Dowódcy Wileńskiej 
Armii Krajowej 

 

 

 
 
 

Zygmunt Edward Szendzielarz, ps. 
„Łupaszka” (ur. 12 marca 1910 w 
Stryju, zm. 8 lutego 1951 w 
Warszawie) – major kawalerii 
Wojska Polskiego i Armii Krajowej.

 

W kwietniu lub maju 1943 roku 
znalazł się w bezpośredniej 
dyspozycji Komendy Okręgu 
Wileńskiego AK, która pod koniec 
sierpnia tego roku oddelegowała 
go na dowódcę do pierwszego 
oddziału partyzanckiego AK na 
Wileńszczyźnie dowodzonego 
wcześniej przez ppor. -Antoniego 

Burzyńskiego ps. „Kmicic”. 26 sierpnia, podczas uzgadniania 
szczegółów dotyczącej wspólnej akcji oddziału „Kmicica” i 
dowodzonej przez Markowa Brygady im. Woroszyłowa na 
Miadzioł, w bazie sowieckiej partyzantki doszło do 
rozbrojenia i aresztowania sztabu „Kmicica”. Porucznik 
Burzyński został zamordowany, a jego partyzantów 
przesłuchano i podzielono na trzy grupy. Jedną, 50-osobową 
rozstrzelano. Na przełomie września i października 1943 roku 
oddział por. Szendzielarza liczył już ok. 100 ludzi. Przyjął on 
nazwę 5 Wileńskiej Brygady AK, zwanej też nieoficjalnie 
„Brygadą Śmierci”. Brygada operowała na terenie na płn.-
wsch. od Wilna. Prowadziła ona walki zarówno z Niemcami i 
ich litewskimi sojusznikami, jak też partyzantką sowiecką. 25 
stycznia uczestniczył w rozmowach we wsi Swejginie między 
przedstawicielami Okręgu Wileńskiego AK i niemieckich 
władz wojskowych

. 

Aleksander Krzyżanowski -  urodził 
się 18 lutego 1895 roku w Briańsku 
(gubernia orłowska) w Rosji, jako 
syn Jakuba i Zofii Wilamowskiej-
Knobelsdorf.  

. W połowie kwietnia 1944 roku, z 
rozkazu ppłk. Krzyżanowskiego 
utworzono sztab operacyjny 
oddziałów partyzanckich, którego 
zadaniem było koordynowanie 
działań poszczególnych brygad AK 
oraz rozwijanie ich szkolenia i 
struktury organizacyjnej. 

Początkowo strona polska nie przewidywała walk o większe 
miasta, gdyż obawiała się znacznych strat. Ostatecznie 
zmieniono jednak pierwotne ustalenia. 

Zajęcie Wilna miało być testem dobrej woli władz sowieckich 
i ich zamierzeń wobec Polski. Na gruncie lokalnym inicjatywa 
zdobycia Wilna wyszła od mjr. Macieja Kalenkiewicza ps. 
"Kotwicz" 

Ppłk Krzyżanowski z entuzjazmem zaakceptował ten pomysł. 

19 czerwca ppłk Krzyżanowski powrócił do Wilna. 
Następnego dnia w mundurze generała brygady przybył do 
sztabu polowego w Dziewieniszkach. 26 czerwca podpisał 
Rozkaz operacyjny nr 1 "Ostra brama", zawierający zadania 
dla poszczególnych zgrupowań. Tego samego dnia wydał 
także rozkaz do żołnierzy AK. Następne dni upłynęły mu na 
wizytowaniu oddziałów obu Okręgów. Szybkie posuwanie się 
Armii Czerwonej w stronę Wilna zmusiło go do przerwania 
inspekcji i powrotu do sztabu. Podczas nocnej narady z 2 na 3 

lipca wyznaczył datę rozpoczęcia operacji "Ostra Brama" na 7 
lipca wieczorem. Następnie ze sztabem operacyjnym 
przeniósł się bliżej Wilna, do leżących 25 km na płd.-wsch. od 
Wilna Wołkorabiszek. 

 

Wobec błyskawicznej ofensywy wojsk sowieckich data 
uderzenia na Wilno została przyśpieszona o 24 godziny. 
Trudności w łączności sprawiły jednak, że nie wszystkie 
oddziały AK dowiedziały się o tym. 6 lipca w południe odbyła 
się w sztabie polowym ostatnia odprawa przed akcją. 
Ustalono na niej trasę przemarszu na Wilno. Wieczorem ppłk 
Krzyżanowski wraz z pozostałymi oficerami dotarł na 
przedpole miasta, kiedy trwały już walki. Jednakże 
następnego dnia – wobec bardzo dużej przewagi Niemców – 
udał się razem wycofującymi się oddziałami z powrotem do 
Wołkorabiszek. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Gracjan Klaudiusz Fróg ps. 
„Góral”, „Szczerbiec” (ur. 8 
grudnia 1911 w Laskówce, zm. 
11 maja 1951 w Warszawie) – 
kapitan piechoty i broni 
pancernych Wojska Polskiego, 
członek wojskowej konspiracji 
Koła Pułkowe, dowódca 3 
Wileńskiej Brygady AK. 

Po zajęciu Wilna przez wojska 
niemieckie przeszedł do 
konspiracji w szeregach AK; 
współorganizował 17 - osobowy 
Oddział Lotny im. Króla 

Bolesława Chrobrego AK[2]. Od początku września 1943 
dowodził oddziałem partyzanckim AK działającym w rejonie 
Sużan. Od grudnia 1943 do lutego 1944 współdziałał z 6 
Wileńską Brygadą AK. W tym czasie jego oddział, liczący ok. 
100 partyzantów, został nazwany 3 Wileńską Brygadą AK. Brał 
udział w licznych akcjach zbrojnych, m.in. w Turgielach, 
Rudominie, Polanach, Mikuliszkach, gdzie w styczniu 1944 
rozbił ekspedycję karną niemieckiej żandarmerii i litewskiej 
policji pomocniczej. W nocy z 29 na 30 czerwca opanował 
Troki, zdobywając znaczne ilości broni, amunicji i 
wyposażenia wojskowego. W maju skutecznie walczył z 
litewskimi oddziałami Lietuvos Vietine Rinktine; ostatecznie 
w nocy z 13 na 14 maja 1944 po krwawej bitwie, został ranny. 
Na czele swojej Brygady w sile ok. 750 ludzi brał udział 6-8 
lipca w ciężkich, ale nieudanych walkach o Wilno w ramach 
operacji „Ostra Brama”, podczas których poniesiono duże 
straty i musiano wycofać się. 14 lipca otrzymał awans do 
stopnia kapitana. 

Maciej Kalenkiewicz ps. "Jan 
Kaczmarek", "Franciszek 
Tomaszewicz", "Bóbr", "Kotwica", 
"Kotwicz", "Jan Kotwicz", "Maciej 
Kotwicz", "Maciej", "M, K." (ur. 1 
lipca 1906 w Pacewiczach, zm. 21 
sierpnia 1944 w Surkontach) – 
podpułkownik dyplomowany 
Wojska Polskiego, cichociemny, 
ż

ołnierz Armii Krajowej, dowódca 

partyzancki w Okręgu 
Nowogródek. 

"Kotwicz" był współautorem i intensywnym propagatorem 
koncepcji akcji "Ostra Brama". Uważał, że zamanifestowanie 
polskości Wilna wobec aliantów i wkraczających wojsk 
sowieckich jest konieczne. W przypadku wrogiego 
nastawienia władz radzieckich wobec ujawnionego wojska 
polskiego, powinno ono nie dać się rozbroić i bronić swoich 
pozycji w Wilnie. Plan "Kotwicza" przewidywał współpracę 
obu okręgów: Wilna i Nowogródka. Zreferował go na 
naradzie, która odbyła się w Wilnie w połowie kwietnia, a w 
której poza nim uczestniczyli: Aleksander Krzyżanowski (ps. 
"Wilk"), komendant Okręgu Wilno, tamtejszy szef sztabu mjr 
Lubosław Krzeszowski (ps. "Ludwik"), zastępca delegata 
rządu dr Jerzy Dobrzański (ps. "Maciej"). 

12 czerwca 1944 r. plan operacji "Ostra Brama" został 
zatwierdzony przez Komendę Główną, natomiast 17 czerwca 
został przez "Kotwicza" zreferowany oficerom Podokręgu 
Nowogródek. Aby umożliwić włączenie do akcji Zgrupowania 
Stołpeckiego silny oddział pod dowództwem "Kotwicza" miał 
wyruszyć w stronę Wołożyna i, po połączeniu się ze 

Zgrupowaniem, wspólnie przebić się w stronę Wilna. Manewr 
ten zakończył się niepowodzeniem, a ranny w czasie walk pod 
Iwiem Kalenkiewicz musiał opuścić oddział i odjechać do 
szpitala