństwa  w  stosunku  do  picia  powoduje  obojętny  stosunek  również  do 
alkoholizujących się dzieci; 

– 

narkomania  –  jest  to  zjawisko,  które  zaczyna  obejmować  coraz  to  młodsze  pokolenie 
a granica wieku osób sięgających po te używki ciągle się obniża. Pod wpływem mediów 
młodzież zaczyna się utożsamiać z bohaterami oraz dąży do naśladowania ich stylu życia. 
Takie naśladownictwo może często się wiązać właśnie z używaniem narkotyków, a także 
brakiem odpowiedniej atmosfery w rodzinie. Negatywny wpływ grup rówieśniczych jak 
również  chęć  poznania  czegoś  nowego  i  ciekawego,  a  także  ucieczki  od  szarej 
rzeczywistości powoduje, że często młodzi ludzie, osoby słabe psychicznie, lecz również 

_________________________________________________________________________________________ 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

17 

te  radzące  sobie  świetnie  o  silnej  osobowości  sięgają  po  narkotyki.  Moda na  tak  zwane 
„łagodne  grzanie”  rozszerzyła  się  zarówno  w  społeczności  uczniowskiej,  studenckiej, 
a także  naukowej  i  w  środowiskach  biznesmenów.  Współczesny  człowiek,  który  używa 
narkotyków  niczym  nie  przypomina  narkomana  z  lat  minionych,  obecnie  często  jest  to 
osoba schludnie dobrze ubrana i nie wyróżnia się w grupie, gdyż doskonale się maskuje. 
Często nawet najbliższe otoczenie nie zdaje sobie sprawy z jego uzależnienia i problemu 
z  jakim  się  boryka.  Model  ten  tzn.  nowoczesnego  narkomana,  często  zakłada  jakiś  cel 
w życiu,  do  którego  dąży  właśnie  przy  pomocy  narkotyków.  Prawie  każdy  narkoman 
zaczyna  od  niewinnej  „trawy”,  by  następnie  przekraczać  kolejne  bariery,  często  nie 
zdając  sobie  sprawy,  kiedy  wkracza  w  uzależnienie  od  narkotyków.  Narkotyki  można 
brać przez długi czas  bez  „dawania w żyłę” aż do chwili, gdy po raz pierwszy straci  się 
pełną kontrolę i jest to po raz pierwszy i ostatni, 

– 

przemoc – uważa  się,  iż stosują  ją głównie członkowie patologicznych rodzin. Przemoc 
domowa jednak występuje w kilku odmianach takich, jak: 

– 

przemoc  fizyczna  –  to  nieprzypadkowe  zranienia,  przymus  fizyczny,  ograniczenie 
swobody (zalicza się tu również zaniedbywanie), 

– 

przemoc  psychiczna  –  zalicza  się  tutaj  między  innymi  zastraszenie,  nadużycia 
emocjonalne i brak uczuć, 

– 

przemoc seksualna – kazirodztwo i gwałt. 

Proceder  fizycznego  i  psychicznego  znęcania  się  jest  powszechnie  popularny.  Ogólnie 
powszechnie  znanym  faktem  jest, iż  najczęściej przemocy fizycznej używają rodzice, którzy 
w dzieciństwie byli bici. Zakłócony wzorzec postępowania sprawia, że w przypadku konfliktu 
uruchamiają  zapamiętane  sposoby  zachowania.  Często  najmniejsze  głupstwo  wyprowadza 
rodzica z równowagi, a  ich ofiarami padają  najsłabsi w rodzinie. Przemoc w rodzinie wobec 
dzieci  nie  stanowią  jedynie  rękoczyny  i  nadużycia  seksualne,  to  również  zaniedbywanie 
i niezaspokajanie ich podstawowych potrzeb życiowych. Do takich zachowań patologicznych 
zaliczyć  możemy  także  dzieciobójstwo.  Matka,  zabija  swoje  nowonarodzone  dziecko  pod 
wpływem  silnych  przeżyć  związanych  z  przeżyciem  porodu  lub  też  z  powodu  szczególnie 
trudnej  sytuacji  rodzinnej  i  osobistej.  Innym  rodzajem  zaliczanym  do  patologii  jest 
wykorzystywanie nieletnich.  

Osoby, które krzywdzą członków rodziny mają pewne cechy wspólne. Są nimi:  

– 

niska samoocena,  

– 

błędny wizerunek ofiary, 

– 

poczucie braku kompetencji, 

– 

brak wsparcia i pomocy, 

– 

brak empatii, 

– 

problemy w małżeństwie, 

– 

problemy z samokontrolą, 

– 

depresja, 

– 

izolacja społeczna, 

– 

doświadczenie bycia krzywdzonym i zaniedbywanym w dzieciństwie. 
Ważnym  elementem  jest by ofiary przemocy  nie  czuły  się odosobnione i odrzucone, ale 

wiedziały  gzie  szukać  pomocy  i  ratunku.  Są  nimi  organizacje  służące  osobom 
pokrzywdzonym przez członków rodzin. 

Samobójstwa to rezygnacja człowieka z  życia społecznego. Przyczynami podejmowania 

prób samobójczych są najczęściej: 

– 

poczucie odrzucenia, 

– 

poczucie krzywdy, 

_________________________________________________________________________________________ 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

18 

– 

mała tolerancja na stres, 

– 

brak umiejętności radzenia sobie z problemami finansowymi, 

– 

samotność, 

– 

choroba. 
Często  spotykamy  się  z  twierdzeniem,  iż  większość  młodych  samobójców  pochodzi 

z rodzin dysfunkcjonalnych i niewydolnych wychowawczo, konfliktowych, rozbitych, rodzin, 
w których występuje zjawisko przemocy oraz gdzie rodzice okazują lekceważenie w stosunku 
do dzieci, gdzie brak autorytetu lub autorytet najbliższych osób nie jest uznawany. To właśnie 
rodzina  jest  miejscem,  w  którym  powinny  być  kształtowane  postawy  takie  jak:  miłość, 
wzajemna  akceptacja,  szacunek,  uznawanie  własnych  oraz  cudzych  praw  jak  poczucie 
własnej i cudzej wartości. W przypadku nie występowania wymienionych postaw w rodzinie, 
w  późniejszych  latach  mogą  u  dzieci  wystąpić  skłonności  do  przejawiania  zachowań 
agresywnych i autoagresywnych, destruktywnych i samobójczych.  

– 

prostytucja  –  to  różnorodne  formy  kontaktów  hetero  i  homoseksualnych  uprawiane 
w celach  zarobkowych.  Zjawisko  prostytucji  rodzi  różnorodne  sądy  i  opinie  moralne. 
Obecnie  często  spotyka  się  z  doniesieniami  w  mediach  dotyczącymi  handlu  kobietami. 
Najczęstszymi przyczynami, dla których kobiety uprawiają prostytucję to: 
a)  ubóstwo i nędza, 
b)  pogoń za łatwym zyskiem, 
c)  brak uwewnętrznionych odpowiednich wzorców moralnych, 
d)  dysfunkcjonalność rodziny, 
e)  własna wola kobiety, 
f)  przymus lub namowa ze strony innej osoby. 

– 

przestępczość – jest zjawiskiem które dotyczy nie tylko osób dorosłych, ale także dzieci 
i  młodzież.  Coraz  częściej  mamy  do  czynienia  z  przestępstwami  dokonywanymi  przez 
bandy nieletnich. Grupy te specjalizują się w określonych rodzajach przestępstw. Często 
takie  działanie  zachęca  członków  grupy  do  czynów  ryzykownych  i  aroganckich,  takich 
jak  napady  rabunkowe,  wymuszenia  rozbójnicze  z  pobiciem,  a  także  ze  skutkiem 
śmiertelnym. Wśród przyczyn tej patologii wymieniany jest często brak czasu dla dzieci, 
poświęcanego przez rodziców, którzy robią karierę. Znaczącym problemem jest zjawisko 
wandalizmu.  Wśród  najczęstszych  przyczyn  występowania  przestępczości  wśród  dzieci 
i młodzieży wymienia się: 

– 

motywy materialne, 

– 

odwet (szczególnie wśród nietrzeźwych), 

– 

przyczyny o podłożu seksualnym. 

Faktem  jest,  iż  patologie  społeczne  stanowią  ogromny  problem  dla  współczesnego 

świata. Rosnąca bieda i bezrobocie rodzą frustrację i załamanie; niektórzy uciekają w alkohol 
czy  narkotyki,  inni  chcąc  zapewnić  sobie  przetrwanie,  uciekają  się  do  kradzieży  i  nawet 
morderstw.  
 

4.4.2.  Pytania sprawdzające 

 

Opowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 

1.  Co nazywamy patologią społeczną? 
2.  Jakie znasz rodzaje patologii? 
3.  Co to jest alkoholizm? 
4.  Jakie znasz przyczyny prostytucji? 

_________________________________________________________________________________________ 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

19 

4.4.3.  Ćwiczenia 

 
Ćwiczenie 1 

Pani  Maria  jest bita przez swojego męża alkoholika. Zastanów się jaki rodzaj przemocy 

panuje  w  tej  rodzinie  i  do  jakich  instytucji  może  zgłosić  się  w  celu  uzyskania  pomocy. 
Instytucje wyszukaj w najbliższej okolicy i środowisku zamieszkania. Listę instytucji poszerz 
o wiadomości uzyskane w Internecie. 
 

Sposób wykonania ćwiczenia 

 

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)  określić rodzaje patologii, 
2)  zastanowić się nad problemem występującym w rodzinie, 
3)  znaleźć w Internecie instytucje służące pomocą ofiarom przemocy, 
4)  przygotować się do dyskusji odpowiadając na pytania: 

−

 

czy problemem w rodzinie jest alkoholizm? 

−

 

jaką rolę odgrywa przemoc w życiu rodziny? 

5)  wyniki pracy zapisać na małych kartkach, 
6)  przedstawić instytucje znalezione w Internecie służące pomocą, 

wziąć udział w dyskusji 
 
Wyposażenie stanowiska pracy: 

– 

arkusz papieru, 

– 

pisaki, 

– 

małe kolorowe kartki, 

– 

stanowisko komputerowe z dostępem do Internetu, 

– 

drukarka. 

 
Ćwiczenie 2 

Na  dobrowolnie  wybranym  przez  Ciebie  DPS-ie,  uwzględniając  jego  specyfikę 

i charakter,  zastanów  się,  ofiarą  jakiej  patologii  został  poddany  nowy  mieszkaniec  Domu 
Pomocy Społecznej względem, którego używano przemocy psychicznej i fizycznej. 

 
Sposób wykonania ćwiczenia 

 

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)  określić charakter i specyfikę Domu Pomocy Społecznej, 
2)  sklasyfikować rodzaje przemocy, 
3)  zaplanować, jako terapeuta pomoc podopiecznemu, 
4)  wyniki pracy zapisać i zaprezentować na form grupy. 
 

Wyposażenie stanowiska pracy: 

−

 

papier, 

−

 

pisaki. 

_________________________________________________________________________________________ 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

20 

4.4.4.  Sprawdzian postępów 
 

Czy potrafisz: 

 

Tak 

 

Nie 

1) 

zdefiniować proces patologii?

 

 

 

2) 

zdefiniować proces prostytucji?

 

 

 

3) 

określić źródła patologii?

 

 

 

4) 

określić klasyfikację przemocy domowej?

 

 

 

5)  wymienić cechy wspólne dla osób krzywdzonych w przemocy? 

 

 

6)  wymienić przyczyny uprawiania prostytucji? 

 

 

_________________________________________________________________________________________ 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

21 

4.5.  Potrzeby i ich rola motywacyjna  

 

4.5.1.  Materiał nauczania 

 

Potrzeba to stan braku  lub  stan  niepokoju w  jakim znajduje się człowiek. Stan ten może 

być  usunięty  po  zaspokojeniu  potrzeb.  Możliwość  jej  zaspokojenia  uruchamia  wszelkie 
działania.  

Każdy  człowiek  posiada  określone  potrzeby  czyli  pragnienia,  tego  czego  mu  brakuje, 

staramy się jak najszybciej je zaspokoić. Potrzeby dzielimy na: 
– 

biologiczne, 

– 

psychologiczne. 

W  psychologii  społecznej  podkreśla  się  znaczący  wpływ  potrzeb  na  proces  tworzenia  się 
postaw.  Należy  zaznaczyć,  że  tych  stanów  jest  tak  dużo  jak  wiele  różnych  warunków  musi 
być  spełnionych,  aby  organizm  się  rozwijał.  Podstawowe  środki  do  zaspokojenia  potrzeb 
człowieka znajdują się w jego otoczeniu sprawiając integrację ze środowiskiem.  
Hierarchię potrzeb określa w swej teorii amerykański psycholog Abraham Maslow.  
 

 
 

 
 
 
 
 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

Rys. 1 Piramida potrzeb według Abrahama Maslowa [18]

 

 

Potrzeby niższego rzędu to: 
– 

potrzeba egzystencjonalna – pragnienia, jedzenia, snu, wynagrodzenia za pracę, 

– 

potrzeba bezpieczeństwa – p. dachu nad głową, ochrony zdrowia, bezpiecznego życia. 

Potrzeby wyższego rzędu to: 
– 

potrzeby społeczne 

−

 p. miłości, przyjaźni, akceptacji w otoczeniu, 

– 

potrzeby uznania 

−

 p.  niezależności, szacunku dla samego siebie, dla  innych  i  ze strony 

innych ludzi, 

– 

potrzeba samorealizacji 

−

 rozwoju osobistego, rozwoju zainteresowań, odnoszenia,  

– 

sukcesów, awansu.  

potrzeby fizjologiczne (głód, pragnienie, sen, itd.) 

potrzeby bezpieczeństwa (osobistego, socjalnego) 

potrzeby społeczne (przynależności, uczuć) 

potrzeba uznania, 

szacunku 

potrzeba 

samorealizacji

iiii 

Potrzeby 

niższego 

rzędu 

Potrzeby 

wyższego 

rzędu 

_________________________________________________________________________________________ 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

22 

Teoria hierarchii potrzeb A. Maslowa zakłada, że; 

– 

aby  móc  zaspokajać  potrzeby  wyższego  rzędu  trzeba  mieć  zaspokojone  potrzeby 
niższego rzędu, 

– 

ilość  potrzeb  człowieka  jest  nieograniczona  (po  zaspokojeniu  jednej,  pojawia  się 
kolejna). 

Oprócz  wymienionych  pięciu  potrzeb,  Maslow  wyróżnił  również  tzw.  potrzeby  dodatkowe. 
Przez potrzeby dodatkowe należy rozumieć takie, które mogą ujawniać się u niektórych osób 
np. mogą to być: potrzeba wiedzy, czy też potrzeby estetyczne. 
Czynniki wpływające na wzrost potrzeb człowieka to: 
– 

zdarzenia losowe, 

– 

postęp techniczny i naukowy, 

– 

przepływ informacyjny (Internet, radio, telewizja), 

– 

rozwój gospodarczy kraju i świata, 

– 

otoczenie w jakim przebywa człowiek (szkoła, praca, rodzina). 

Motyw – wewnętrzne przekonanie. Istota motywacji polega na doborze określonych bodźców 
do odpowiednich potrzeb. Możemy wyodrębnić dwa motywy ludzkiego działania: 
– 

intelektualne, 

– 

emocjonalne. 

Motywacja najczęściej jest określana jako stan gotowości człowieka do podjęcia określonego 
działania.  Motywowanie  w  organizacji  jest  etapem  zmierzającym  do  realizacji  ustalonych 
celów  organizacji  i  polega  na  powodowaniu,  aby  członkowie  organizacji  postępowali 
w sposób, który przyczyni się do osiągnięcia tych celów.  
Modele motywacji: 
a)  model  tradycyjny  –  postrzegany  jako  model  „człowieka  ekonomicznego”,  w  którym 

podstawowym czynnikiem pobudzającym do działania jest praca, 

b)  model 

stosunków 

współdziałania 

– 

postrzegany 

jako 

model 

„człowieka 

uspołecznionego”, w którym obok potrzeb materialnych jednostki dostrzega się potrzeby 
uznania społecznego, przynależności, 

c)  model  zasobów  ludzkich  –  postrzegany  jako  model  „człowieka  samorealizującego”, 

w którym obok różnych potrzeb ważne są także potrzeby samorealizacji. 

Teorie motywacji to: 
– 

teoria  treści  –  zajmuje  się  tym  „co”  motywuje,  jakie  potrzeby  ludzkie człowiek  próbuje 
zaspokoić, co zmusza ludzi do działania. Podkreśla się znaczenie zrozumienia czynników 
wewnętrznych człowieka powodujących, że postępuje on w określony sposób, 

– 

teoria procesu - zajmuje się tym „jak” się motywuje. Określając w jaki sposób przez jakie 
cele poszczególne osoby są motywowane. Podstawą tej teorii jest pojęcie oczekiwań, tzn. 
czego dana osoba oczekuje w wyniku jej zachowań, 

– 

teoria  wzmocnienia  –  kładzie  nacisk  na  uczenie  się  zachowań.  Zajmuje  się  tym  w  jaki 
sposób  skutki  poprzedniego  działania  wpływają  na  zachowania  w  przyszłości 
w cyklicznym procesie uczenia się. Zgodnie z tą teorią ludzie postępują tak jak postępują, 
ponieważ tak się nauczyli w przeszłości w cyklicznym procesie uczenia się. Zgodnie z tą 
teorią  ludzie  postępują  tak,  jak  się  nauczyli  w  przeszłości,  że  pewne  zachowania  wiążą 
się  z  przyjemnymi  efektami,  a  inne  z  nie  przyjemnymi.  Poszczególne  osoby  są  skłonne 
do  przestrzegania  prawa  czy  wykonywania  poleceń,  ponieważ  nauczyli  się  w  domu 
i szkole, że nie posłuszeństwo pociąga za sobą karę.  

 

4.5.2.  Pytania sprawdzające 

 

Opowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 

1.  Co to jest potrzeba? 
2.  Jakie znasz potrzeby niższego rzędu? 

_________________________________________________________________________________________ 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

23 

3.  Jakie znasz potrzeby wyższego rzędu? 
4.  Jakie znasz modele motywacji? 
 

4.5.3.  Ćwiczenia 

 
Ćwiczenie 1 

Jesteś  członkiem  grupy  społecznej.  Określ  swoje  potrzeby  i  zapisz  je,  a  następnie 

przedstaw je na forum grupy.  
 

Sposób wykonywania ćwiczenia: 

 

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)  określić hierarchię potrzeb, 
2)  zidentyfikować własne potrzeby, 
3)  zapisać wyniki pracy, 
4)  zaprezentować wyniki na forum grupy, 
5)  wziąć udział w dyskusji. 
 

Wyposażenie stanowiska pracy: 

−

 

papier, 

−

 

pisaki. 

 
Ćwiczenie 2 

Byłeś na praktykach w WTZ i zapoznałeś się z pracą terapeuty. Zastanów się jaki model 

motywacji w pracy będzie Ci najbliższy gdy podejmiesz pracę w takiej placówce i dlaczego?  
 

Sposób wykonania ćwiczenia: 

 

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)  zanalizować sytuacje w otoczeniu, 
2)  zidentyfikować modele motywacji, 
3)  opisać wybrany model motywacji swojej pracy, 
4)  zapisać wyniki pracy na kartce papieru, 
5)  zaprezentować wyniki na forum grupy, 
6)  wziąć udział w dyskusji. 
 

Wyposażenie stanowiska pracy: 

−

 

papier, 

−

 

pisaki. 

 

4.5.4.  Sprawdzian postępów 

 

Czy potrafisz: 

 

Tak 

 

Nie 

1) 

zdefiniować pojęcie potrzeby?

 

 

 

2) 

określić potrzeby niższego rzędu?

 

 

 

3) 

wymienić czynniki wpływające na wzrost potrzeb człowieka?

 

 

 

4) 

scharakteryzować modele motywacji?

 

 

 

_________________________________________________________________________________________ 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

24 

4.6.  Diagnozowanie warunków życia pacjenta 

 
4.6.1.  Materiał nauczania 

 

Diagnoza  jest  to  rozpoznawanie  na  podstawie  zebranych  objawów  i  znanych  ogólnych 

prawidłowości  badanego,  złożonego  stanu  rzeczy  przez  przyporządkowanie  go  do  typu  lub 
gatunku,  przez  wyjaśnienie  genetyczne  i  celowościowe,  określenie  jego  fazy  obecnej  oraz 
przewidywanego rozwoju. 
Przedmiot  diagnozy  to  złożony  stan  rzeczy,  obserwacje,  wyjaśnianie,  uzasadnianie, 
przewidywanie, formułowanie hipotez. 
Źródła  poznania  diagnostycznego  –  łączenie,  obserwacja  i  rozumowanie  oraz  myślenie 
intuicyjne. 
Diagnoza całkowita (pełna) w znaczeniu szerszym obejmuje kilka etapów: 

1. 

Opis  stanu  rzeczy  –  polega  na  zestawieniu,  omówieniu  i  charakterystyce  tych  danych, 
w stosunku,  do  których  zachodzi  potrzeba  podjęcia  działań  reformatorskich, 
profilaktycznych  lub  projektujących  (diagnoza  negatywna),  np.  test  kompetencji  po 
szóstej klasie. 

2. 

Ocena  stanu  rzeczy  –  zestawienie  wszystkich  rodzajów  ocen,  które  mogą  mieć 
zastosowanie w związku z zebranymi danymi. Oceny stanowią dla nas kryteria z punktu 
widzenia, w których określamy stan za prawidłowy lub nie. 

3. 

Konkluzja oceniająca – dokonujemy  jej przez zastosowanie systemu przyjętych ocen do 
opisanych  stanów  faktycznych  i  stwierdzamy  potrzebę  lub  brak  potrzeby  podjęcia 
dalszego postępowania, aby analizowany stan rzeczy zmienić. 

4. 

Wyjaśnianie  analizowanych  stanów  rzeczy  –  szukamy  przyczyn  istniejącego  stanu 
rzeczy. Wyjaśnianie genetyczne – szereg przyczyn w określonym czasie. 

5. 

Postulowanie  hipotezy  o  charakterze  sprawczym  –  etap  ten  polega  na  wysunięciu 
projektu zmian pod kątem zreformowania, zmodyfikowania lub usunięcia analizowanego 
stanu rzeczy. 

6. 

Stawianie hipotez. 

Diagnoza cząstkowa (2 etapy). 
Typy diagnozy: 
– 

diagnoza  kategorialna  (przyporządkowująca,  typologiczna)  –  polega  ona  na 
przyporządkowaniu  danego  wycinka  analizowanej  rzeczywistości  do  typu  lub  gatunku; 
jest to wstępny etap o zadanie każdej diagnozy, 

– 

diagnoza genetyczna – polega na ustaleniu źródeł określonego zaburzenia, wykryciu jego 
przyczyn pierwotnych i wtórnych, 

– 

diagnoza  funkcjonalna  –  polega  na  określeniu  znaczenia  istniejącego  stanu  rzeczy 
w powiązaniu z różnymi sferami aktywności i grupami społecznymi, 

– 

diagnoza  fazowa  –  polega  na  ustaleniu  etapu  zmiany  w  badanej  rzeczywistości, 
uchwyceniu dynamiki rozwoju analizowanego zjawiska i ustaleniu jego fazy, 

– 

diagnoza prognostyczna – polega na określeniu przewidywanego kierunku zmian badanej 
rzeczywistości,  określeniu  przypuszczalnego  rozwoju  badanego,  zaburzenia  oraz 
skutków, które mogą się ujawnić w wyniku obecnego stanu, 

– 

diagnoza pełna – obejmuje, zawiera wszystkie wymierzone typy diagnozy, 

– 

diagnoza cząstkowa – obejmuje tylko niektóre typy diagnozy (2 lub 3). 
Pełna  diagnoza  dla  celów  wychowania  powinna  mieć  charakter  psychologiczno-

pedagogiczny. Główne zadania diagnozy psychopedagogicznej: 

−

 

optymalizacja warunków rozwoju wychowanka, 

−

 

doskonalenie oddziaływań pedagogicznych, 

_________________________________________________________________________________________ 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

25 

−

 

terapia powstałych zakłóceń w procesach rozwoju i wychowania, 

 

W  procesie  diagnozy  psychopedagogicznej  wyróżniamy  2  etapy:  diagnoza  globalna  – 

polega  na  identyfikacji  problemu  tj.  zidentyfikowaniu  wychowanków,  których  rozwój  pod 
jakimś  względem  jest  nieprawidłowy,  diagnoza  specjalistyczna  –  polega  na  rozpoznaniu 
właściwości problemu, jego dynamiki i tła przyczynowego. 
Przedmiot  diagnozy  psychopedagogicznej czyli diagnoza  na potrzeby kształcenia,  dla  celów 
wychowawczych obejmuje: 

−

 

czynności intelektualne, 

−

 

czynności percepcyjne i motoryczne, 

−

 

czynności werbalne, 

−

 

funkcjonowanie społeczno-emocjonalne, 

−

 

struktura i funkcje osobowości (autoagresja). 

Specyficzne właściwości diagnozy psychologicznej dla celów wychowawczych: 

−

 

teleologiczny charakter badań,  

−

 

kompleksowość  i  złożoność  problemów  (zespół  czasami  musi  sam  konstruować 
narzędzia badawcze), 

−

 

wielospecjalistyczny  charakter  badań  diagnostycznych  (wielu  specjalistów  pielęgniarka, 
rehabilitant, osoba pierwszego kontaktu itp.),  

−

 

aspekt  rozwojowy  rozpoznawanych  zjawisk  –  problemy  zawsze  rozpatrywać 
w powiązaniu z wiekiem i możliwościami intelektualnymi podopiecznego, 

−

 

syntetyczność i praktyczna zastosowalność rozwiązania problemów. 
Diagnoza  w  metodologii  badań  pedagogicznych.  Diagnoza  służy  do  porównywania, 

prognozowania,  modyfikowania,  a  te  czynności  stosowane  są  do  doskonalenia  teorii 
pedagogicznej i praktyki pedagogicznej. 

Innym  rodzajem  diagnozy  jest  diagnoza społeczna,  która obejmuje  następujący  schemat 

diagnozy  dziecka  –  ucznia  lub  podopiecznego  dowolnej  instytucji  opiekuńczo- 
-wychowawczej: 

1.  Dane osobowe. 
2.  Zdefiniowanie problemu, który dotyczy ucznia, wychowanka lub podopiecznego. 
3.  Określenie  technik  i  narzędzi  gromadzenia  materiału  diagnostycznego  o  jednostce. 

Chodzi  o  wskazanie  rodzaju  technik  i  narzędzi  diagnostycznych  wykorzystanych  do 
opisu przypadku w kontekście zdefiniowanego, zauważonego problemu np.: 

– 

skorzystanie z analizy dokumentów, 

– 

przeprowadzenie rozmów – wywiadów, 

– 

wykorzystanie danych o podopiecznym, 

– 

zastosowanie  zaplanowanej  lub  spontanicznej  obserwacji-  w  trakcie  zajęć,  przerwy, 
prowadzonej rozmowy itp., 

– 

zastosowanie  socjotechniki,  zwłaszcza  w  kontekście  pozycji  jednostki  w  grupie  lub 
innych technik projekcyjnych, psychodramy, analizy rysunku itp.  

4.  Opis (charakterystyka) ucznia, wychowanka, podopiecznego: 
a)  w kontekście cech psychospołecznych, fizycznych lub zdrowotnych, np.: 

−

 

ocena  poziomu  rozwoju,  specyficznych  osiągnięć  lub  odchyleń  od  normy,  stanu 
zdrowotnego, 

−

 

ocena  wyglądu,  np.  zaniedbania  lub  innych  cech,  które  mogą  być  ważne  z  punktu 
widzenia diagnozy, 

−

 

ujawnione potrzeby (manifestacja zewnętrzna potrzeb, np. uznania – chęci zwrócenia 
na siebie uwagi itp.), 

−

 

specyficzne zainteresowania, 

b)  w kontekście środowiska szkoły lub placówki, w której jednostka przebywa: 

_________________________________________________________________________________________ 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

26 

−

 

krótka  charakterystyka  dotychczasowych  osiągnięć  lub  porażek  w  nauce,  pracy 
społeczno-kulturalnej, działalności sportowej itp., 

−

 

pozycja  wychowanka/podopiecznego  w  grupie,  relacje  z  innymi  wychowankami, 
pełnione funkcje lub role w placówce, 

c)  w kontekście środowiska rodzinnego: 

−

 

sytuacja socjalno- bytowa rodziny, liczba dzieci, 

−

 

status społeczny rodziny, 

−

 

ewentualny  opis  sytuacji  trudnych  w  rodzinie  (bezrobocia,  chorób,  nadużywania 
alkoholu, przemocy itp.).  

5.  Diagnoza  przypadku,  a  raczej  wnioski  diagnostyczne  wynikające  z  wcześniejszej 

charakterystyki jednostki. 

6.  Dotychczas stosowane formy (metody) pracy opiekuńczo-wychowawczej. 
7.  Plan pracy z przypadkiem. 

Diagnozowaniem potrzeb i problemów podopiecznego zajmuje się zespół terapeutyczno- 

-opiekuńczy,  który  swoje  uwagi  i  zalecenia  wpisuje  w indywidualny  plan  wsparcia 
mieszkańca.  Zespół  składa  się  ze  specjalistów  i  osoby  pierwszego  kontaktu,  która  jest 
w skazywana przez mieszkańca. To do tej osoby zgłasza podopieczny swoje uwagi, potrzeby 
i problemy wynikające z życia. 
 

4.6.2.  Pytania sprawdzające 

 

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 

1.  Co to jest diagnoza? 
2.  Jakie etapy wyróżnimy w procesie diagnozy psychopedagogicznej? 
3.  Kto określa potrzeby pacjenta? 
4.  Co to jest plan wsparcia pacjenta? 
 

4.6.3.  Ćwiczenia 

 

Ćwiczenie 1 

Nowy mieszkaniec z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym został 

przyjęty  do  Domu  Pomocy  Społecznej.  Jest  osobą  zagubioną  i  wystraszoną,  ponieważ  nie 
przebywał nigdy w dużym skupisku ludzi. Zdiagnozuj jego aktualne potrzeby.  

 
Sposób wykonania ćwiczenia 

 

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)  dokonać analizy potrzeb pacjenta,  
2)  aktywnie współpracować w przygotowaniu stanowiska grupy, 
3)  zapisać uzgodnione w grupie wnioski, 
4)  zaprezentować pracę, 
5)  przedyskutować pozostałe propozycje. 
 

Wyposażenie stanowiska pracy: 

−

 

papier, 

−

 

pisaki, 

−

 

literatura z rozdziału 6 dotycząca określania potrzeb pacjenta. 

_________________________________________________________________________________________ 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

27 

Ćwiczenie 2 

Janek ma 52 lata, jest osobą samotną, leżącą, z niedowładami kończyn dolnych i górnych, 

cierpiącą na samotność 

−

 brak kontaktów z rodziną. W codziennym funkcjonowaniu wymaga 

opieki  osób  drugich.  Wcześniej  prowadził  aktywny  tryb  życia,  był  ratownikiem.  Uległ 
wypadkowi  i  trafił  do  domu  pomocy  społecznej.  Zdiagnozuj  jego  potrzeby  i  zapisz 
w

 

odpowiednich dokumentach terapeuty. 

 

Sposób wykonania ćwiczenia 

 

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)  dokonać analizy potrzeb pacjenta,  
2)  zapisać zdiagnozowane potrzeby, 
3)  wypełnić odpowiednie dokumenty, 
4)  zastanowić się i wskazać do kogo można zwrócić się o pomoc, 
5)  zaprezentować swoją pracę, pomysły, 
6)  przedyskutować pozostałe propozycje. 
 

Wyposażenie stanowiska pracy: 

−

 

symulowana dokumentacja podopiecznego, 

−

 

literatura z rozdziału 6 dotycząca określania potrzeb pacjenta, 

−

 

plan wsparcia mieszkańca – wzór, 

−

 

pisaki. 

 

4.6.4.  Sprawdzian postępów 

 

Czy potrafisz: 

 

Tak 

 

Nie 

1) 

zdefiniować pojęcie diagnozy?

 

 

 

2) 

wymienić zadania diagnozy psychopedagogicznej?

 

 

 

3) 

scharakteryzować proces diagnozowania potrzeb mieszkańca?

 

 

 

4) 

wyjaśnić plan wsparcia mieszkańca?

 

 

 

_________________________________________________________________________________________ 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

28 

4.7.  Metody diagnozowania sytuacji pacjenta 

 
4.7.1.  Materiał nauczania 

 

Praca  socjalna  to  działanie,  które  jest  realizowane  na  rzecz  ludzi,  w  tym  na  rzecz 

pojedynczych  osób,  rodzin,  grup  oraz  społeczności  lokalnych.  W  zależności  od  rodzaju 
klienta zdefiniowane  zostały  trzy  podstawowe  metody  pracy  socjalnej,  czyli uporządkowane 
procedury  diagnostyczne  i  interwencyjne  oraz  strategie  wywoływania  zmian,  są  to:  metoda 
indywidualnego  przypadku,  pracy  grupowej  oraz  środowiskowa.  Metoda  to  systematycznie 
stosowany  sposób  postępowania,  prowadzący  do  założonego  wyniku.  Na  dany  sposób 
składają  się  czynności  myślowe  i  praktyczne,  odpowiednio  dobrane  i  realizowane 
w odpowiedniej  kolejności.  W  znaczeniu  ogólnym  jest  to  sposób  postępowania,  świadomy 
i powtarzalny,  a  w  węższym  znaczeniu  zespół  celowych  czynności  i  środków, 
w szczególności  prowadzących  do  wykonania  określonego  zadania  lub  rozwiązania  danego 
problemu. 

Według  T.  Pilcha  –  metoda  indywidualnych  przypadków  –  jest  sposobem  badań 

polegającym  na  analizie  jednostkowych  losów  ludzkich,  uwikłanych  w  określone  sytuacje 
wychowawcze  lub  na  analizie  konkretnych  zjawisk  natury  wychowawczej  poprzez  pryzmat 
jednostkowych  biografii  ludzkich  z  nastawieniem  na  opracowanie  diagnozy  przypadku  lub 
zjawiska w celu podjęcia działań terapeutycznych.  

Metoda  prowadzenia  indywidualnego  przypadku  (casework),  polega  na  wspieraniu 

człowieka znajdującego się w trudnej sytuacji i wiąże się z prowadzeniem przez pracownika 
socjalnego,  opiekuna  działań  dwutorowych:  bezpośrednich,  czyli  nakierowanych  na 
podopiecznego i jego najbliższe otoczenie oraz pośrednich, polegających na oddziaływaniu na 
podopiecznego za pośrednictwem jego otoczenia, czyli środowiska w którym on funkcjonuje. 
Zadaniem  pracownika  jest  zatem  pobudzenie  i  uaktywnienie  nie  tylko  samego 
podopiecznego,  ale  też  jego  otoczenia  Przykładem  może  być  tworzenie  sieci  wsparcia  lub 
zespołów  interdyscyplinarnych,  których  celem  jest  wspomaganie  klienta  w procesie 
wychodzenia z problemu.  

Metoda indywidualnych przypadków wyrosła z praktycznej działalności  socjalnej. Stało 

się  to  na  początku  XIX  w.,  kiedy  to  nieszczęście,  bieda  oraz  ludzka  tragedia  przestały  być 
postrzegane  jako osobista sprawa osób nimi dotkniętych. Sama  metoda pracy z przypadkiem 
nie jest jednoznacznie określonym sposobem postępowania i podlega ciągłej ewolucji. Można 
jednak wymienić kilka jej elementów konstytutywnych.  

Jest to metoda bazująca na wiedzy, zrozumieniu i umiejętnym zastosowaniu właściwych 

technik pomocy  ludziom w rozwiązywaniu  ich problemów. Pomaga  jednostkom w sprawach 
zarówno  zewnętrznych  i  dotyczących  otoczenia,  jak  i  w  indywidualnych,  dotyczących 
wnętrza  osoby.  Koncentruje  się  na  jednostce,  nie  ignorując  jednak  dobra  społecznego.  Nie 
zajmuje  się  ani  manipulacją  otoczenia,  ani  nie  daje  się  pochłonąć  subiektywnym 
rozważaniom  –  łączy  w sobie  elementy  psychologiczne  i  społeczne,  stając  się  metodą 
psychosocjalną.  

W pedagogice społecznej Aleksander Kamiński określił tę metodę jako najprzydatniejszą 

do  badań  losów  ludzkich.  Metoda  studium  przypadku  w  pedagogice  zawsze  odnosi  się  do 
analizy  jednostkowych  losów  ludzkich  w  celu  opracowania  i  podjęcia  działań 
terapeutycznych..  Jest  więc  metodą  charakterystyczną  i  użyteczną  przede  wszystkim  na 
gruncie  pedagogiki  społecznej  i  pedagogiki  specjalnej,  wszędzie  tam,  gdzie  wymaga  się  od 
pedagoga diagnozy przypadku i podjęcia działań resocjalizacyjnych bądź rewalidacyjnych. Po 
raz  pierwszy  o  tej  metodzie  napisała  Mary  Richmond-  pionierka  pracy  z  przypadkiem, 
określając ją jako pracę społeczną. Jej zdaniem, na pracę z przypadkiem składają się procesy, 
które  przez  świadome  dokonywanie  indywidualnych  aktów  dostosowania  się  jednostek  do 

_________________________________________________________________________________________ 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

29 

otoczenia-  rozwijają  osobowość.  Wśród  polskich  przedstawicieli  pedagogiki  społecznej 
Helena Radlińska, stosując  metodę przypadków w promowanej  przez  siebie koncepcji pracy 
społecznej,  przedstawiła  wizję  wrażliwego  i  wszechstronnego  opiekuna  zaangażowanego 
w rozwiązywanie wielu problemów swojego podopiecznego. Pracę z przypadkiem rozumiała 
jako  „budzenie,  uaktywnianie,  mobilizowanie  i  ukierunkowywanie  jednostki  w  system 
działań naprawczych”.  

W  definicjach  pracy  z  przypadkiem  pojawia  się  wiele  zasadniczych  elementów.  Jest  to 

metoda pomagania bazująca na wiedzy, zrozumieniu i umiejętnym zastosowaniu właściwych 
technik  pomocy  jednostkom  w  rozwiązywaniu  ich  problemów.  Zgodnie  ze  współczesną 
metodyką działań socjalnych praca z przypadkiem obejmuje: 
1.  Studium  przypadku,  nazywane  również  rozpoznaniem,  obejmujące  charakterystykę 

losów,  sytuacji  wewnętrznej  i  zewnętrznej  jednostki  w  kontekście  problemu,  które  ma 
prowadzić do diagnozy społecznej i stać się podstawą opracowania planu pracy. 

2.  Praca  z  przypadkiem  –  oparta  na  sformułowanym  wspólnie  z  podopiecznym  planie 

pomocy,  obejmującym  działania  o  charakterze  ratowniczym,  kompensacyjnym  lub 
terapeutycznym. 
Jak  wspomniano,  proces  prowadzenia  indywidualnego  przypadku  zawiera  kilka 

zasadniczych  etapów.  Pierwszym  z  nich  jest  diagnoza,  której  zadaniem  ma  być  ujawnienie 
czynników  powodujących  zaistnienie  trudnej  sytuacji  w  życiu  osoby.  Etap  skoncentrowany 
na  rozpoznaniu,  które  prowadzi  do  diagnozy  przypadku-polega  na  identyfikacji  i  analizie 
sytuacji jednostki w kontekście problemu, z którym się ona boryka.  

Materiał  konieczny  do  opracowania  diagnozy  może  być  czerpany  z  różnych  źródeł,  za 

pomocą różnych technik i narzędzi, a dotyczy zwykle sytuacji osobistej, bytowej, zdrowotnej 
lub społecznej. W zbieraniu danych i kompletowaniu historii przypadku należy się ograniczyć 
do faktów istotnych z punktu widzenia problemu.  

Głównym  źródłem  informacji  powinien  być  sam  klient,  jednak  w  wielu  przypadkach 

informacje te powinny być potwierdzone przez osoby z najbliższego otoczenia. Na podstawie 
zgromadzonych  danych  formułowane  są  wnioski  diagnostyczne,  stanowiące  o  jakości 
diagnozy.  Głównym  narzędziem  diagnozy  jest  wywiad  środowiskowy  oparty  na 
kwestionariuszu.  Wywiad środowiskowy przeprowadza  pracownik  socjalny  legitymujący się 
legitymacją pracownika socjalnego. Wywiad musi być przeprowadzony w ciągu 14 lub 21 dni 
od  złożenia  wniosku  i  przeprowadzany  jest  w  każdym  przypadku  kiedy  osoba  lub  rodzina 
zwróci się o pomoc. Wywiad środowiskowy składa się z: 

−

 

dane  osobowe  –  rozdział  ten  udziela  informacji  o  osobie  i  jego  sytuacji  rodzinnej, 

lokalowej,  materialnej,  uzależnieniach,  członkach  rodziny,  o  rodzaju  i  sposobie  udzielanej 
wcześniej pomocy, 

−

 

sytuacja  zawodowa  osoby/rodziny  –  informuje  o  życiu  zawodowym  osoby  z  którą 

przeprowadzony  został  wywiad,  a  także  o  członkach  jego  rodziny.  Z  tej  części  możemy 
dowiedzieć  się  czy  ma  stopień  niepełnosprawności,  a  jeżeli  tak  to  jaki?  O  dodatkowych 
kwalifikacjach  takich  jak:  prawo  jazdy,  ukończone  kursy  itp.  W  końcowej  diagnozie  takie 
informacje pomagają terapeucie ustalić odpowiedni plan pracy i pomocy dla danego pacjenta,  

−

 

sytuacja zdrowotna – dla opracowania odpowiedniej diagnozy niezbędne są informacje 

dotyczące  stanu  zdrowia  pacjenta  jak  i  jego  najbliższej  rodziny.  Przebyte  choroby,  a  także 
istniejące  ukierunkowują  czasem  na  dobór  odpowiedniej  metody  w  planowaniu 
i diagnozowaniu pomocy, 

−

 

sytuacja  mieszkaniowa  –  dla  kompleksowej  wiedzy  o  pacjencie  ważne  jest  w  jakich 

warunkach żyje. Czasem np. konflikty z sąsiadami, wskazują nam trudny charakter pacjenta, 
a  także  niedbały  porządek  w  lokalu  daje  nam  informacje  o  problemach  z  utrzymaniem 
czystości,  

_________________________________________________________________________________________ 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

30 

−

 

sytuacja  rodzinna  wspólnie  zamieszkujących  –  pacjent  mieszka  z  innymi  członkami 

rodziny:  rodzicami,  rodzeństwem  lub  rodziną.  Informacje  o  stosunkach  panujących  w  śród 
najbliższych  ukazują  nam  związki  emocjonalne  i  więzi  tam  panujące.  Dobierając  metodę 
pracy  z  pacjentem  należy  uwzględnić  stosunki  rodzinne  jak  i  więzi  emocjonalne  tam 
panujące, 

−

 

potrzeby i oczekiwania osoby/rodziny zgłoszone podczas przeprowadzania wywiadu 

–  oczekiwania  osoby  są  często  inne  niż  zauważa  to  pracownik  przeprowadzający  wywiad. 
Należy  dążyć  do  uzgodnienia  takich  wspólnych  potrzeb,  które  zauważa  również  klient. 
Odpowiednio  sprecyzowane  potrzeby  i  oczekiwania  klienta  dotyczące  jego  sytuacji  są 
podstawą do negocjowania zasad współpracy czyli kontraktu, 

−

 

ocena  sytuacji  osoby/rodziny,  wnioski  pracownika  socjalnego 

−

  ocena  oznacza 

„oszacowanie  wartości,  liczby,  wagi  lub wielkości  rzeczy”.  Ocenić  to  wydać  opinię  o danej 
rzeczy z pozycji eksperta. Cechy oceny: 

−

 

ocena  skupia  się  na  trudnościach,  które  należy  rozwiązać.  Ocena  jest  postępowaniem 

typu  operacyjnego,  gdyż  prowadzi  do  stworzenia  projektu  działania,  jest  narzędziem 
działania, które ma służyć efektywniejszej pracy, 

−

 

ocena  jest  procesem  ciągłym  i  dynamicznym  i  jest  zawsze  prowizoryczna.  Nieustanny 

ruch,  w  który  wpisana  jest  ocena  sprawia,  że  jest  zawsze  tymczasowa,  zawsze  gotowa  do 
rewizji,  z  chwilą  gdy  inne  fakty  rzucają  inne  światło  na  sytuację.  W  pracy  z  podopiecznym 
nie można powiedzieć że zrozumiał „raz na zawsze. 

−

 

subiektywność  oceny  w  stale  zmieniającym  się  procesie  oceny  terapeuta  dąży  do 

zrozumienia. Odbywa się ono na dwóch poziomach: rozumienie intelektualne podopiecznego, 
które polega na klasyfikacji faktów dostarczanych przez klienta, uporządkowaniu informacji, 
wykorzystaniu  posiadanej  wiedzy  na  temat  sytuacji,  osób,  instytucji,  przepisów  prawnych. 
Drugi poziom to rozumienie emocjonalne które zakłada zdolność empatii. Potrafimy postawić 
się na miejscu innego człowieka oraz odczuwać, jak on przeżywa swoją sytuację. Zdolność do 
empatii  ma  przede  wszystkim  charakter  subiektywny,  ściśle  związany  z  tym,  kim  jesteśmy, 
tak od siebie różni, a przecież bardzo podobni. 

Ocena winna odpowiadać na pytania: 

– 

jakie problemy mamy do rozwiązania, 

– 

jakie sytuacje mają wpływ na zaistniałe problemy 

– 

kogo dotyczą, 

– 

czy klient chce zmiany sytuacji, 

– 

jego  możliwości  posiadane  nasze  możliwości  poprawy  sytuacji  (specjaliści,  potencjał 
środowiska), 

– 

jakie zmiany zamierzamy osiągnąć, 

– 

zakładany czas trwania zmiany, 

– 

proponowany rodzaj działań, 
Uzgodnienia  dokonane  pomiędzy  pracownikiem  socjalnym  a  osobą  lub  rodziną 

ubiegającą się świadczenia pomocy społecznej w zakresie działań podejmowanych przez: 
– 

osobę lub rodzinę mających na celu ustalenie sposobu wyjścia z trudnej sytuacji, 

– 

pracownika socjalnego w zakresie proponowanych form pomocy, 

– 

plan  pomocy  i  działania  na  rzecz osoby  lub  rodziny  wymagającej  pomocy  –  pomoc 

może być udzielona z zadań zleconych lub z zadań własnych, 
– 

plan  pomocy  zatwierdzony  przez  dyrektora/kierownika  ośrodka  –  plan  pracy 

obejmuje całościową opiekę nad klientem. Ma on na celu pomoc w rozwiązaniu problemów 
naszego podopiecznego. 

W  momencie  rozpoznania  problemu  rozpoczyna  się  już  właściwy  proces  jego 

rozwiązywania. Po przeprowadzeniu diagnozy należy ustalić plan postępowania, określający 
kolejne kroki podjętej interwencji.  

_________________________________________________________________________________________ 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

31 

Opracowanie  planu  pracy  z  przypadkiem  powinno  określać,  co  kiedy  i  jak  ma  czynić 

pomagający  w  odniesieniu  do  osoby,  której  pomaga  i  jego  rodziny,  aby  uruchomić  proces 
pomocy,  rewalidacji,  terapii.  Plan  powinien  zawierać  pewne  aspekty  zmian,  które  mają  być 
efektem  działań  pomocowych.  Najdłuższym  etapem  jest  prowadzenie  przypadku  według 
opracowanego planu, tzw. interwencja, wymagająca ciągłego korygowania tak diagnozy, jak 
i planu  postępowania.  Rzeczywista  interwencja  rozpoczyna  się  już  od  pierwszego  kontaktu. 
Cele  terapii  są  określane  wspólnie  przez  pracownika  i  klienta,  a  sposób  prowadzenia 
przypadku wynika z potrzeb klienta.  

Prowadzenie  przypadku  powinno  być  postępowaniem  elastycznym,  dopuszczającym 

korygowanie  diagnozy  i  samego  planu,  aby  uzyskać  najlepszy  skutek,  tzw.  właściwą 
rewalidację.  Bardzo  ważnym  etapem  jest  zakończenie  interwencji.  Ma  ono  bowiem  być 
wyraźnym znakiem, że pracownik uważa swoją dalszą aktywność za zbędną. Badania metodą 
indywidualnych  przypadków  posługują  się  dość  nielicznym  zestawem  technik  badawczych. 
Najbardziej użyteczną techniką tej  metody  jest wywiad. Uzupełniają go obserwacja i  analiza 
dokumentów osobistych. 

Metoda  pracy  grupowej  (groupwork),  polega  na  spożytkowaniu  grupy  i  stosunków 

wewnątrzgrupowych  dla  rozwoju  jednostki  oraz  dopomaganiu  grupie  w  jej  rozwoju. 
Zadaniem  osoby  prowadzącej  grupę  jest  pomaganie  uczestnikom  grupy  w  staniu  się 
systemem  wzajemnej  pomocy  w  zakresie  rozwiązywania  problemów,  które  stały  się  ich 
udziałem.  Z  punktu  widzenia  pracy  socjalnej  najbardziej  znaczące  są  grupy,  które  mają  na 
celu  zainicjowanie  w  swoich  członkach  przemian.  Należą  do  nich:  grupy  edukacyjne, 
samopomocowe  oraz  terapeutyczne,  które  pracownik  socjalny  może  inicjować  dla  różnych 
kategorii  klientów,  dostosowując  ich  rodzaj  do  faktycznych  potrzeb  i  problemów,  np.:  dla 
osób długotrwale bezrobotnych w celu zwiększenia ich umiejętności w zakresie poszukiwania 
pracy, dla osób niepełnosprawnych celem ich psychologicznego i społecznego wzmocnienia.  

W  metodzie  grupowej  wychowawca  ma  przed  sobą  zespolony  przez  wspólne  zadanie 

zbiór  osób;  wiąże  go  nie  tylko  „dialog”  z  pojedynczymi  członkami  tej  zbiorowości,  jego 
talent  wychowawczy  wyraża  się  w  umiejętności  przewodzenia  lub  przodowania  grupie. 
Definicji  grupy  jest  tak  wiele,  dla  potrzeb  pedagogiki  wciąż  najkorzystniejszą  jest  ta 
sformułowana  przez  Floriana  Znanieckiego:  grupą  społeczną  nazywamy  każde  zrzeszenie 
ludzi, które w świadomości samych tych ludzi stanowi odrębną całość.  

Według A. Kamińskiego wyróżniamy trzy odmiany pracy grupowej:  

1)  rozwojowo  –  wychowawcza,  grupy  te  mają  na  celu  wspierać  rozwój  osobowości 

jednostek,  które  mniej  lub  bardziej  świadomie  identyfikują  się  stylami  i  wartościami 
grupy.  Kształtowane  są  na  gruncie  pracy  kulturalno-oświatowej  dorosłych,  młodzieży 
(w domach kultury, klubach, w związkach i stowarzyszeniach społecznych, 

2)  rewalidacyjne, stosują one pracę rozwojowo-wychowawczą do oddziaływań na jednostki 

społeczne  lub  fizycznie  niedostosowane  celem  usprawnienia  ich  społecznego 
funkcjonowania.  Specjalną  odmianą  pracy  grupowej  jest  rozbijanie  grupy  uznanej  za 
szkodliwą np. przestępczej, 

3)  psychoterapeutyczne,  ich  zadaniem  jest  usprawnienie  społecznego  i  psychicznego 

funkcjonowania  jednostki  w  oparciu  o  techniki  z  dziedziny  psychologii  klinicznej 
w odniesieniu do lżejszych przypadków. A więc pracownik zajmujący specjalizujący  się 
w  tej  postaci  metody  grupowej  musi  mieć  pogłębioną  znajomość  psychologii  oraz 
większą praktykę z zakresy psychoterapii.  

Praca grupowa obejmuje następujące zasady: 

−

 

głównym źródłem pomocy dla każdego członka grupy są inni indywidualnie i zbiorowo, 

−

 

rozumienie i wykorzystywanie w pracy metody pracy grupowej polegającej na wspólnym 
rozwiązywaniu  problemów,  wyrażaniu  stosunku  emocjonalnego  wobec  innych, 
kształtowaniu wzorów stosunków interpersonalnych, wpływu na innych, 

_________________________________________________________________________________________ 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

32 

−

 

dążenie  do  umocnienia  zdolności  uczestników  do  funkcjonowania  samodzielnego 
i autonomicznego jako jednostki i jako grupy, 

−

 

nauczanie  uczestników  grupy  wykorzystywania  doświadczenia  grupowego  do 
funkcjonowania w różnych sytuacjach grupowych w realnym życiu. 

Istotą  metody  grupowej  jest  wykorzystanie dynamizmu właściwej  grupy.  Możemy wyróżnić 
4  etapy  pracy  grupowej:  tworzenie  grupy,  stabilizacja  jej  struktury  i  norm,  realizacja  jej 
celów, oceny efektów działania i decyzja o dalszym istnieniu lub rozwiązaniu grupy. 
Metoda  organizacji  społeczności  (środowiska)  jest  trzecią  z  podstawowych  metod  pracy 
socjalnej.  

Metoda  środowiskowa  –  w  wąskim  rozumieniu  chodzi  w  niej  o  uruchomienie  jakieś 

stałej  lub  cyklicznej  akcji,  której  przedmiotem  działania  jest  jedna  grupa  np.:  osoby  starsze 
lub  zjawisko  np.:  czas  wolny  dzieci  i  młodzieży;  w  szerokim  ujęciu  oznacza  natomiast  – 
całościowe  rozumienie  środowiska  lokalnego,  pełną  rejestrację  jego  problemów, 
kompleksowy  i  komplementarny  system  działań,  podejmowanie  pracy  z  intencją  stałego 
działania  i  trwałego  usuwania  zagrożeń  i  niepożądanych  zjawisk.  Przykładem 
kompleksowych  działań  środowiskowych  może  być  program  Centrum  Aktywności  Lokalnej 
realizowany  przez  kilkadziesiąt  ośrodków  pomocy  społecznej  w  Polsce.  Wszelkie 
prowadzone  w  nim  działania  są  odpowiedzią  na  faktyczne  potrzeby  danej  społeczności, 
postrzeganej  całościowo  i  realizowane  w  oparciu  o  jej  zasoby  ludzkie  (mieszkańcy) 
i instytucjonalne.  Mobilizowanie  ludzi  do  działania  następuje  głównie  poprzez  promowanie 
działań  wolontarystycznych  oraz  inicjowanie  ruchów  samopomocowych.  Wdrażanie 
programu  CAL  wiąże  się  również  z  dostarczaniem  mieszkańcom  niezbędnej  wiedzy 
i informacji oraz inicjowaniem lokalnych akcji i wydarzeń.  

Według  A.  Kamińskiego  organizowanie  społeczności  lokalnej  dla  zadań  socjalnych 

(społeczno-wychowawczych) 

polega 

na 

ulepszaniu 

sytuacji 

społecznej, 

lokalnej 

zjednoczonymi  wysiłkami  i  społecznych  mobilizujących  wszelkie  siły  społeczne  do  działań 
opartych  na  wspólnym  planie  wypracowanym  za  pomocą  odpowiednich  badań 
kompleksowych.  Metoda  organizowania  środowiska  stanowi  swego  rodzaju  sztukę 
planowania  stosunków  społecznych  w  życiu  społeczności  lokalnej  przy  spożytkowaniu 
dorobku nauki.  

Jak w każdej metodzie tak i w tej możemy wyróżnić następujące etapy:  

−

 

rozpoznawanie, diagnoza potrzeb, braków i zagrożeń, 

−

 

organizowanie zespołu pracy, polega ono na podziale zadań miedzy instytucje, zespoły, 

−

 

planowanie i koordynacja działań opiekuńczo-wspomagająco- rozwojowych, 

−

 

wtórne pobudzenie, 

−

 

systematyczne ulepszanie środowiska, 

−

 

kontrola i doskonalenie. 
Posługując  się  tą  metodą  w  działaniach  socjalnych  musimy  pamiętać,  że  uruchamiamy 

siły  i procesy,  których  prawdziwe  źródła  nie  zawsze  są  nam  znane.  Musimy  też  wspomnieć 
o technikach  stosowanych  w  praktyce  ze  społecznością.  Są  to  m.in.:  strukturyzacja, 
zarządzanie  –  administrowanie,  przygotowanie  planów  i  opracowań  formalnych,  edukacja 
i promocja, pokazy itd. Metoda ta jest rzadko stosowana w pracy socjalnej.  

Omówione  powyżej  tradycyjne  metody  pracy  socjalnej,  czyli  praca  z  indywidualnym 

przypadkiem,  praca  z  grupą  oraz  organizacja  społeczności  stanowią  nadal  zrąb  metodologii 
pracy  socjalnej.  W  ostatnich  latach  jednakże  coraz  częściej  mówi  się  o  jeszcze  jednej 
podstawowej  metodzie  pracy  socjalnej,  a  mianowicie  rozwiązywaniu  problemów 
w dostarczaniu  świadczeń  socjalnych.  Problem  sprowadza  się  w  tym  przypadku  do  kwestii 
prawidłowego administrowania świadczeniami socjalnymi. 

W latach pięćdziesiątych została wyodrębniona kolejna metoda pracy socjalnej określana 

jako praca z rodziną, która jest ściśle związana z metodą indywidualnego przypadku i pracy 

_________________________________________________________________________________________ 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

33 

grupowej.  Zgodnie  z  tą  metodą  rodzina  jest  całością,  w  której  mogą  tkwić  przyczyny 
niekorzystnej  sytuacji  oraz  możliwości  jej  rozwiązania.  Praca  musi  być,  zatem  nakierowana 
na  całą  rodzinę  i  mieć  na  celu  wprowadzanie  zmian  w  życiu  wszystkich  jej  członków. 
Wyodrębnienie  ww.  metod  nie  zakończyło  prac  nad  poszukiwaniem  nowych,  bardziej 
kompleksowych  podejść  w  pracy  socjalnej.  Owocem  było  m.in.  stworzenie  zintegrowanego 
modelu pracy socjalnej, opartego na ogólnym schemacie procesu rozwiązywania problemów. 
Przyjmuje  się  w  nim,  że  praca  socjalna  jest  uporządkowanym  logicznie  i  chronologicznie 
działaniem, którego celem jest wspieranie lub przywracanie wzajemnie korzystnych interakcji 
między jednostką a społeczeństwem.  

Niezależnie  od  tego,  czy  pracujemy  z  pojedynczym  klientem,  z  grupą,  czy  ze 

społecznością  –  aby  działać  profesjonalnie  należy  postępować  w sposób  przemyślany 
i planowy, rozpoczynając od nawiązania profesjonalnego kontaktu z podmiotem, identyfikacji 
i definicji problemu, dokonania jego pomiaru, określenia celu interwencji, przez opracowanie 
jednego  lub  kilku  projektów  interwencji,  sformułowania  planu  działania,  jego  realizację,  aż 
po ocenę osiągniętych rezultatów i zakończenia działania.  

Tyle teoria, a jak jest w praktyce ze stosowaniem poszczególnych metod? Otóż, mając na 

uwadze, że rzeczywistość jest bardzo skomplikowana i wszystkie tworzące ją podmioty są od 
siebie  wzajemnie  zależne,  niemożliwe  jest  stosowanie  poszczególnych  metod  odrębnie. 
W praktyce  pracownik  musi  łączyć  i  stosować  jednocześnie  wszystkie  znane  mu  metody 
pracy  socjalnej.  Praca  grupowa  może  być  także  wykorzystywana  w  pracy  na  rzecz 
poszczególnych  osób  i  rodzin.  Uczestnictwo  jednostek  w  działaniach  grupowych  może  je 
wzmocnić  oraz  wydobyć  ich  potencjał  i  wyposażyć  w  odpowiednią  wiedzę  i  umiejętności, 
dzięki czemu łatwiej sprostają trudnym sytuacjom, które stały się ich udziałem.  

Opiekun, terapeuta zajęciowy  sam może  być inicjatorem grup odpowiednich dla  swoich 

podopiecznych.  W  działaniach  niektórych,  np.:  grup  zadaniowych,  może  także  brać  czynny 
udział,  dzięki  czemu  zaoszczędzi  czas,  albowiem  będzie  mógł  w  jednym  miejscu  i  porze 
pracować z kilkoma osobami  jednocześnie. Realizując pracę socjalną pracownik  musi  pełnić 
wiele różnych ról i starać się łączyć je w praktyce.  

Do  najważniejszych  należy  zaliczyć  takie  role  jak:  diagnosta,  doradca,  nauczyciel, 

animator,  informator,  pośrednik,  koordynator,  modyfikator,  reformator,  ratownik,  planista, 
mediator, itp. 

Terapia  zajęciowa  jest  działaniem  wielokierunkowym,  zmierzającym  do  wykorzystania 

tkwiącego  w  każdym  człowieku  potencjału  rozwojowego  i  to  niezależnie  od  stopnia 
niepełnosprawności.  

Metoda  terapii  zajęciowej  –  jest  to  sposób  postępowania  świadomy  i powtarzalny, 

prowadzący  do  osiągnięcia  zamierzonego  wyniku  terapeutycznego.  Składają  się  na  nią 
myślowe i praktyczne odpowiednio dobrane i w ustalonej kolejności realizowane aktywności 
przez podopiecznego. 

Nowoczesne  metody  pracy  mają  zapewnić  indywidualne  traktowanie  każdego 

mieszkańca.  Dostęp  do  szerokiego  wachlarza  usług,  motywowanie  pracowników  do 
efektywnej i skoordynowanej pracy zespołowej ma sprawić aby mieszkaniec czuł się dobrze, 
a jego życie w placówce było spokojne. Nad zaspokojeniem potrzeb  i rozwojem  mieszkańca 
czuwa  zespół  opiekuńczo  –  terapeutyczny.  W  skład  tego  zespołu  wchodzą  osoby  pracujące 
w bezpośredniej  opiece  z  pacjentem  czyli:  psycholog,  terapeuta,  rehabilitant  pielęgniarka, 
opiekun, pokojowa, pracownik socjalny. 

Zespół  Opiekuńczo-Terapeutyczny  pomaga  każdemu  mieszkańcowi  z  taką  samą  troską 

i zaangażowaniem proponując podopiecznemu różne formy terapii zajęciowej. W placówkach 
pomocy społecznej  są tworzone pracownie terapeutyczne, funkcjonujące tak by uwzględniać 
indywidualne  potrzeby  mieszkańca  domu.  Układany  plan  wsparcia  mieszkańca 
ukierunkowuje podopiecznego do podjęcia odpowiedniej formy terapii.  

_________________________________________________________________________________________ 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

34 

Pracą socjalną zajmuje się pracownik socjalny, który jest do dyspozycji mieszkańca.  
Do jego zadań należy: 

−

 

przyjęcie podopiecznego do Domu Pomocy Społecznej, 

−

 

sprawy socjalne, 

−

 

sprawy bytowe, 

−

 

problemy prawne, 

−

 

kontakt z rodziną, 

−

 

rozwiązywanie problemów bieżących w DPS,  

−

 

kontakt ze środowiskiem, 

−

 

integracja z grupą. 
Wszystkie  metody,  jakie  mają  zastosowanie,  służą  do  pracy  z  pacjentem  i  powinny 

wpływać  na  jego  rozwój  i  pozytywne  myślenie.  Poprzez  terapie  zajęciowe  podopieczny  ma 
usprawniać swoje zdolności  manualne i emocjonalne, a na zajęciach rehabilitacyjnych swoje 
zdolności ruchowe. 
 

4.7.2.  Pytania sprawdzające 

 

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowana do wykonania ćwiczeń. 

1.  Jak brzmi definicja metody? 
2.  Kto określa metody pracy z podopiecznym? 
3.  Jakie formy terapii możemy stosować w pracy z podopiecznym? 
4.  Jakie znasz metody pracy w celu zdiagnozowania sytuacji pacjenta? 
 

4.7.3.  Ćwiczenia 

 
Ćwiczenie 1 

Zaplanuj,  ułóż  proste  ćwiczenia  ruchowe,  które  można  wykorzystać  w  gimnastyce 

porannej  z podopiecznymi  Domu  Pomocy  Społecznej  niepełnosprawnymi  intelektualnie 
a sprawnymi ruchowo w wieku 35

−

45 lat. 

 

Sposób wykonania ćwiczenia 

 

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)  dokonać analizy metod pracy z podopiecznym,  
2)  ułożyć proste ćwiczenia analizując potrzeby podopiecznego, 
3)  zaprezentować swoją pracę, pomysły, 
4)  przedyskutować pozostałe propozycje. 
 

Wyposażenie stanowiska pracy: 

−

 

piłki, 

−

 

maty, 

−

 

skakanka, 

−

 

odtwarzacz CD, 

−

 

płyty CD z muzyką. 

 
Ćwiczenie 2 

Pani  Krystyna  interesuje  się  folklorem.  Uczestnicząc  często  w  zajęciach  lubi  haftować 

i wyszywać serwetki. Jest osobą w wieku 65 lat, sprawną ruchowo i intelektualnie. Zaplanuj 
interesującą wycieczkę dla Pani Krysi w wybrane miejsce uwzględniając jej zainteresowania. 

_________________________________________________________________________________________ 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

35 

 

Sposób wykonania ćwiczenia: 

 

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)  dokonać analizy metod pracy z podopiecznym,  
2)  wypisać znane miejsca odpoczynku, 
3)  wyszukać z myślą o podopiecznym najbardziej odpowiedni kontakt z otoczeniem, 
4)  zaplanować przebieg wycieczki, 
5)  zaprezentować swoją pracę, pomysły, 
6)  przedyskutować pozostałe propozycje. 
 

Wyposażenie stanowiska pracy: 

−

 

komputer z podłączeniem do Internetu, 

−

 

biuletyny informacyjne, 

−

 

mapy, 

−

 

arkusze papieru, 

−

 

pisaki. 

 

4.7.4.  Sprawdzian postępów 

 

Czy potrafisz: 

 

Tak 

 

Nie 

1) 

wymienić metody pracy?

 

 

 

2) 

określić kto zajmuje się wyborem metody pracy?

 

 

 

3) 

wymienić formy terapii?

 

 

 

5) 

scharakteryzować jedną z form terapii

 

 

 

_________________________________________________________________________________________ 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

36 

5.  SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ 

 

INSTRUKCJA DLA UCZNIA 

1.  Przeczytaj uważnie instrukcję. 
2.  Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi. 
3.  Zapoznaj się z zestawem zadań testowych. 
4.  Test  zawiera  20  pytań.  Do  każdego  zadania  dołączone  są  4  możliwości  odpowiedzi. 

Tylko jedna jest prawidłowa. 

5.  Udzielaj odpowiedzi na załączonej karcie odpowiedzi, stawiając w odpowiedniej rubryce 

znak X. W przypadku pomyłki należy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem, a następnie 
ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową. 

6.  Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania. 
7.  Jeśli udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóż rozwiązanie 

zadania na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas. 

8.  Na rozwiązanie testu masz 45 minut. 

Powodzenia! 

_________________________________________________________________________________________ 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

37 

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH  

 
1.  Rodzina jest dla człowieka środowiskiem 

a)  kolejnym. 
b)  pierwszym. 
c)  bez znaczenia. 
d)  nie dotyczącym go. 
 

2.  Kręgiem środowiskowym jest 

a)  środowisko miejscowe. 
b)  środowisko dalekie. 
c)  środowisko bliskie. 
d)  środowisko społeczne. 
 

3.  Patologia to 

a)  norma obyczajowa. 
b)  norma biologiczna. 
c)  norma etyczna. 
d)  norma zwyczajowa. 

 

4.  Do zachowań patologicznych zaliczamy 

a)  kradzież. 
b)  miłość. 
c)  dobroć. 
d)  wolontariat. 
 

5.  Osoby niedostosowane społecznie charakteryzują się 

a)  biernością. 
b)  pobudliwością. 
c)  spokojem. 
d)  wycofaniem. 
 

6.  Wywiad środowiskowy sporządzany jest w formie 

a)  notatki. 
b)  kwestionariusza. 
c)  słownej. 
d)  opisowej. 

 

7.  Prostytucja to 

a)  patologia. 
b)  norma obyczajowa. 
c)  norma zwyczajowa. 
d)  norma etyczna. 

 

8.  Uprowadzenie, kazirodztwo nazywamy 

a)  przystosowaniem społecznym. 
b)  patologią. 
c)  socjologią. 
d)  demografią. 

_________________________________________________________________________________________ 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

38 

9.  Potrzeba egzystencjonalna to 

a)  jedzenie, sen. 
b)  dach nad głową. 
c)  rozwój osobisty. 
d)  miłość, przyjaźń. 

 

10.  Potrzeby przynależności do grupy to 

a)  rozwój zainteresowań. 
b)  szacunek dla samego siebie. 
c)  wynagrodzenie za pracę. 
d)  miłość i przyjaźń. 

 

11.  Grupa jest głównym źródłem pomocy dla jednostki w metodzie 

a)  praca z indywidualnym przypadkiem. 
b)  pracy grupowej. 
c)  organizacji środowiska lokalnego. 
d)  rehabilitacji. 

 

12.  Praca z indywidualnym przypadkiem to praca z 

a)  grupą rówieśników. 
b)  rodziną. 
c)  jednostką. 
d)  społecznością lokalną. 

 

13.  Tworzenie grupy, stabilizacja jej norm, realizacja jej celów są charakterystyczne dla 

a)  pracy z indywidualnym przypadkiem. 
b)  pracy grupowej. 
c)  pracy ze środowiskiem lokalnym. 
d)  pracy z rodziną. 

 

14.  Metoda pracy socjalnej jaką zastosujesz przy rozwiązywaniu problemu lokalnego to 

a)  organizacja środowiska lokalnego. 
b)  praca z indywidualnym przypadkiem. 
c)  metoda pracy grupowej. 
d)  metoda pracy twórczej. 

 

15.  Grupa zadaniowa to 

a)  społeczność o wspólnych zainteresowaniach. 
b)  grupa ludzi do wyznaczania zadania. 
c)  społeczność lokalna. 
d)  sekta. 

 

16.  Pani Basia cierpi na chorobę psychiczną ciężką odmianę schizofrenii, ale obecny stan jej 

zdrowia  pozwala  jej  na  życie  w  środowisku  Domu  Pomocy  Społecznej.  Nie  jest 
akceptowana  przez  środowisko  lokalne.  Najodpowiedniejszą  metodą  pracy  socjalnej 
byłaby 
a)  praca z indywidualnym przypadkiem. 
b)  metoda pracy grupowej. 
c)  organizacja życia lokalnego. 
d)  dowolna metoda. 

_________________________________________________________________________________________ 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

39 

17. Ela  jest  osobą  upośledzoną  umysłowo.  Jej  jedynym  problemem  jest  chęć  posiadania 

wszystkiego co jej się podoba (w związku z tym liczne kradzieże w swoim środowisku). 
Pracując z Elą użyjesz  
a)  metodę indywidualnego przypadku. 
b)  metodę pracy grupowej. 
c)  metodę środowiskową. 
d)  metodę pracy indywidualnej. 

 

18. Pracą socjalną w DPS zajmuje się 

a)  opiekun. 
b)  pokojowa. 
c)  pracownik socjalny. 
d)  terapeuta. 

 

19.  Metoda terapii zajęciowej to 

a)  postępowanie świadome i powtarzalne. 
b)  zajęcia losowe. 
c)  tok postępowania nie ma znaczenia. 
d)  metoda powinna przynosić efekt. 

 

20.  Metoda organizowania środowiska to 

a)  metoda środowiskowa. 
b)  metoda indywidualnego przypadku. 
c)  metoda grupowa. 
d)  metoda pracy indywidualnej. 

_________________________________________________________________________________________ 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

40 

KARTA ODPOWIEDZI 

 

Imię i nazwisko ............................................................................... 
 

Diagnozowanie problemów i potrzeb pacjenta 

 
Zakreśl poprawną odpowiedź. 
 

Nr 

zadania 

Odpowiedź 

Punkty 

1 

a 

b 

c 

d 

 

2 

a 

b 

c 

d 

 

3 

a 

b 

c 

d 

 

4 

a 

b 

c 

d 

 

5 

a 

b 

c 

d 

 

6 

a 

b 

c 

d 

 

7 

a 

b 

c 

d 

 

8 

a 

b 

c 

d 

 

9 

a 

b 

c 

d 

 

10 

a 

b 

c 

d 

 

11 

a 

b 

c 

d 

 

12 

a 

b 

c 

d 

 

13 

a 

b 

c 

d 

 

14 

a 

b 

c 

d 

 

15 

a 

b  

c 

d 

 

16 

a 

b  

c 

d 

 

17 

a 

b  

c 

d 

 

18 

a 

b  

c 

d 

 

19 

a 

b  

c 

d 

 

20 

a 

b  

c 

d 

 

Razem:

 

_________________________________________________________________________________________ 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

41 

6.  LITERATURA 
 

1.  Auleytner J.: Polityka społeczna pomiędzy ideą a działaniem. Warszawa 1994 
2.  Bradshaw J.: Zrozumieć rodzinę. Warszawa 1994 
3.  DeRobertis  C.,  Pascal  H.:  Postępowanie  metodyczne  w  pracy  socjalnej  z  grupami 

i społecznościami. Biblioteka Pracownika Socjalnego. Katowice 1999 

4.  Dykcik W.( red): Pedagogika specjalna. Poznań 1997 
5.  Dymek-Balcerek K.: Pedagogika. Radom 1995 
6.  Garvin  C.  D.,  Seabury  B.  A.:  Działania  interpersonalne  w  pracy  socjalnej.  Biblioteka 

Pracownika Socjalnego. Katowice, 1998 

7.  Hulek A red.: Pedagogika rewalidacyjna. Warszawa,1988 
8.  Kamiński  A.  Funkcje  pedagogiki  społecznej,  Praca  socjalna  i  kulturalna.  PWN, 

Warszawa 1982 

9.  Kiereta  K.:  Lokalna  przestrzeń  kulturowa  a  tożsamość.  Krajobrazy  Dziedzictwa 

Narodowego 2002 nr 3 

10.  Macierz  A,:  Z teorii  i  badań społecznej  integracji dzieci  niepełnosprawnych.  Warszawa, 

1999 

11.  Maslow A.: Motywacja osobowości. Wydawnictwo PWN, Warszawa 2006 
12.  Pilch  T.  (red.):  Encyklopedia  Pedagogiczna  XXI  w.  Wyd.  Akademickie  ,,Żak”, 

Warszawa 2005 

13.  Pilch  T.,  Lepolczyk  I.:  Pedagogika  społeczna.  Człowiek  w  zmieniającym  się  świecie. 

Warszawa 1994 

14.  Pytka L.: Pedagogika resocjalizacyjna. Warszawa 2000 
15.  Richmond M.: Diagnoza społeczna. Warszawa 2002 
16.  Rychliński S.: Lustracje społeczne. Warszawa 2001 
17.  Strelau  J.,  Jurkowski  A.,  Putkiewicz  Z.:  Podstawy  psychologii  dla  nauczycieli.  PWN, 

Warszawa 1977 

18.  Szacha B.: Wprowadzenie do socjologii. Warszawa 2003 
19.  Sztompka P.: Socjologia, analiza społeczna. Znak. Kraków 2003 
20.  Tokarski J.: Słownik wyrazów obcych. Warszawa 1980 
21.  Trawińska  M.:  Socjalizacja  w  grupie  rówieśniczej  a  wychowanie  rodzinne.  Warszawa 

1983 

22.  Urban B.: Problemy współczesnej patologii społecznej. Wydawnictwo UJ, Kraków 1998 
23.  Wall D.: Twórcze wychowanie w okresie dzieciństwa. Warszawa 1986 
24.  Wódz K.: Praca socjalna w środowisku zamieszkania. Biblioteka Pracownika Socjalnego, 

Katowice, 1998 

25.  Zaborowski Z.: Rodzina jako grupa społeczno-wychowawcza. Warszawa 1980 
26.  Ziembiński Z.: Elementy socjologii. Poznań 1994 
27.  Znaniecki F.: Współczesne narody. Warszawa 1990