Wacław Królikowski SJ
SPOWIEDŹ GENERALNA.
ISTOTA - CEL -
METODA W UJĘCIU IGNACJAŃSKIM
1
Człowiek jest stworzony przez Boga i powołany do uczestnictwa w Jego życiu, które najpełniej
objawił nam Jezus Chrystus. W Nim bowiem [Bóg Ojciec] wybrał nas przed założeniem świata,
abyśmy byli święci i nieskalani przed Jego obliczem (Ef 1, 4)
2
. Jezus Chrystus, wzywając nas na
drogę świętości: Bądźcie więc wy doskonali, jak doskonały jest Ojciec wasz niebieski (Mt 5,48),
podaje nam swoją pomocną dłoń i ustanawia sakramenty Nowego Prawa, wśród których Sakrament
pokuty i pojednania, niezwykła „tajemnica pobożności”, ma szczególne znaczenie na drodze wiary,
nadziei i miłości
3
.
I
STOTA SPOWIEDZI GENERALNEJ
Spowiedź generalna, czyli spowiedź z całego życia, albo z dłuższego okresu życia,
praktykowana była w Kościele od samego początku. Wielu świętych i błogosławionych zalecało
korzystanie z sakramentu pokuty i pojednania, który obejmowałby całe dotychczasowe życie
penitenta. Św. Tomasz z Akwinu uważał., że dobrowolne spowiedzi generalne z dawnych, już
odpuszczonych grzechów, są bardzo pożyteczne, przyczyniają się bowiem do odpuszczenia kar
doczesnych za grzechy. Benedykt Xi (1303-1304) Konstytucja Intern cunctas pochwalił i zalecił
dobrowolną spowiedź generalną; równocześnie stwierdził, że grzechy już odpuszczone nie muszą
być ponownie poddawane pod władzę kluczy, czyli wyznawane. Potwierdził to Sobór Trydencki.
Tak też naucza Kościół i dzisiaj.
Św. Ignacy Loyola (1491-1556) odegrał szczególną rolę w propagowaniu spowiedzi generalnej,
głównie przez Ćwiczenia duchowne, zatwierdzone przez Papieża Pawła III w breve Pastoralis officii
cura, 31 lipca 1548 roku
4
. Ignacy osobiście doświadczył błogosławionych skutków spowiedzi
generalnej, najpierw jako nawracający się grzesznik, odbywając spowiedź z całego życia w
Montserracie, 21 marca 1522 roku
5
, a po latach studiów i przyjęciu święceń kapłańskich w Wenecji,
24 czerwca 1537 roku, jako gorliwy spowiednik i kierownik duchowy
6
. Również dzisiaj „Ćwiczenia
duchowne są uprzywilejowanym miejscem wyraźnej i znaczącej odnowy chrześcijańskiego życia
sakramentalnego”
7
.
1
W: Sztuka spowiadania. Podręcznik dla księży, red. J. Augustyn, S. Cyrana, Kraków 2005 s. 395-410.
2
Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, wydanie piąte, Poznań-Warszawa 2002.
3
Jan Paweł II, Adhortacja apostolska o pojednaniu i pokucie w dzisiejszym posłannictwie Kościoła
Reconciliatio et paenitentia, Watykan 1984, nr 21; por. J. Orzeszyna, Sakrament pojednania i pokuty,
Kraków 1993, s. 67-108.
4
Por. Św. Ignacy Loyola, Ćwiczenia Duchowne (ĆD), Kraków 2002, nr 23.
5
Por. Ignacy Loyola, Opowieść pielgrzyma. Autobiografia, Kraków 1993, nr 17.
6
Por. R. Althann, The mind of St. Ignatius on confession, „The Way” 31 (1977) 88-92; J. Calveras, Los
„confesionales” y los Ejercicios de San Ignacio, „Archivuim Historicum Societatis Iesu” 17/1948, s. 51-
101.
7
G. Cusson, Sacrament du perdon et experience des Exercices, „Cahiers de Spiritualite Ignatienne”
33/1985, s. 60.
S
.
2
W
ACŁAW
K
RÓLIKOWSKI
SJ
Akty pokutne (rachunek sumienia, żal za grzechy, postanowienie poprawy, wyznanie grzechów
i zadośćuczynienie), nabierają jeszcze większego znaczenia w spowiedzi generalnej, gdyż obejmują
nic tylko jakiś okres, ale zazwyczaj całe dotychczasowe życie penitenta. dają głębsze poznanie
grzechów i boleść z ich powodu, a także usposabiają do lepszego wzrostu w lasce i gorliwszego
kroczenia droga świętości.
Rachunek sumienia jest ważnym elementem każdej spowiedzi świętej. W spowiedzi generalnej
nabiera on jednak szczególnego znaczenia, gdyż obejmuje wszystkie grzechy ciężkie i lekkie jakie
dana osoba popełniła w całym dotychczasowym życiu. Człowiek,, który pragnie wyspowiadać się z
całego życia chce zobaczyć, z pomocą łaski Ducha Świętego, wszystko, czym obraził nieskończenie
dobrego Pana Boga, a przez to zranił siebie oraz siostry i braci w Kościele. Nie może to być zatem
mechaniczne „rachowanie się” z dotychczasową przeszłością, niemalże matematyczne wyliczanie
wszystkich grzechów i uchybień, ale pełne ufności odniesienie do osoby miłosiernego Boga Ojca
8
.
W obliczu nieskończenie miłosiernego Boga i obrzydliwości każdego popełnionego grzechu,
rodzi się w penitencie szczere i głębokie uczucie żalu. Żal jest tym większy, im penitent bardziej
wpatruje się w Miłość, którą obraził, a zarazem w brzydotę swoich grzechów, tak licznie
popełnionych w całym życiu. Jako grzeszne dziecko Boga Ojca, widząc wyraźniej z pomocą łaski
Bożej, jak wielka przepaść istnieje pomiędzy Bożą dobrocią a jego grzesznością, postanawia wrócić
do Niego, aby powiedzieć: Ojcze, zgrzeszyłem (Łk 15,18); Tylko przeciwko Tobie zgrzeszyłem i
uczyniłem, co złe jest w Twoich oczach (Ps 51,6). Aby wyznać wszystkie swoje grzechy, w ten
sposób doświadczyć miłości przebaczającej i uzdrawiającej, i dzięki temu ofiarniej kroczyć drogą
naśladowania Jezusa Chrystusa w Kościele.
C
EL SPOWIEDZI GENERALNEJ
Spowiedź generalna dla jednych osób jest konieczna, dla innych szkodliwa, a jeszcze innym
przynosi wielki pożytek
9
.
Spowiedź generalna jest konieczna dla tych, którzy w przeszłości poważnie zaniedbali jeden z
istotnych warunków sakramentu pokuty. Na przykład źle wyznając grzechy, świadomie pomijając
jakiś grzech ciężki, czy też przystąpili do sakramentu pokuty bez żalu za grzechy, albo bez
postanowienia poprawy. W takim wypadku należałoby skorzystać ze spowiedzi generalnej,
obejmującej ten okres życia penitenta, w którym odprawiane spowiedzi de facto były nieważne
10
.
Pewna konieczność odbycia spowiedzi generalnej może też wypływać z życzenia spowiednika, jako
kierownika duchowego, który „doszedł do wniosku, że musi swym penitentem pokierować na nowy
sposób (takie życzenie związane jest zawsze z jakimś kierownictwem), ale do tej pory miał możność
poznać niektóre tylko wycinki jego życia i potrzebna mu jest większa jasność, głębszy wgląd”
11
.
Spowiednik-kierownik duchowy musi jednak bardzo dobrze rozeznać daną sytuację, aby tym lepiej
pomóc osobie, której towarzyszy duchowo.
Spowiedź generalna dla niektórych osób nie jest wskazana, a nawet może być szkodliwa.
Dotyczy to osób o szczególnej wrażliwości, mających skłonności do skrupułów. Takie osoby
szczegółowo wyznają wszystkie swoje grzechy, żałują za nie i mają mocne postanowienie poprawy,
a jednak wciąż wątpią w ważność spowiedzi. Bezzasadnie zadręczają się pytaniami, czy rzeczywiście
wyznali wszystkie grzechy, przypominają sobie jakieś nowe, najczęściej „lekkie” przewinienia i
dochodzą do wniosku, że muszą wyspowiadać się jeszcze raz od samego początku, powtarzając
wyznawane już grzechy. Często jedynym rozwiązaniem wobec takich osób jest wyraźny zakaz
8
Por. J. Augustyn, Sakrament pojednania, Kraków 1996, s. 11-23; A. Skowronek, Sakrament pokuty i
pojednania w nauczaniu Kościoła, "Ateneum Kapłańskie" 78 (1986) 61-74; S. Witek, Duszpasterstwo w
konfesjonale, Poznań 1988, s. 13-26.
9
Por. L. Pujadas, La Confeción general con la Comunión, "Manresa" 9/1933, s. 45-53.
10
Por. J. Calveras, Notas exegeticas sobre el texto de los Ejercicios. Obligación y materia de la confeción
general, "Manresa" 23/1951, s. 211-217.
11
A. von Speyr, Spowiedź, Poznań 1993, s. 99.
S
POWIEDŹ GENERALNA
.
I
STOTA
-
CEL
-
METODA W UJĘCIU IGNACJAŃSKIM
S
.
3
spowiadania się z grzechów popełnionych w przeszłości.
Wreszcie spowiedź generalna jest pożyteczna przed podjęciem ważnych decyzji życiowych, na
przykład przed wstąpieniem do zakonu, czy seminarium, przed przyjęciem święceń kapłańskich,
złożeniem wieczystych ślubów zakonnych, czy zawarciem sakramentu małżeństwa itp.
12
Św. Ignacy
Loyola mówi o pożyteczności spowiedzi generalnej przy okazji odprawianych rekolekcji, zwłaszcza
pierwszego etapu Ćwiczeń duchownych
13
. Kiedy proponuje na zakończenie pierwszego tygodnia
Ćwiczeń spowiedź generalną nie ma na myśli ani pierwszej, ani drugiej grupy osób. Mówi natomiast
o pożyteczności spowiedzi z całego życia, która przynosi penitentowi (rekolektantowi) konkretne
korzyści
14
.
Wcześniej jednak podaje podstawowy warunek pożyteczności spowiedzi generalnej, którym
jest pragnienie jej dobrowolnego odprawienia: „Ten, co dobrowolnie chce odprawić spowiedź
generalną...” (CD 44). Dobrowolnie, z pobożności, dla większej skruchy i pokory, ale bez
popadnięcia w skrupuły, dobrze jest odprawić spowiedź generalną z całego życia, ponieważ „daje to
większe poznanie siebie, swojej słabości i grzeszności, większą pokorę i wstręt do grzechów, szczerą
chęć poprawy i wynagrodzenia za grzechy dawne”
15
. Poza tymi i wieloma innymi korzyściami
spowiedzi generalnej św. Ignacy wymienia trzy następujące.
Pierwsza korzyść jaka płynie ze spowiedzi generalnej polega na tym, że penitent „odprawiając
ją ma więcej pożytku i zasługi, a to z powodu większego w danej chwili żalu za grzechy i
niegodziwości całego życia” (ĆD 44a). Istota tej korzyści polega na dostrzeżeniu grzechów i
niegodziwości nie tylko z jakiegoś krótkiego okresu, ale z całego dotychczasowego życia. W
regularnej spowiedzi okresowe penitent zazwyczaj nie widzi tak wielu grzechów, jak to ma miejsce
w spowiedzi generalnej, w której obejmuje refleksją grzechy całego życia. Widząc, jak wiele popełnił
grzechów i niegodziwości w życiu, tym większy odczuwa wewnętrzny ból, zawstydzenie i żal, że
obraził nimi nieskończenie dobrego Pana Boga, co w konsekwencji owocuje doświadczeniem
pełniejszego oczyszczenia wewnętrznego, większej wolności serca i intymniejszego zjednoczenia z
miłującym Bogiem w Chrystusie Zmartwychwstałym
16
.
Pierwsza korzyść wiąże się również z tym, że spowiednik może lepiej poznać osobę
spowiadającą się; jej przeszłą, ale i aktualną sytuację duchową; stopień zniewolenia w życiu
duchowym; może poznać jakie zasadnicze potrzeby psychiczne dominują w życiu tej osoby; których
cnót jej najbardziej brakuje, czy też w jakie grzechy najczęściej upada. Dzięki pełniejszemu, bardziej
całościowemu wglądowi w życie penitenta będzie mógł mu lepiej pomóc na drodze duchowego
rozwoju, dostosowując pewne sugestie w zależności od jego duchowych potrzeb, tak aby ostatecznie
coraz pewniej postępował na drodze Chrystusa
17
.
Druga korzyść spowiedzi generalnej polega na tym, że „w czasie Ćwiczeń duchownych poznaje
12
O. M. Bednarz S.J. zauważa, że "gdy już ktoś odprawił spowiedź generalna z całego życia raz lub dwa
razy, lepiej jest nie pozwalać penitentowi na dalsze odprawianie takiej spowiedzi. Natomiast
pożyteczne są spowiedzi generalne z krótszego okresu życia, np. z roku", M. Bednarz, Rachunek
sumienia i spowiedź generalna w pierwszym tygodniu Ćwiczeń, [w:] Droga wyzwolenia. Duchowość
ignacjańska, Kraków 1988, s. 251-252.
13
Ćwiczenia duchowne św. Ignacego obejmują cztery etapy duchowego rozwoju, zwane potocznie
"tygodniami". "Miara trwania każdego tygodnia jest miara osiągniętych rezultatów, zamierzonych przez
Ignacego na danym etapie Ćwiczeń, oraz zdolność rekolektanta i nadzieja, jaka rokuje na pełny owoc
Ćwiczeń" (por. CD 4, 16, 17, 19), Św. Ignacy Loyola, Pisma Wybrane. Komentarze, M. Bednarz (red.),
Kraków 1968, t. II, s. 21.
14
Por. P. Gervais, lgnace de Loyola et la confession general, "Communio" 8/1983, s. 69-83.
15
M. Bednarz, Rachunek sumienia i spowiedź generalna w pierwszym tygodniu Ćwiczeń, dz. cyt., s. 251.
16
Por. W. Stinissen, Spowiedź. Sakrament pojednania, Poznań 2000, s. 26-34.
17
Por. Z. Sujkowski, Służba spowiednika, [w:] J. Kanty-Pytel - S. Schudy, Pokuta i sakrament pojednania
we współczesnym Kościele, Poznań 1985, s. 31-43; J. Szarkowski, Postawa psychoterapeuty u kapłana w
konfesjonale, "Homo Dei" 3/197n. s. 198-204; J. Orzeszyna, Sakrament pojednania i pokuty, "Regina
Poloniae", Kraków 1993, s. 128-138.
S
.
4
W
ACŁAW
K
RÓLIKOWSKI
SJ
się grzechy i ich złość bardziej dogłębnie niż w czasie, gdy człowiek nie oddaje się rzeczom
wewnętrznym; uzyskując więc teraz większe ich poznanie i boleść z ich powodu, będzie się miało
większy pożytek i większą zasługę, niż miało się przedtem” (ĆD 44b). Pierwsza korzyść spowiedzi
generalnej dotyczyła bardziej wielości popełnionych grzechów, zaś druga korzyść ma charakter
bardziej jakościowy. Rekolektant, dzięki odprawionym Ćwiczeniom pierwszego tygodnia, odczuwa
w swym sercu większe zawstydzenie i zmieszanie, większy ból i łzy żalu, ponieważ bardziej
dogłębnie poznał popełnione grzechy, ich wewnętrzną złość i brzydotę. Tak więc im głębsze jest
poznanie złośliwości grzechów i niegodziwości, a nie tyko ich ilości, tym większy jest żal, boleść
duszy i łzy z powodu ich popełnienia i tym mocniejsze jest postanowienie poprawy.
Trzecia korzyść, jaka płynie ze spowiedzi generalnej polega na tym, że - jak mówi św. Ignacy -
„lepiej się wyspowiadawszy i mając lepsze usposobienie, staje się człowiek bardziej podamy i lepiej
przygotowany na przyjęcie Najświętszego Sakramentu. Przyjęcie zaś tego Sakramentu nie tylko
pomaga do tego, by nie upaść w grzech, lecz także do zachowania ustawicznego wzrostu w łasce”
(ĆD 44c). Komunia święta działa ex opere operato, jednak nie ulega wątpliwości, że jej skuteczność
działania w nas może być większa lub mniejsza, może przynosić większe lub mniejsze owoce dla
naszego życia duchowego w zależności od usposobienia i przygotowania się do jej przyjęcia
18
.
Określenie: „bardziej podatny” wskazuje na pasywną dyspozycję penitenta, na gotowość przyjęcia
Komunii świętej. Natomiast wyrażenie: „lepiej przygotowany” podkreśla dyspozycję pozytywną,
pragnienie uczynienia czegoś więcej, aby tym godniej przyjąć Najświętszy Sakrament
19
. Serce
penitenta im bardziej będzie oczyszczone łaską miłosierdzia Bożego, tym bardziej będzie podatne i
przygotowane na przyjęcie Ciała Zbawiciela. Z kolei, jak najlepsze przyjęcie Najświętszego
Sakramentu, „nie tylko pomaga do tego, by nie upaść w grzech, lecz także do zachowania
ustawicznego wzrostu w łasce” (ĆD 44c) i głębokiego zjednoczenie z Bogiem, co jest nadrzędnym
celem całych Ćwiczeń duchownych (por. CD 1, 21, 23, 233)
20
.
M
ETODA SPOWIEDZI GENERALNEJ
Wielką pomocą w przygotowaniu spowiedzi generalnej może być metoda, jaką proponuje św.
Ignacy w Ćwiczeniach duchownych. Jest ona szczególnie skuteczna wówczas, gdy jest połączona z
rekolekcjami ignacjańskimi, zwłaszcza z pierwszym tygodniem Ćwiczeń: „Spowiedź generalną
najlepiej jest odprawić zaraz po ćwiczeniach pierwszego tygodnia” (ĆD 44c); ale można ją
dostosować do spowiedzi z całego życia, także poza rekolekcjami.
Rachunek sumienia. Św. Ignacy zachęca, aby, rozpoczynając rachunek sumienia, także przed
spowiedzią generalną, najpierw „dziękować Bogu, Panu naszemu, za otrzymane dobrodziejstwa”
(ĆD 43.1)
21
. Jest to echo słów św. Pawła: W każdym położeniu dziękujcie, taka jest bowiem wola
18
W Katechizmie Kościoła Katolickiego czytamy o wielkim znaczeniu jak najlepszego przygotowania się do
przyjęcia Komunii świętej: "Musimy przygotować się do tej wielkiej i świętej chwili", KKK, 1385. W tym
kontekście czytamy także: "jest rzeczą właściwą, by wierni, jeśli tylko są odpowiednio usposobieni,
przyjmowali Komunię za każdym razem, gdy uczestniczą we Mszy świętej", KKK, Pallotinum, Poznań
1994, nr 1388.
19
Por. L. Pujadas, La "Confeción general con la Comunión, "Manresa" 9/1933, s. 49.
20
Por. W. Królikowski, Duchowy rozwój. Dynamika Ćwiczeń duchowych św. Ignacego Loyoli, Kraków 2005;
S. Rendina, La pedagogia degli Esercizi. Aspetti piu significatiivi, Roma 2002; M. Ruiz JURADO, Linee
teologiche strutturali degli Esercizi ignaziani, Roma 1998.
21
Św. Ignacy w książeczce Ćwiczeń duchownych podaje metodę, "sposób odprawiania rachunku sumienia
ogólnego", który zawiera w sobie pięć punktów: "Punkt 1: Dziękować Bogu, Panu naszemu, za otrzymane
dobrodziejstwa. Punkt 2: Prosić o łaskę poznania grzechów i odrzucenia ich precz. Punkt 3: Zadać od
duszy swojej zdania sprawy [z popełnionych grzechów]. Punkt 4: Prosić Boga, Pana naszego o
przebaczenie win. Punkt 5: Postanowić poprawę przy Jego łasce" (ĆD 43). Szerszy komentarz do
poszczególnych punktów ignacjańskiego rachunku sumienia ogólnego możemy znaleźć w: G. A.
Aschenbrenner, M. Bednarz, B. Schlink, Wyznaję nieprawość moją. Rachunki sumienia, Kraków 1992, s.
25-52; K. Osuch, Rachunek sumienia szczegółowy i ogólny. Jak codziennie ulepszać siebie, relacje z
S
POWIEDŹ GENERALNA
.
I
STOTA
-
CEL
-
METODA W UJĘCIU IGNACJAŃSKIM
S
.
5
Boża w Jezusie Chrystusie względem was (1 Tes 5,18).
Pierwszą czynnością w rachunku sumienia nie powinno być rachowanie popełnionych
grzechów, często mechaniczne, przesycone lękiem, czy pod presją różnych podświadomych
mechanizmów obronnych, ale przede wszystkim przypominanie sobie i wewnętrzne smakowanie tak
wielu dobrodziejstw miłującego nas Boga Ojca (Bóg jest miłością, 1 J 4, 8), który kocha bardziej
czynem aniżeli słowem (por. 1 J 3, 18; ĆD 230). Zdaniem św. Ignacego „wśród wszelkich
niewyobrażalnych niegodziwości i grzechów niewdzięczność należy do najbardziej obrzydliwych
rzeczy...; jest ona zapomnieniem otrzymanych dóbr, łask i darów; przyczyną, początkiem i źródłem
wszelkiego zła i grzechów”
22
.
W sytuacji osoby, która odprawia rekolekcje ignacjańskie pierwszego tygodnia Ćwiczeń
duchownych, dostrzeżenie darów Bożej miłości jest o tyle łatwiejsze, że ma już za sobą odprawione
medytacje na temat tak zwanego Fundamentu (por. ĆD 23), w którym rozważana jest prawda o
stworzeniu człowieka przez Boga, o celu ludzkiego istnienia oraz o celu innych stworzeń, które Bóg
uczynił z miłości do człowieka, i aby mu pomagały do zbawienia
23
. Rekolektant, przyjmując więc
prezenty Bożej miłości, wsłuchiwał się też w miłosne wyznania Boga: Zanim ukształtowałem cię w
łonie matki, znałem cię (Jr 1, 5); Pociągnąłem ich ludzkimi więzami, a były to więzy miłości (Oz
11,4); Moja gołąbka (Pnp 6,9); Drogi jesteś w moich oczach, nabrałeś wartości i}a cię miłuję (Iz
43,4); Ukochałem cię odwieczną miłością (Jr 31, 3). Widział wyraźnie, jaką miłością obdarzył nas
Ojciec: zostaliśmy nazwani dziećmi Bożymi i rzeczywiście nimi jesteśmy (1 J 3,1). Dziękczynienie,
którym rozpoczynamy rachunek sumienia, także przy spowiedzi generalnej, „otwiera nasze oczy i
serca na dary, które z woli Bożej stały się naszym udziałem”
24
.
Drugim krokiem w rachunku sumienia, według metody św. Ignacego, jest „prośba o laskę
poznania grzechów i odrzucenia ich precz (CD 43. 2). Penitent, przypominając sobie Boże
dobrodziejstwa i dziękując za nie Miłości, tym jaśniej dostrzega popełnione w życiu grochy i ich
obrzydliwość, i ma tym większe pragnienie odrzucenia ich Wie jednak, że jego własne oczy [zbyt]
mu schlebiają, by znaleźć swą winę i ją znienawidzić (Ps 36, 3), dlatego całym sercem prosi
miłosiernego Boga Ojca w Duchu Świętym o łaskę poznania grzechów i porzucenia ich z całą
stanowczością. Współczesny chrześcijanin, żyjący w świecie wielkich osiągnięć nauki i techniki,
narażony jest na zagubienie sacrum, tajemnicy. Najczęściej nie przystępuje do sakramentu
pojednania głównie dlatego, że nie czuje się aż tak wielkim grzesznikiem
25
. Tym bardziej więc
potrzebuje oświecającej łaski Ducha Świętego aby mógł poznać wewnętrzną złośliwość i brzydotę
popełnionych grzechów. Podczas odprawiania rekolekcji ignacjańskich pierwszego tygodnia służą
temu rozmyślania o grzechu (por. ĆD 45-61), które mogą być bardzo pomocne także poza
rekolekcjami.
Pierwsze rozmyślanie dotyczy grzechu Aniołów (por. CD 50), grzechu pierwszych rodziców
Bogiem i drugim człowiekiem, Kraków 2004, s. 27-104; D. K. Townsend, The exatnen reexamined,
Centrum Ignatianum Spiritualitatis 18 (1987/2), s. 11-64.
22
List św. Ignacego Loyoli z 18 marca 1542 roku do jego współbrata Szymona Rodriguesa; cyt. za: W.
Lambert, Słownik duchowości ignacjańskiej, Kraków 2001, s. 47.
23
Por. W. Królikowski, Zasada i Fundament Ćwiczeń duchowych św. Ignacego Loyoli, "Studia Bobolanum"
3/2004, s. 99-114.
24
G. A. Aschenbrenner, Codzienny rachunek sumienia, [w:] G. A. Aschenbrenner, M. Bednarz, B. Schlink,
Wyznaję nieprawość moje. Rachunki sumienia, Kraków 1992, s. 37.
25
Poza tym, dzisiejszy człowiek widzi, wciąż na nowo popełnia te same grzechy i to go zniechęca; nie wie,
co ma mówić na spowiedzi; nie czuje potrzeby spowiadania się; twierdzi, że spowiadanie się jest zbyt
upokarzające i wtedy wyznaje swoje grzechy bezpośrednio Bogu, jak to czynią protestanci; konfesjonał
staje się jakby krępujący, a księża wydają się zbyt zajęci innymi sprawami, by mieli słuchać spowiedzi;
woli wspólne nabożeństwa pokutne, uważając, że Bóg nie wymaga aż tyle, by udzielić przebaczenia.
Wobec takich i innych trudności prośba o łaskę poznania grzechów i porzucenia ich, przy okazji
spowiedzi generalnej, wydaje się tym bardziej pożyteczna; por. P. Descouvemont, Dlaczego mam się
spowiadać?, Kraków 1990, s. 3-11.
S
.
6
W
ACŁAW
K
RÓLIKOWSKI
SJ
(por. CD 51; Rdz 3, 1-19) i grzechu jakiegokolwiek człowieka, na przykład Dawida (por. ĆD 52; 2
Sm 11, 1 -12; 13). Celem tego rozmyślania jest poznanie obrzydliwości grzechu poprzez rozważenie
jego skutków. Św. Ignacy chce, aby rekolektant patrząc najpierw na grzech i jego śmiercionośne
skutki u innych, tym obiektywniej go ocenił i zdecydowanie odrzucił. Drugie rozmyślanie, dotyczące
grzechów własnych (por. ĆD 55-61), uświadamia rekolektantowi, że rzeczywistość grzechu, którą
rozważał u innych jest obecna także w nim samym. Spontanicznie rodzi się w nim refleksja, że
„jeżeli oni (np. aniołowie) za jeden grzech zostali strąceni; do piekła, to ileż razy ja na nie zasłużyłem
tyloma moimi grzechami?” (CD 50). Głębsze, w świetle Słowa Bożego
26
, poznanie obrzydliwości
grzechu prowadzi do „zawstydzenia i zmieszania” i do utożsamienia się z „rycerzem, który miał
stanąć przed swoim królem i jego dworem zawstydzony i skruszony, że ciężko obraził tego, od
którego najpierw otrzymał wiele darów i nagród” (ĆD 74).
Trzecim krokiem w rachunku sumienia, według metody św. Ignacego, jest „domaganie się od
duszy zdania sprawy” z popełnionych grzechów, „najpierw co do myśli, potem co do słów, a
wreszcie co do uczynków” (ĆD 43.3)
27
. Należy więc zbadać grzechy popełnione przeciwko
przykazaniom Bożym, przykazaniom Kościelnym, przeciwko aktualnej nauce Kościoła, przeciwko
obowiązkom stanu, w którym żyjemy, przeciwko natchnieniom Ducha Świętego itp.
Metodologiczną pomocą w objęciu grzechów popełnionych w przeszłości może być sugestia
św. Ignacego z rozmyślania o grzechach własnych, według którego mamy „przywieść sobie na
pamięć wszystkie grzechy swego życia, badając je rok po roku lub okres po okresie. Do tego trzy
rzeczy są pomocne. Najpierw zbadać miejsce i dom, gdzie mieszkałem; po drugie zbadać sposób
przystawania z drugimi; po trzecie, zajęcia [obowiązki i prace], wśród których żyłem” (ĆD 56).
Należy też „ważyć ciężkość grzechów, patrząc na ich szpetność i na złość, jaką ma w sobie każdy
popełniony grzech śmiertelny, choćby nawet nie był zakazany” (ĆD 57)
28
.
Żal za grzechy. W spowiedzi świętej szczególną rolę odgrywają dwa czynniki, czynnik Boski:
Krew Jezusa Chrystusa, i czynnik ludzki: łzy naszego żalu
29
. W Katechizmie Kościoła Katolickiego
czytamy: „Wśród aktów penitenta żal za grzechy zajmuje pierwsze miejsce. Jest to ból duszy i
znienawidzenie popełnionego grzechu z postanowieniem niegrzeszenia w przyszłości”
30
. W celu
wzbudzenia w sobie szczerego i głębokiego żalu za grzechy św. Ignacy zachęca rekolektanta, aby
rozważył kim jest, umniejszając się przez następujące porównania: „Po pierwsze -jakiż ja jestem w
porównaniu ze wszystkimi ludźmi? Po drugie - czymże są ludzie w porównaniu ze wszystkimi
aniołami i świętymi w raju? Po trzecie - rozważyć, czym są wszystkie stworzenia w porównaniu z
Bogiem? A ja sam - czymże być mogę? Po czwarte - rozważyć całe swe zepsucie i szpetność cie-
lesną. Po piąte - spojrzeć na siebie jak na jakąś ranę i wrzód, z którego wypłynęło tyle grzechów, tyle
niegodziwości i cały ten jad tak bardzo wstrętny” (ĆD 58). Rekolektant ma też rozważyć, kim jest
Bóg przeciw któremu popełnił grzech: „Rozważyć przymioty Jego Boskie i porównać z tym, co jest
im przeciwne we mnie: Jego mądrość z moją niewiedzą; Jego wszechmoc z moją słabością; Jego
sprawiedliwość z moją niegodziwością; Jego dobroć z moją złością” (ĆD 59).
Penitent „przechodzi (też) w myśli wszystkie stworzenia [i dziwi się], jak one zezwoliły mi żyć,
owszem, przy życiu mię zachowały. Jak aniołowie, choć są mieczem Bożej sprawiedliwości, znosili
26
Por. Rz 12-15; 1 Kor 12-13; Ga 5; Ef 4-6.
27
Należy pamiętać, że „są we mnie, jak mówi św. Ignacy, trzy rodzaje myśli, a mianowicie jedna myśl
moja, tj. powstająca z mojej tylko wolności i woli, dwie zaś inne przychodzą do mnie z zewnątrz, jedna
od ducha dobrego, druga od ducha złego” (ĆD 32).
28
Por. P. Gervais, Justice et misericord. La meditation sur les peches personnels dans les Exercices
Spirituels d'Ignace de Loyola, „Nouvelle Revue Theologicue” 106 (1984) 335-359; tenże, Peche-Pecheur.
Reflexion theologique et spirituelle, [w:] Dictionnaire de Spiritualite. Ascetique et mystique, t. XII/1,
koi. 815-853.
29
Por. Spowiedź. Przygotowanie do Sakramentu Pokuty według metody św. Ignacego Loyoli i w duchu św.
Franciszka Salezego, Warszawa 2002, s. 84.
30
KKK, 1451.
S
POWIEDŹ GENERALNA
.
I
STOTA
-
CEL
-
METODA W UJĘCIU IGNACJAŃSKIM
S
.
7
mię i strzegli i modlili się za mnie? Jak święci mogli wstawiać się za mną i modlić się za mnie? A
niebo, słońce, księżyc i gwiazdy? A ziemia sama - jak to się stało, że nie otworzyła się i nie
pochłonęła mię, tworząc nowe piekło, abym na wieki doznawał w nim katuszy?” (CD 60).
Rozpoznając swoją wielką grzeszność oraz nieskończenie wielką miłość Boga, przeżywa tym
głębszy żal i wielkie pragnienie, aby odtąd miłować Boga i Jemu tylko służyć we wszystkim.
Mocne postanowienie poprawy. „Postanowić poprawę przy Jego łasce” (ĆD43.5). Św. Ignacy
zachęca rekolektanta, aby stanął jako grzesznik przed Chrystusem wiszącym na krzyżu:
„Wyobrażając sobie Chrystusa, Pana naszego, obecnego i wiszącego na krzyżu, rozmawiać z Nim,
[pytając Go] jak to On, będąc Stwórcą, do tego doszedł, że stał się człowiekiem, a od życia
wiecznego przeszedł do śmierci doczesnej i do konania za moje grzechy. Podobnie, patrząc na siebie,
pytać się siebie: Com ja uczynił dla Chrystusa? Co czynię dla Chrystusa? Com powinien uczynić dla
Chrystusa? I tak, widząc Go w takim stanie przybitego do krzyża, rozważyć to, co mi się wtedy
nasunie” (ĆD 53). Bardzo ważne jest też w tym kontekście rozważenie różnych fragmentów Pisma
Świętego, które ukazują niezmierzone miłosierdzie Boże i budzą w sercu grzesznika głęboką nadzie-
ję, na przykład przypowieść o miłosiernym ojcu (por. Łk 15,11-32)
31
.
Penitent, postanawiając poprawę powinien zwrócić uwagę na to, do jakiej decyzji wzywa go
Pan Bóg. Z jednej strony dane postanowienie nie może być podejmowane niejako na wyrost, zbyt
ambitnie kształtowane przez wyobrażenia, że Pan Bóg wszystko w nas zdziała, co tylko zechcemy. Z
drugiej strony przyzwyczajenia, lęk przed porażką, czy brak zaufania w moc Bożej łaski nie mogą
odciągać penitenta od podjęcia postanowienia. Postanowienia nie mogą być wciąż zmieniane, ale
należy też uważać, czy nie są wciąż takie same, czy penitent nie przyzwyczaił się do nich zbytnio
32
.
Wyznanie grzechów. Jeśli wyznajemy nasze grzechy... Bóg odpuści nam grzechy (1 J1, 9).
Wyznanie grzechów wobec kapłana stanowi istotną część Sakramentu pokuty i pojednania, gdyż
„przez spowiedź człowiek patrzy w prawdzie na popełnione grzechy, bierze za nie odpowiedzialność,
a przez to na nowo otwiera się na Boga i na komunię Kościoła, by umożliwić nową przyszłość”
33
.
Penitent, wyznając grzechy z całego życia, czy z jakiegoś okresu, może posłużyć się ta samą metodą,
jaką św. Ignacy proponuje w rozmyślaniu o grzechach, własnych, czyli rozpocząć od przeszłości i
przechodzić rok za rokiem, albo okres za okresem (por. CD 56).
Przy wyznawaniu grzechów należy pamiętać o tym, aby było ono zawsze zawstydzające, to
znaczy, aby penitent wyznając grzechy nie próbował siebie wybielać, usprawiedliwiać, czy
tłumaczyć. Powinien raczej uderzać w to, co go najwięcej kosztuje; zaznaczyć rys przewrotny
popełnionych grzechów, który wolałby ukryć; pokreślić drobną upokarzającą okoliczność, która go
zawstydza. „Tym bardziej zaś strzeżmy się, by nie utopić upokarzającego oskarżenia w powodzi
oskarżeń bezbarwnych, by się nie starać ukryć tej winy przez wyrażanie uczuć pokory i żalu, które
nas podnoszą; by jej nie osłaniać zręcznymi wymówkami, nade wszystko zaś nie powiększać jej wi-
docznie, ażeby ujść w oczach spowiednika za duszę pokorną, nie zaś nędzną i grzeszną [...]. Nie
oskarżajmy się nigdy z tego, do czego się nie poczuwamy; nie przedstawiajmy się też gorszymi, niż
jesteśmy. To wielkie niebezpieczeństwo dla pychy wewnętrznej, która lubuje się widokiem
dobrowolnie znoszonych upokorzeń. Wynika stąd wielka szkoda dla duszy, gdyż przez to spowiednik
nie zna jej dobrze i nie może nią z pożytkiem pokierować”
34
.
Zadośćuczynienie. Każdy grzech wyrządza krzywdę bliźniemu, dlatego „należy uczynić
wszystko, co możliwe, aby ją naprawić (na przykład oddać rzeczy ukradzione, przywrócić dobrą
31
Por. J. Augustyn, Ojciec wzruszył się głęboko, Kraków 1999, s. 90-101. Pomocne mogą być też inne
teksty biblijne: Ps 30, 6; 51; 103, 8-13; 130, 8; Iz 1, 18; 53, 4nn; Jr 33, 8; Ez 18, 21-23; 33,11; Mi 7,18-
19; Mt 9,1-8; 18, 21-35; Łk 7, 36-50; 15, 1-10; 18, 9-14; 19,1-10; I 8,1-11; 13,1-21; 15,1-14; Kol 2, 13-
14).
32
Por. G. A. Aschenbrenner, Codzienny rachunek sumienia, dz. cyt., s. 47-49.
33
KKK, 1455.
34
Spowiedź, dz. cyt., s. 89; por. H. Caldelari, Przebaczenie źródłem życia. Dlaczego i jak się spowiadać,
Kraków 1997, s. 11-27.
S
.
8
W
ACŁAW
K
RÓLIKOWSKI
SJ
sławę temu, kto został oczerniony, wynagrodzić krzywdy). Wymaga tego zwyczajna sprawiedliwość.
Ponadto grzech rani i osłabia samego grzesznika, a także jego relację z Bogiem i z drugim
człowiekiem... Powinien zatem zrobić coś więcej, by naprawić swoje winy: powinien
«zadośćuczynić» w odpowiedni sposób lub «odpokutować» za swoje grzechy”
35
.
Zadośćuczynienie wydaje się być wyraźnie zaniedbane i złagodzone w naszych czasach.
Ograniczone zostało jedynie do wypełnienia pokuty zadanej przez spowiednika, a poza tym nie
przychodzi nam na myśl zadawać sobie samym jakichś umartwień, jako dopełnienie
zadośćuczynienia. Istotę zadośćuczynienia wyrażają trzy słowa, które wskazują też na jego metodę:
wynagrodzenie, które odnosi się do stosunków z bliźnimi i ma swoje źródło w cnocie sprawie-
dliwości; odpokutowanie, które odnosi się do Boga, jest owocem cnoty pokuty i wypływa z miłości
dziecięcej; oraz poprawa, która dotyczy naszego życia wewnętrznego, a która wymaga zarówno
roztropności, jak i żarliwości. Aby naprawić swoje dotychczasowe życie, „trzeba najpierw przez
wyrzeczenie oddalić od (duszy) niebezpieczne okoliczności, następnie otoczyć ją warunkami
sprzyjającymi jej rozwojowi, dając jej roztropnie ułożony regulamin życia; trzeba też nauczyć się
panować nad sobą i pracować nad swoim wyrobieniem”
36
. Ogromną pomocą do dobrym
przeżywaniu sakramentu pokuty i pojednania, w tym także zadośćuczynienia jest spowiednik, czy
kierownik duchowy.
* * *
Spowiedź generalna jest niezwykłą pomocą na drodze poznania, miłowania i naśladowania
Jezusa Chrystusa. Odprawiana z całego życia, lub z jakiegoś dłuższego okresu, na przykład przy
okazji podejmowania ważnych decyzji życiowych, czy odprawianych rekolekcji, ma ogromny wpływ
na pogłębienie naszego życia duchowego, gdyż otwieramy się w niej jakby szerzej, bo z całym
dotychczasowym życiem, na nieskończenie miłosiernego Boga Ojca, przyjmując w Jezusie
Chrystusie, naszym Zbawicielu dary przebaczenia grzechów i uzdrowienia ran, które one zadają.
Bardzo ważne jest jednak właściwe i jak najlepsze przygotowanie się do takiej spowiedzi. Wielką
pomocą w przygotowaniu spowiedzi generalnej mogą być rekolekcje odprawione według metody
Ćwiczeń duchownych św. Ignacego, które od ponad 450 lat są wychwalane przez wszystkich papieży,
za jakże piękne owoce duchowe dla całego Kościoła. Niech zatem osobiste odprawienie całych
rekolekcji ignacjańskich będzie skuteczną pomocą także w posługiwaniu sakramentem pokuty i
pojednania, czy kierownictwem duchowym, aby tym owocniej „kochać i służyć we wszystkim Jego
Boskiemu Majestatowi” (ĆD 233).
W
ACŁAW
K
RÓLIKOWSKI
SJ
(
UR
.
1964),
DR TEOLOGII
,
REKOLEKCJONISTA
,
KIEROWNIK
DUCHOWY
,
PRACOWNIK
C
ENTRUM
D
UCHOWOŚCI W
C
ZĘSTOCHOWIE
.
O
PUBLIKOWAŁ MIĘDZY INNYMI
:
D
YNAMIKA
Ć
WICZEŃ DUCHOWYCH ŚW
.
I
GNACEGO
L
OYOLI ORAZ
L
A
C
ONTEMPLACION PARA ALCANZAR
AMOR
,
IL SUO POSTO E SENSO NEGLI ESERCIZI SPIRITUALI
.
P
ROSPETTIVE ATTUALI
.
35
KKK, 1459.
36
Spowiedź, dz. cyt., s. 99.