media_publiczne_w

Media publiczne w Polsce

Piotr Bielawski

bielawski2@wp.pl

Wbrew powszechnemu przekonaniu na świecie istnieją trzy,

a nie dwa systemy polityczne –

po pierwsze: kapitalizm, po drugie: komunizm i wreszcie po trzecie: chuliganizm.

My żyjemy w tym trzecim systemie.

Bogusław Kantor, Posiedzenie Kapituły Klubu 6,60;

Wrocław, 16 grudnia 1999 r.

Zabieganie o obecność w mass mediach przybrało, w krajach o ustabilizowanej demokracji i gospodarce

wolnorynkowej, formę zinstytucjonalizowaną. W kontaktach z redakcjami pośredniczą wyspecjalizowane firmy

public relations, które wiedzą jakimi metodami można uzyskać dostęp do telewizji i innych mass mediów. Jest

rzeczą zaskakującą w polskich mediach publicznych, że ich kierownictwa nie uświadamiają sobie znaczenia

stosowania technik public relations w promowaniu rozgłośni Polskiego Radia i programów TVP, nie wykorzystują

tej dziedziny do zdobywania słuchaczy i telewidzów. Zarządzający polskimi mediami publicznymi nie rozróżniają

równocześnie tego czym jest misja firmy od zapisów ustawowych nakładających na instytucję określone obowiązki

(1).

W demokracjach typu zachodniego telewizja i inne mass media funkcjonują w oparciu o przepisy prawa, które mają

przeciwdziałać tendencjom monopolistycznym. Telewizja publiczna, zyskuje formalną niezależność od rządu

i parlamentu. Intencją prawodawców jest zwykle stworzenie takich warunków funkcjonowania mediów, by osiągnąć

maksymalne zbliżenie do modelu określonego m.in. w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka (2).

Należy przy tym zwrócić uwagę, że dążenie do owego ideału nie wynika ze szczególnego przywiązania

poszczególnych ludzi do zasad. Jest ono przede wszystkim wynikiem gry różnych sił, mających sprzeczne interesy -

również w odniesieniu do mass mediów. To prawda, że na rynku telewizyjnym dominują wielcy potentaci (jest to

naturalne ze względu na techniczne skomplikowanie tego środka przekazu i konieczność dużych inwestycji), to

prawda, że różne sieci telewizyjne powiązane są z grupami kapitałowymi, politykami... Równocześnie jednak i

politycy, i przedsiębiorcy uzależnieni są od mass mediów. Nie jest możliwe uzyskanie przez jedną grupę interesów

wpływu - kapitałowego czy politycznego - na wszystkie sieci telewizyjne, radiowe i na prasę.

Ciągłe doskonalenie prawa, mającego chronić wartości demokratyczne - również w mass mediach - wynika

jednocześnie ze świadomości, że każde istotne zachwianie pewnej równowagi zapewniającej „równość szans” jest

niebezpieczne dla ustroju demokratycznego jako systemu korzystnego dla wszystkich jego uczestników. Mario

Vargas Llosa zauważa, że „gdy legalność jest przywilejem tych, którzy posiadają władzę ekonomiczną i polityczną,

jedyną alternatywą dla klas mniej uprzywilejowanych jest nielegalność” (3)

Telewizja (i inne mass media) określana jest jako „czwarta władza”, ponieważ mimo wspomnianych uwarunkowań

ma jednak zwykle znaczną niezależność. Ona właśnie, stanowiąc swoisty hamulec bezpieczeństwa, ogranicza

władze polityczne i gospodarcze, które muszą nie tylko brać pod uwagę opinie artykułowane w środkach masowego

przekazu, ale również je przewidywać przy podejmowaniu konkretnych decyzji i działań. Co więcej, władze

wykonawcze i ustawodawcze (a nawet pojedyncze przedsiębiorstwa) podejmują często działania postulowane przez

media.

Publikacje z czasów PRL, podejmujące problematykę mass mediów, usiłowały dowodzić, że telewizja, niezależnie

od tego, czy funkcjonuje w krajach demokracji zachodniej, czy w państwach bloku „socjalistycznego”, działa

właściwie podobnie i ma podobne mankamenty. Jedną z takich prób podjął Krzysztof T.Toeplitz, który pisał, że

„wolnorynkowa i często, jak na przykład w wypadku afery Watergate, popadająca w otwarty konflikt

z administracją państwową telewizja amerykańska wcale nie jest przez to w mniejszym stopniu eksponentem systemu

niż telewizje państwowe i kontrolowane przez rządy”. (4)

Pozornie stwierdzenie to wydaje się słuszne, a nawet

zgodne z wcześniej postawioną tezą. Przecież na podstawie analizy mass mediów można określić nie tylko miejsce,

jakie zajmują w systemie politycznym danego państwa, ale również zebrać informacje o sposobie sprawowania

władzy, organizacji społeczeństwa etc. Jednakże przypisywanie telewizji osiągania podobnych efektów - niezależnie

od tego, czy wraz z innymi mediami stanowi „czwartą władzę”, czy jest jednym z narzędzi sprawowania władzy

w państwie totalitarnym - jest próbą symetrycznego traktowania systemu demokracji zachodniej i „demokracji

socjalistycznej”. Przed takim rozumowaniem wielokrotnie ostrzegał politologów zachodnich Alain Besançon. Jeden

system polityczny nie jest prostą negacją drugiego. Nie można - bez absolutnej pewności popełnienia błędu - do

opisywania danej rzeczywistości stosować aparatu pojęciowego przystosowanego do opisywania innej.

Zastosowanie schematu: i tu, i tu jest stacja telewizyjna, i tu, i tu obywatele mają telewizory, i tu, i tu telewizja nie

jest całkiem samodzielna, nie doprowadzi do żadnych sensownych wniosków. Tak jak przywoływany przez KTT

fakt zlikwidowania monopolu TV państwowej w Wielkiej Brytanii i powstania „nowego monopolu prywatnego” nie

wiadczy o niczym innym, jak tylko o tym, że ówczesna struktura telewizji rządowej nie przystawała do rzeczy-

wistości państwa demokratycznego, a tym samym nie mogła być efektywna.

Zasadnicza różnica pomiędzy telewizją w państwie demokratycznym i w państwie totalitarnym polega na tym, że

gdy w pierwszym przypadku występuje relacja zwrotna pomiędzy mediami a podmiotami „władzy”, to w drugim

przypadku mass media traktowane są tylko jako jedno z narzędzi sprawowania władzy - są przedmiotem, a nie

jednym z podmiotów uczestniczących w systemie społecznym.

Proces komunikacji był i jest niedoskonały. Ludzkość usiłuje doskonalić sposób porozumiewania się w taki sposób,

by przekazywane informacje docierały „do celu” możliwie nie zakłócane. „Komunikowanie się to wzajemne

przekazywanie informacji, umiejętności, pojęć, idei, uczuć itp. za pomocą symboli tworzonych przez słowa, dźwięki,

obrazy czy dotyk” (5).

„Sygnały przekazujące symbole poddane są zakłóceniom. Zakłócenia te występują zarówno w

układach kodującym i dekodującym, jak i w torze przesyłowym...” (6)

Ograniczmy się do próby określenia, czym w obu przypadkach są „zakłócenia”. W przypadku systemów

demokratycznych „zakłócenia”, powstające w procesie nadawczo-odbiorczym, powodują pewne zniekształcenie

informacji. Informacja dekodowana jest przez odbiorcę w sposób odbiegający w pewnym stopniu od intencji

nadawcy i od opisywanej rzeczywistości. Miarą niedoskonałości przekazu będzie owa niezgodność z

rzeczywistością i intencjami nadawcy. Niedoskonałość ta będzie do pewnego stopnia niwelowana przez pojawienie

się informacji na ten sam temat w innych mediach (przygotowanej przez innych nadawców).

W przypadku informacji przygotowywanej przez mass media w państwach totalitarnych jej podstawowym celem

jest zakłamanie rzeczywistości. Niezgodność z faktami nie jest w tym przypadku wadą, a zaletą nadanej informacji.

Zakłócenie w procesie nadawczo-odbiorczym określi, tak jak w pierwszym przypadku, niezgodność z intencjami

nadawcy, ale również (odwrotnie niż tam) stopień jej zgodności z rzeczywistością. (7)

Alain Besançon w rozmowie z George Urbanem tak mówi:

Propaganda sowiecka jest świadectwem obecności władzy. Jak długo zwyczajni ludzie zachowują się zgodnie z tym

rytuałem, są świadomi swej sytuacji niewolników (8). Nikt rozważny nie ośmieli się stwierdzić, że rządy państw

demokratycznych dzięki mass mediom są właśnie w taki sposób obecne w świadomości społecznej.

Zrozumienie fundamentalnej odmienności w funkcjonowaniu telewizji, radia i prasy w zależności od systemu

politycznego i gospodarczego ma zasadnicze znaczenie dla próby oceny mechanizmów powodujących zmiany w

polskich mass mediach po 1989 r. Wówczas Polsce rozpoczynają się próby budowania systemu politycznego na

wzór demokracji typu zachodniego. Tym próbom towarzyszy niejednokrotnie dziecięca naiwność adeptów, których

zmiana sytuacji w skali globalnej wprowadziła na polską scenę polityczną. Oczywiście skutki 50 lat funkcjonowania

w Polsce systemu totalitarnego, który charakteryzował się trzema najważniejszymi cechami: stworzeniem monopolu

w sferze politycznej, zcentralizowaniem gospodarki oraz – co może w tym miejscu najważniejsze – wprowadzeniem

reglamentacji informacji i uznaniem za jedno z najważniejszych narzędzi sprawowania władzy (i represji)

zarządzania informacjami, nie miną w krótkim czasie. W odróżnieniu od rządzących PRL dzisiejsze elity

niezależnie od rodowodu i orientacji politycznej, nie doceniają znaczenia mediów publicznych w przyspieszeniu

budowania systemu demokratycznego w Polsce (9). Media publiczne mogłyby stać się użytecznym narzędziem

kreowania nowych lub „regenerowania” niemal doszczętnie zniszczonych mechanizmów społecznych,

nieodzownych dla funkcjonowania demokratycznego państwa. Z całą mocą podkreślam: narzędziem, a nie

kreatorem czy jeszcze jednym centrum politycznym. Politycy obawiają się mediów uznając je za niebezpiecznie

nieprzewidywalne. Tam gdzie jest to tylko możliwe usiłują zapewnić sobie bezpośredni wpływ na mass media –

zwłaszcza na telewizję publiczną (10). Osiągają w tej mierze w Polsce spore sukcesy (11) powodując, że PR i TVP

stają się w niebezpiecznym stopniu agendami rządowymi lub opozycyjnymi ośrodkami politycznymi (12).

Oczywiście wszystkie strony sceny politycznej mają do Polskiego Radia i TVP pretensje, które z jednej strony

potwierdzają uzyskanie przez media publiczne bardzo jeszcze ograniczonej niezależności, z drugiej dowodzą, że

polscy politycy nie potrafią w sposób profesjonalny posługiwać się podstawowym narzędziem uprawiania polityki

w systemie demokratycznym. Jest też faktem, że media publiczne nie mogą przekroczyć pewnych reguł

informacyjnych i dość często są obiektem całkowicie nieuzasadnionej krytyki.

Zatem w naszym życiu politycznym i gospodarczym pozostało jeszcze wiele elementów tzw. „minionej epoki” -

zarówno w prawodawstwie, jak i mentalności ludzi. Również w mass mediach obecny jest nadal homo sovieticus.

Model telewizji funkcjonującej na Zachodzie postrzegany był, jako niedościgły ideał. Dzisiaj, kiedy Polskie Radio i

TVP zrobiły pierwsze kroki w kierunku przeniesienia modelu z „lepszej części świata”, przychodzą także pierwsze,

bolesne rozczarowania. Telewizja nie jest bowiem czymś wyodrębnionym z całokształtu stosunków społeczno-

politycznych danego kraju. Przeciwnie, skupia ona w sobie i odbija te wszystkie procesy i zjawiska, które występują

w realnym świecie. Dotyczy to nie tylko informowania o tym przez telewizję, ale i wpływu czynników

zewnętrznych na sposób funkcjonowania telewizji publicznej jako instytucji. Na polskiej scenie politycznej (a

ciślej rzecz ujmując w krajach pozostających w niedalekiej przeszłości w orbicie ZSRR) widoczna jest wyraźnie

tęsknota za Radiokomitetem, jako dobrym, zrozumiałym instrumentem sprawowania władzy. Coraz bardziej

jednorodna politycznie Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji traci sukcesywnie znaczenie i gubi misję, do

wypełniania której została powołana. Beata Ociepka pisze: W polskim konflikcie wokół Krajowej Rady Radiofonii i

Telewizji bardzo wyraźnie można zaobserwować, że wszyscy politycy – zarówno koalicji, jak i opozycji – cierpią na

syndrom wrogich mediów. Polega on na przekonaniu, że media traktują polityków nie fair. Niewątpliwie każdy rząd

chciałby mieć kontrolę nad mediami, oznaczałoby to jednak utratę możliwości krytyki partii politycznych i rządu, a

więc zanik funkcji kontrolnej, jaką pełnią media (13).

Biorąc pod uwagę ułomności telewizji wynikające z jej specyfiki, ale uwzględniając równocześnie jej szczególne

znaczenie w funkcjonowaniu demokratycznego społeczeństwa, warto podjąć próbę rozważenia roli, jaką może ona

odegrać „w okresie transformacji ustrojowej”. Wydaje się bowiem, że publiczne radiofonie i telewizja wraz z

innymi mediami mogą, w sposób istotny wpłynąć na złagodzenie lub zwielokrotnienie szoku, jaki przeżywają kraje

dawnego „obozu socjalistycznego”.

Szczególnie ważnym elementem „odchodzenia od realnego socjalizmu” jest budowanie demokracji lokalnej” (14).

Publiczna telewizja regionalna oraz Polskie Radio mogłyby stać się istotnym katalizatorem tych zmian, ale równie

skutecznie mogą te zmiany opóźniać (15). W ciągu ostatnich kilku lat rozpoczął się jednak proces zmierzający do

marginalizowania lub wręcz likwidacji publicznej telewizji regionalnej. Regionalne ośrodki TVP zostały

zorganizowane w ułomnie zresztą funkcjonującą sieć i stają się elementem III programu TVP. Czas antenowy

przewidziany dla ośrodków regionalnych jest sukcesywnie redukowany. Marek Jachimowski podczas konferencji w

Katowicach ponad trzy lata temu mówił: Przytaczane argumenty za tego typu rozwiązaniami – słabość finansowa,

kadrowa czy organizacyjna – są z punktu widzenia telewizji jako instytucji [spółki prawa handlowego – przyp. PB]

zapewne uzasadnione. Kiedy jednak spojrzymy na telewizję regionalną, szczególnie publiczną, jako na element

regionalnego systemu informacji społecznej, i miejsce, jakie ta telewizja zaczyna zajmować jako źródło informacji

regionalnej i lokalnej, to te argumenty należy rozpatrywać z innej perspektywy (16). Dalej Jachimowski uzasadnia

bezsens budowania ułomnego programu III TVP i podkreśla znaczenie publicznej telewizji regionalnej w systemie

komunikacji społecznej w regionach. W moim przekonaniu patologia w funkcjonowaniu regionalnych stacji TVP

wynika z dwóch przyczyn. Po pierwsze ze sposobu zorganizowania TVP po likwidacji Komitetu ds. Radia

i Telewizji, po drugie z absurdalnego systemu finansowania mediów publicznych w Polsce. Trzecim obciążeniem są

rzecz jasna niekończące się spory i gry polityczne wokół tych mediów, ale jest to zjawisko, którego nie da się

ograniczyć w krótkim czasie.

Kiedy słyszy się uzasadnienia mówiące o ograniczonych możliwościach finansowych TVP, o konieczności szukania

oszczędności i kiedy obserwuje się oszczędzanie w wydatkach przede wszystkim na ośrodki regionalne, nasuwa się

pytanie: Czy osoby zarządzające TVP oraz KRRiT rozumieją zadania mediów publicznych określone, ułomnie

zresztą, w Ustawie o Radiofonii i Telewizji ? (17)

Najważniejsze zadania jakie powinny spoczywać na mass mediach publicznych sformułowałbym następująco:

•

główny nacisk powinien być położony na rozwój programów i ośrodków regionalnych Polskiego Radia i TVP;

ich zadaniem powinno być:

działanie na rzecz odtwarzania mechanizmów demokracji lokalnej i regionalnej

działanie na rzecz świadomego uczestniczenia w wyborach: m.in. przez prezentowanie polityków

działających na arenie ogólnopolskiej a wywodzących się z regionu oraz osób aspirujących do takich funkcji

(parlamentarzyści, liderzy ugrupowań politycznych, ministrowie etc.)

prezentowanie osób pełniących ważne funkcje dla społeczności lokalnych i regionalnych oraz osób, które

pretendują do zajmowania takich stanowisk

prezentowanie i działanie na rzecz rozwoju nauki i kultury w regionie

działanie na rzecz tożsamości regionalnej

oświata wyborcza (związek między wyborami a zajmowaniem stanowisk, procedury wyborcze etc.)

współpraca z mediami z innych regionów i mediami ogólnopolskimi, zagranicznymi mająca na celu

promocję danego regionu

animowanie i uczestniczenie w przedsięwzięciach istotnych dla regionu...

•

publiczne media ogólnopolskie (w największym skrócie) powinny:

informować – tak jak to zresztą czynią – o ważnych wydarzeniach politycznych, społecznych i

gospodarczych mających znaczenie dla naszego kraju

działać w większym niż dotąd stopniu na rzecz świadomego uczestniczenia obywateli w wyborach

podejmować inicjatywy na rzecz „podnoszenia poziomu intelektualnego i kulturalnego” Polaków (w tym

unikać emitowania telenowel na skandalicznie niskim poziomie tak jak to czynią obecnie)

w konstruowaniu programu we wszystkich przypadkach dopuszczając materiał do emisji należy przyjąć, że

kryterium decydującym jest poziom intelektualny i artystyczny etc.

Inna perspektywa spojrzenia na problemy finansowe TVP, o której mówi Jachimowski, powinna raczej nasuwać

pytanie: Czy państwo polskie stać na rezygnowanie z tak istotnego instrumentu odtwarzania demokracji lokalnej

i regionalnej, jakim są sprawnie funkcjonujące media publiczne w regionach? Można postawić równocześnie dalej

idące, a zarazem retoryczne pytanie: Co w działalności TVP powinno być ważniejsze - programy ogólnopolskie czy

regionalne?

W sondażach ośrodków badania opinii publicznej, powszechnie krytykowana TVP zajmuje wysokie miejsce wśród

instytucji cieszących się największym zaufaniem polskiego społeczeństwa (18). Słowo telewizja jest używane –

zwłaszcza w środowiskach politycznych, jako synonim mass mediów. Nawet ludzie silnie związani ze

rodowiskiem dziennikarskim mówiąc o mediach publicznych często zapominają o Polskim Radio.

Radiokomitet, najwyraźniej uważany jeszcze przez kilka lat po 1989 r. za dobry instrument sprawowania władzy,

umierał długo. Oczywiście dyskutowano o odpolitycznieniu mediów państwowych, padało określenie media

publiczne, ale rzeczywisty spór toczył się właściwie od „okrągłego stołu” tylko o to kto będzie mediami, a

zwłaszcza TVP, dysponował. Wiesław Godzic stwierdza: Charakterystyczny wydaje się fakt, że widzowie uznając

telewizję publiczną za jedną z najbardziej wiarygodnych instytucji życia publicznego, formułują jednocześnie wobec

niej szereg uwag krytycznych. Część z nich wynika z wielkich oczekiwań w stosunku do tego medium (szczególnie w

konfrontacji ze stacjami komercyjnymi), inne zaś dotyczą odstępstw od – na ogół nieartykułowanego – wzorca tego,

jak ma wyglądać telewizja publiczna w powszechnym odczuciu (19).

I tak naprawdę niewielu wie, że Telewizji Polskiej nadano inną formę organizacyjną niż Polskiemu Radiu. TVP jest

jedną instytucją z oddziałami regionalnymi, Polskie Radio zostało podzielone. Z centrali warszawskiej utworzono

odrębną spółkę – kilkanaście rozgłośni regionalnych działa także jako samodzielne organizmy z „własnymi”

Radami Nadzorczymi. To jedna z najbardziej interesujących spraw, determinująca funkcjonowanie mediów

publicznych w Polsce. Dlaczego dwa organizmy – Polskie Radio i Telewizję Polską – „zrestrukturyzowano” w

różny sposób. Jaki to ma wpływ na ich funkcjonowanie? Które rozwiązanie ma więcej zalet? To pytania istotne, ale

nie najistotniejsze... (20). Zarówno TVP, jak i poszczególne rozgłośnie PR funkcjonują w schizofrenicznej sytuacji

prawnej. Z jednej strony są spółkami prawa handlowego, z drugiej mają obowiązki nałożone na nie w ustawie o

radiofonii i telewizji. Muszą podejmować działania non profit lub wręcz przedsięwzięcia deficytowe. Chodzi tutaj

przede wszystkim o programy kulturalne, oświatowe, część programów poświęconych polityce..., które zwykle mają

niewielką « oglądalność i słuchalność ». Spełnianie zaleceń ustawy oznacza właściwie działanie na szkodę spółki, a

takie postępowanie zagrożone jest karami na mocy odpowiednich przepisów Kodeksu Karnego.

Dawno już minęły czasy kiedy Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji była instytucją, którą opinia publiczna

obserwowała nie tylko z zainteresowaniem, ale i z nadzieją. Nadzieją, że KRRiT, wbrew doświadczeniom innych

krajów naszej części Europy, stanie się faktycznym « strażnikiem pieczęci » pilnując niezależności mediów

publicznych, czuwając na wypełnianiem przez nie obowiązku podejmowania działań mających służyć rozwojowi

społeczeństwa: zarówno pod względem politycznym, jak i kulturalnym. Oczekiwano również, że KRRiT będzie

pozytywnie wpływała na rozwój rynku elektronicznych mediów komercyjnych oraz, co chyba najistotniejsze, na

kształtowanie prawa dotyczącego radia i telewizji. „Niewidzialna ręka wolnego rynku...” niewątpliwie najbardziej

pomogła KRRiT w sprawie mediów komercyjnych. Z pozostałymi dwoma sprawami jest znacznie gorzej.

Radiofonie publiczne i TVP usiłują lawirować pomiędzy obowiązującymi je sprzecznymi przepisami. Jest to jeden –

nie jedyny co trzeba bardzo wyraźnie podkreślić – z czynników mających wpływ na jakość programów Polskiego

Radia i Telewizji Polskiej, zmuszonych do emitowania „produkcji” schlebiających gustom publiczności spod znaku

„Zbuntowanego Anioła”, stanowiącej niestety zdecydowaną większość oraz programów z niewielką widownią, ale

spełniających wymogi misji mediów publicznych określonych w ustawie. O „oglądalność” będą pytali

reklamodawcy, o programy narzucone przez ustawę przedstawiciele KRRiT. W sprawozdawczości podobno nawet

da się mierzyć tę „misyjność” w procentach. Ale to problem dla językoznawców (nie jedyny jak widać wyżej w

związku z mediami), a być może również dla innych specjalistów...

To, że media publiczne powinny mieć specjalny status uwzględniający ich szczególne powinności wobec państwa

jest chyba oczywiste. Trzeba równocześnie mieć świadomość, iż w Polsce system demokratyczny dopiero powstaje.

Nasza sytuacja pod każdym względem, również jeśli chodzi o rynek mediów, o sytuację publicznego radia i

telewizji (a tym samych ich szczególne zadania) znacznie różni się od problemów mających miejsce

w ustabilizowanej demokracji typu zachodniego i gospodarce wolnorynkowej (21).

Kwestie finansowania mediów publicznych rozwiązano na zachodzie Europy w różny sposób. Np. francuska

telewizja publiczna emituje reklamy, a brytyjskiej robić tego nie wolno. Dla nas jednakże z tych przykładów

niewiele wynika, ponieważ powinniśmy szukać rozwiązań dostosowanych do naszej szczególnej sytuacji (dla nas

powinny być istotne doświadczenia, najczęściej negatywne, krajów Europy Środkowo-Wschodniej znajdujących się

w podobnej do nas sytuacji). Czytelność finansów i zadań mediów publicznych jest, co oczywiste, sprawą

najwyższej wagi. Należałoby więc – obok poszukiwania dla nich odpowiedniej formuły prawnej – usunąć z nich

reklamę. Do mediów komercyjnych, siłą rzeczy musieliby przejść dotychczasowi reklamodawcy Polskiego Radia i

Telewizji. Natomiast reklama w elektronicznych mediach komercyjnych powinna zostać obłożona dodatkowym

podatkiem, który byłby przeznaczony w całości na finansowanie Polskiego Radia i Telewizji. Sposób finansowania

tych mediów, po trosze z abonamentu, po trosze z własnych wpływów, nigdy nie będzie dobrze funkcjonował.

Sławomir Zieliński, dyr. I programu TVP, podczas spotkania na Uniwersytecie Wrocławskim stwierdził: ile

wpływów z abonamentu tyle misji - miał zapewne na myśli „misyjność”: tę mierzoną w procentach. Taka postawa

jest o tyle usprawiedliwiona, że prawo nie przewiduje poważnych konsekwencji z powodu niewywiązywania się z

misji mediów publicznych, choćby dlatego, że misja nie została sformułowana; natomiast zaniedbywanie interesu

finansowego spółki prawa handlowego powoduje poważne skutki prawne.

Takie rozwiązanie oznaczałoby pokrywanie przez budżet wszystkich wydatków mediów publicznych i wiązałoby

się z koniecznością usprawnienia systemu kontroli rozgłośni Polskiego Radia i Telewizji Polskiej w taki sposób, by

maksymalnie ograniczyć marnowanie pieniędzy przeznaczanych na ich funkcjonowanie (nie mówiąc już o korupcji,

obecnej zwłaszcza w TVP), a przede wszystkim zmuszałoby do jasnego określenia misji mediów publicznych w

naszym kraju...

Adres bibliograficzny:

Piotr Bielawski. Media publiczne w Polsce, [w:] Nowe media, nowe w mediach, pod red. Igora Borkowskiego i

Aleksandra Woźnego, Oficyna Arboretum 2002 (na zlecenie Uniwersytetu Wrocławskiego).

Przypisy:

1  Jeden  z  członków  zarządu  Radia  Wrocław,  poproszony  o  przytoczenie  misji  kierowanej  przez  niego
firmy,  odesłał  nas  do  ustawy  o  Radiofonii  i  Telewizji,  gdyż  w  jego  mniemaniu  misja  stacji  publicznej
właśnie tam jest sformułowana.
Paweł Ciećkiewicz  i  Dominik Kurpiel,  Polskie Radio  Wrocław SA – Zarządzanie Strategiczne  (projekt),
Wydział Informatyki i Zarządzania Politechniki Wrocławskiej, Wrocław 2001, str. 8

2  Artykuł  19  Powszechnej  Deklaracji  Praw  Człowieka  mówi:  Każdy  ma prawo  do  wolności  poglądów  i
wypowiedzi;  to  prawo  zawiera  w  sobie  wolność  głoszenia  poglądów  bez  ingerencji  oraz  swobodę
poszukiwania,  otrzymywania  i udzielania  informacji  i  idei  poprzez  środki  masowego  przekazu,
niezależnie od granic.

3 Mario Vargas Llosa, Cicha rewolucja peruwiańska. CR1515, lipiec/sierpień 1987

4 Krzysztof Teodor Toeplitz, Szkice edynburskie czyli system telewizji, PIW, Warszawa 1979. s. 13

5  Dominic.  A  Infante,  Andrew  5.  Rancer,  Denna  F.  Won1ack,  Building  communication  theory,
Wayeland Press Inc., 1993

6 Andrzej Wiszniewski, Jak przekonująco mówić i przemawiać, PWN, Warszawa-Wrocław
1994, s. 14

7  Krótko  mówiąc:  ponieważ  totalitaryzm  oznacza  całkowitą  kontrolę  państwa  nad  wszystkim
dziedzinami życia oraz nieograniczoną władzę sztucznej ideologii państwowej nad ludzkimi umysłami,
może  on  dojść  do  doskonałości  tylko  wówczas,  jeżeli  uda  mu  się  wyeliminować  opór  zarówno
naturalnej,  jak  i umysłowej  rzeczywistości.  czyli,  innymi  słowy,  całkowicie  znieść  rzeczywistość.
Dlatego,  kiedy  mówimy  o  totalitarnych  reżimach,  nie  mamy  na  myśli  systemów  doskonałych,  lecz
raczej  takie,  które  dążą  bezustannie  do  osiągnięcia  doskonałości,  do  wchłonięcia  wszystkich  kanałów
ludzkiej komunikacji i wykorzenienia wszystkich spontanicznie powstających form życia społecznego.
Leszek Kołakowski, Totalitaryzm i zalety kłamstwa, W: Aneks nr 36, Londyn 1984, s.108

8  George  Urban,  Alain  Besançon,  Czy  Gorbaczow  może  zmienić  system  -  Język  i  władza
w społeczeństwie sowieckim, ENCOUNTER, maj-czerwiec 1987

9 Sytuacja podobna, a nawet gorsza, ma miejsce we wszystkich krajach znajdujących się do niedawna
pod dominacją ZSRR. Patologia, występująca m.in. na scenie, z którą mamy do czynienia w tej części
Europy  jest  bolesną  spuścizną  ponad  50  lat  okupacji  sowieckiej.  Szczególnie  dotkliwe  konsekwencje
będziemy  odczuwać  nie  w  gospodarce,  jak  się  dość  powszechnie  sądzi,  ale  w  naszej  zmienionej
mentalności.

10  Por.  Telewizja  publiczna  powinna  być  telewizją  odważną  -  tak  prezes  TVP  Robert  Kwiatkowski
uzasadnił  emisję  filmu,  w  którym  oskarżono  polityków  PC  o  przyjmowanie  pieniędzy  z  FOZZ.  Z
naszych  informacji  wynika,  że  oskarżenie  braci  Kaczyńskich  odbije  się  echem  także  w  innych
programach TVP.
Kazimierz Groblewski, TVP w ogniu walki, „Rzeczpospolita”, 20.6.2001

Nie sposób oprzeć się wrażeniu, że odwaga prez. Kwiatkowskiego w krytykowaniu braci Kaczyńskich
jest porównywalna z odwagą prez. Walendziaka krytykującego ekipę SLD-PSL

11 W opozycji do rządzącej koalicji SLD-PSL postawił TVP Wiesław Walendziak twierdząc, że kierowana
przez niego telewizja będzie równoważyła lewicowy układ w państwie; opozycja TVP pod
kierownictwem

Roberta

Kwiatkowskiego wobec rządu Buzka była bardziej subtelna, bardziej

konsekwentna i nigdy nie została zadeklarowana.

12  Por.  Krajowa  Rada  Radiofonii  i  Telewizji  najprawdopodobniej  nie  zajmie  się  wypowiedzią  byłego
naczelnego  "Trybuny",  który  ujawnił,  że  lider  SLD  regularnie  spotykał  się  z  wysokimi
funkcjonariuszami mediów publicznych, by ustalać strategię propagandową tego ugrupowania.
Luiza Zalewska, Rolicki powiedział inni zaprzeczają, „Rzeczpospolita”. 30.3.2001

13  Bogusława  Dobek-Ostrowska,  Janina  Fras  i  Beata  Ociepka,  Teoria  i  praktyka  propagandy,
Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1997, 59-60

14  Podmiotowość  regionów  może  mieć  wyraźny  wymiar  polityczny,  jeśli  odpowiada  jej  struktura
władzy  podmiotowość  tę  stymulująca  i  afirmująca.  Ma  też  ważniejszy  z  naszego  punktu  widzenia
wymiar  społeczny.  Na  bazie  poczucia  identyfikacji  z  regionem  i  regionalnego  patriotyzmu  tworzy  się
cała  sieć  powiązań  (przede  wszystkim  służących  celom  komunikacyjnym)  o  różnym  stopniu
sformalizowania,  ale  o  regionalnym  charakterze.  To  dzięki  nim  ulegają  nagłośnieniu  przeróżne  idee,
pomysły,  programy  wokół  których  z  kolei  organizuje  się  zbiorowy  wysiłek.  Ale  też  sieć  ta  służy  do
konfrontowania  tego typu  programów  ze  sobą -  jest  narzędziem  dyskursu  w  skali  regionu,  spotkania
różnych  podmiotów.  /.../  Jednym  z  warunków  koniecznych  dla  ekspresji  podmiotowości  i  dla
skutecznego  prowadzenia  dyskursu  jest  odpowiedni  poziom  infrastruktury  -  istnienie  lokalnej  prasy,
radiostacji, stacji, gdzie mogą być eksponowane stanowiska i opinie interesujące ogół.
Jan  Waszkiewicz,  Komunikacyjne  problemy  rozwoju  regionalnego,  w:  Komunikacja  społeczna
w procesach transformacyjnych, Ośrodek Badań Prognostycznych, Wrocław 1994, 5. 118-122

15  Obawiam  się,  że  podsumowując  sposób  funkcjonowania  mediów  państwowych  po  1989  r.,  potem
mediów  publicznych,  można  mówić  o  paśmie  zaniechań,  niekompetencji  i  irracjonalnym
upolitycznieniu decyzji personalnych w TVP i PR.

16 Marek Jachimowski, Telewizja regionalna w regionalnym systemie informacji, [w:] Radio i telewizja
(informacja,  kultura,  polityka),  Materiały  Ogólnopolskiej  Konferencji  Naukowej,  Katowice  –  19/20
listopada 1998 r., Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2000, str. 112

17 Do zadań publicznej radiofonii i telewizji należy w szczególności:
1)  tworzenie  i  rozpowszechnianie  ogólnokrajowych  i  regionalnych  programów  radiowych  i
telewizyjnych,
2) budowa i eksploatacja nadawczych i przekaźnikowych stacji radiowych i telewizyjnych,
3) rozpowszechnianie przekazów tekstowych,
4)  prowadzenie  prac  nad  nowymi  technikami  tworzenia  i  rozpowszechniania  programów  radiowych  i
telewizyjnych,
5)  prowadzenie  działalności  produkcyjnej,  usługowej  i  handlowej  związanej  z  twórczością
audiowizualną, w tym eksportu i importu,
6) popieranie twórczości artystycznej, literackiej, naukowej oraz działalności oświatowej,
7) tworzenie i udostępnianie programów edukacyjnych na użytek środowisk polonijnych oraz Polaków
zamieszkałych za granicą.
2. Programy publicznej radiofonii i telewizji powinny:
1) kierować się odpowiedzialnością za słowo i dbać o dobre imię publicznej radiofonii i telewizji,
2) rzetelnie ukazywać całą różnorodność wydarzeń i zjawisk w kraju i za granicą,
3) sprzyjać swobodnemu kształtowaniu się poglądów obywateli oraz formowaniu się opinii publicznej,
4)  umożliwiać  obywatelom  i  ich  organizacjom  uczestniczenie  w  życiu  publicznym  poprzez
prezentowanie  zróżnicowanych  poglądów  i  stanowisk  oraz  wykonywanie  prawa  do  kontroli  i  krytyki
społecznej,
5)  służyć  rozwojowi  kultury,  nauki  i  oświaty,  ze  szczególnym  uwzględnieniem  polskiego  dorobku
intelektualnego i artystycznego,
6) respektować chrześcijański system wartości, za podstawę przyjmując uniwersalne zasady etyki,

7) służyć umacnianiu rodziny,
7a) służyć kształtowaniu postaw prozdrowotnych,
8) służyć zwalczaniu patologii społecznych,
9) uwzględniać potrzeby mniejszości narodowych i grup etnicznych.
Ustawa z dnia 29 grudnia 1992 r. o radiofonii i telewizji, Dziennik Ustaw z dnia 29 stycznia 1993 r.

18  Po  zmianie  ustrojowej,  zapoczątkowanej  w  1989  roku,  argumenty  krytyczne  dotyczące  telewizji
publicznej  posiadają  nieco  inne  źródło  [niż  w  czasach  PRL  –  przyp.  PB].  Telewizja  zdobywała
(i utrzymywała)  wysoką  pozycję  w  rankingach  wiarygodności  instytucji  życia  publicznego,  jednakże
oczekiwania  wobec  niej  były  ogromne.  Powinna  pełnić  rolę  najpoważniejszego  (bo  najczęściej
oglądanego)  kanału,  wspomagającego  transformacje  ustrojowe,  do  jej  obowiązków  należeć  powinna
szeroko pojęta edukacja (dotycząca także zachowań w społeczeństwie demokratycznym).
Wiesław Godzic, Telewizja jako kultura, RABID, Kraków 1999, str. 24

19 Wiesław Godzic, op. cit., str. 24

20 Uważam,  że  rozwiązanie zastosowane w Polskim Radio (polegające na uzyskaniu  przez  rozgłośnie
regionalne samodzielnego statusu prawnego - regionalne PR to spółki z własnymi radami nadzorczymi,
całkowicie niezależne od rozgłośni warszawskiej) umożliwia rozwój programów regionalnych. Nie idąc
aż tak daleko w dezyderatach dotyczących TVP, jak Andrzej Wajda (postulował skomercjalizowanie I i
II programu TVP oraz „uwolnienie” programów regionalnych), sądzę, iż dużo ważniejsze jest działanie
programów  regionalnych  Polskiego  Radia  i  TVP  od  programów  ogólnopolskich  mediów  publicznych.
Jednym  z  najważniejszych  mechanizmów  zapewniających  powodzenie  transformacji  ustrojowej  (od
totalitaryzmu  do  demokracji  typu  zachodniego)  jest  odtworzenie  mechanizmów  demokracji  lokalnej
i regionalnej,  które  powinny  stanowić  fundament  dla  stabilnego,  demokratycznego  państwa.  Media
publiczne mogą odegrać w tym względzie znaczącą rolę.

21  Z  tego  względu  odwołuję  się  do  sytuacji  w  RFN,  która  miała  miejsce  kilkadziesiąt  lat  temu.
Tworzenie  porządku  prawnego  dotyczącego  mediów  publicznych  rozpoczęło  się  pod  nadzorem
aliantów,  którzy  rozumieli  to,  iż  sposób  funkcjonowania  mediów  jest  jednym  z  najistotniejszych
warunków  wprowadzenia  systemu  demokratycznego  w społeczeństwie,  które  doświadczyło  systemu
totalitarnego.