http://rcin.org.pl

http://rcin.org.pl

| 

^  ^  

I 

ijjri

AfcśrQ& 

/ r  

' \

M O W A ?

N&

Do  Prześwietnej  Kommiflji  Edukacji  Na­

rodowej  Jmieniem  Młodzi  Polfkiej.

J A Ś N IE   OŚWIECENI

, 

gfASNIE  WIELMOŻNI  PANOWIE

]£[EDY  N arodowej  Edukacji  Dziefo  ,  iak  Wam  y 

Wiekowi  Ośmnaftemu  chwalebne  ,  tak  nam  y  

Oyczyznie  cafey  pożyteczne  >  a  od  wszyftkich  oświeceńszych 

Narodow  zdawna  upragnione  ,  w  nayzdolnieyszyeh ręku  W a­

szych  coraz  bafdziey  rośnie s  y ,  mimo  tyfi^cznych  trudności, na 

publiczny  wydobywa  fię  w idok;  pozwolcie  nam  JJ.  O O .  JJ* 

W W .  Panowie  ,  abyśmy  >  którzy  pierwfi  z niego  korzyftac ma­

my  ,  pierwsi  też  w  cafey  Polszczę,  Osobom  Waszym  głębo­

ki  za  to  resp ekt,  a  Pracy Waszey  pefen  wdzięczności  szacunek 

iak  naysolennicy  oświadczyli,  -

( a )  

my

Xv\U.?./15$0

http://rcin.org.pl

L edw ie,  w tych  Iecleeh  przezierać  poczynane,  ledwie 

za  prog  Cnoty  y  N auki  wpuszczeni,  ffabym rozumu  wzrokiem 

nieobeymuięnly  am  kształtu  ,  ani  ogromnoscl  Dzieła  Eduka­

cyjnego :  samo  atoli  iego  nazwifko ,  naymędrszy  Architekt >  y 

wybór  Pracownikow  ,  dafyby  poczuć  głazowi  sam em u,  że  to 

na  niego  dofkonalszy,  niż  byf  d o t§ d ,  fo rm u j  model.

Dobranie  Osób  ,  uftawiczność  pracy  ,  rozmaitość  prze­

m ytów   tych  lu d z i,  u których  fię  chow am y,  dosyć jiam   iasno 

p o k a z u j :  iak  trudnym  być  mufi  dziefem Narodowa  Edukacya. 

Sposoby  iey  ,  aż  do  dziś  dnia  używane  ,  niedoftateczne  ,  z 

wielu  m iar,  modrości  Waszey zdawać  fię  m u szą,  gdy  z  takim 

natężeniem  y  pilnością ,   około  innego chodzicie.

Jakoż  Przodkawie  W afi,  lubo  y  obcemi  przykładami  y 

dos'wi,adczeniem  w łasnym ,  zupełnie  przekonani  być  mufieli:  że 

od wychowania  Młodzi naywyzsza  K.ro]efl:wa  zawiffa szczęśliwości 

sprawę  atoli  tak  waln§ ^ pewny  całego  Kraiu  los  za  sob$  cią 

gn§c$,  na  samych  szęzegulnie  spuszczali  Rodzicow. 

Zwierz-, 

chność  naywyzsza  ,  która  sama  tym-  społeczności  interesem 

ząwiadowąć  poc(oła,  nigdy  fię  go,  szczerze  y  zupełnie  nic  ięfa, 

Swiątłb  owe*  które Po]fkę za JA G E Ł Ł O W ,  BA TO RY CH ,  y  ZY­

G M U N T Ó W * Europie odkrywać  poczęło,  mienić fię z  laty  y ćmić 

mufiafo z uftałym  publicznych  oczu  dozorem ,  w Narodowe  pra^

7

 

wo-r

ł

http://rcin.org.pl

wodaw&wo  mewjfpłyn^wszy. 

Honor  ten  gruntownego  Polfie!

oświecenia  Ośmnaftemu  aż  Wiekowi  zachowany.

Fundatorowie  Akademii  ,  owych  to  płodnych  Cnoty  y 

N auki  M atek  ,  nie  mały  wzroft  Edukacyinemu  dali  d z ie łu , 

wspaniafemi  budynki  ,  y  doftarczai^cemi,  na  ow  czas,  docho- 

darni  nayprzykrzcysze  Uczącym  17odz§c  prace. 

Wszakże  Szko­

dy  takie  ,  rzadkiemi  będ;}C  ,  ledwie  tyiiączn^  łCraiowych  dzieci 

obeymowafy  cz$ftkę  ,  a  z czasem  fłabieć  y ftygnąć  mufiafy  du­

chem Narodowey  Zwierzchności nie  będijc  uftawicznie ożywiane.

Obszerniey  zaszczepiły  Edukacy^  oflacnich  dwóch  wie­

ków  Zgromadzenia  ,  większym  równie  iak  y  małym  Kraio- 

wego  Ciała  członkom ,  Cnoty  y  modrości  ducha  wlewai^ce; 

le c z ,  niebęd^c  zupełnie  wsparte  Publiczny  Zwierzchnością,  zu- 

pefnego  i§dz  swoich  nie mogły  dochodzić  Ikutku,

Jeszczeż  ,  ogulnie  mówiąc  ,  iedna  Edukacyi  cząftka, 

wypolerowania  rozumu  tycząca  fię  ,  tak  dobrym  dotąd  szła  u 

Nas  trybem  ;  że  fię  chyba  przez  wynalazek’  krotszey  d r o g i, 

przez  dobieranie  dowcipow  do  rożnych  N auki  rodzaipw  ,  y 

przez  prędsze  od  domu  zaczęcie,  polepszyć  może, 

M a  Na- 

rod  we  wszyftkich  umieiętności  gatunkach  tyle  y  tak  oświeca- 

sych  ludzi-,  że  ich  dawney  Grecyi  y  Rzymowi zazdrościć prze- 

iłaie. 

Wiadomość  obcych ięzykow y dobry  myślenia  y  mówienia

( a z )  

guft

http://rcin.org.pl

guft wprowadzony  przez iednego O byw atela,  zacnemi  pracam i,

y  nadgradzaiącym ie wcale KrolewfldmMedallowym napisem  ( SA- 

PERE AUSO  )  w sercach  wdzięczney  potomności  żyć na  zawsze 

maiącego,  pokrzepiła  rozumy  Polfkie  , a  Muzy ffodyczą Panowania 

Mądrego Monarchy  zachęcone,  na dawną  wróciły  ftolicę. Dzieła na 

widok  publiczny  wychodzące  ,  w  tych  nawet  zamieszanych 

. Kroleftwa  czasach,  gdzie  Nauki pospolicie  milczeć  zw ykły,  są 

iasnym  dowodem  :  iako  dowcipy  Polflcie,  ani  byftrością  w do­

chodzeniu ,  ani  obszernos'cią  w  obięciu  ,  ani  iasnością  y  mocą  w 

wyrażeniu  ,  Cudzoziemfkim  nieuftępuią  pierszeńflwa. 

Lecz  ,  o 

czym  bez  żalu  wspomnieć  nie  można  ,  Cnotliwych  ludzi  tak 

mało  nam  publiczna  głofi  ffdwa,  że  rozsądnieyfi  Obywatele  lę­

kać  fig  poczynali,  aby  fię  u Nas  niesprawdziła  gorzka  owa  na 

Uczeńsze  wieki  fk arga:  iż  z  niknącą  proftotą  niknie  C n o ta ,  a 

na  mieysce  dobrych  naftępuią  liczeni. 

Przecież  Cnotą  zawsze 

ftoią  Kroleflwa,  Uczonych  wywoływano  niekiedy  z  Kraiu.

Te  wszyftkie  dawney  Edukacyi  niedoftatki  y  przywary 

nadgrodzić  y  poprawić;  rozum  z  Sercem  ,  N aukę  z  Cnotą  iak 

nays'cisley  połączyć,*  a obydwie  lepiey  dolu d zk iey   y  Kraiowey 

natury  ,  według  nie odbytey  potrzeby  ,  przyftosowane ,  iak  nay- 

krótszym  wymiarem  wlewać  w  przyszłych  O byw atelow ;  to 

Wasza  JJ.  O O .  JJ.  W W .  Panowie  praca  ,   to  dzieło  bydz' 

mufL 

D o -

http://rcin.org.pl

Domyf?  ten  wielkiego  Dziefa  Waszego  ,  cieniem  tylk<> 

być  mu(l  iftoty  iego  samey  ,  tak  przecie  wysoki  ku  niemu 

wzbudza  w nas  szacunek,  iako  y  osobifley  naszey  y  powsze- 

chney  całego  Kroleftwa  szczęśliwości  pewny  zadatek. 

Jeżeli 

albowiem  ffabość  wieku  niepozwala  nam  ani  doyrzeć  całey  Dzie­

fa  tego  piękności,  ani  dociec  wszyftkich  iego  flanków  ;  mo-. 

żemy  a to li,  po  samym  wyborze  Osób  do  tey  p racy ,  miar­

kować ,  iak  wielkie  nam  y Oyczyznie gotuiecie dobrodzieyftwo.

K R O L   Mr>dry,  znai^cy  równie  iak  kochai^cy  PańftwO; 

swoie  »  a  tyło  iak  wielki  Monarcha  przeciwnościami  doświad­

czony  ,  ftaie  na  czele  Grona  Waszego. 

Rownaiac  wielkie  to 

a  pierwszemu  z  Krolow  Polfkich  nadane  M O D R EG O   im ię,, 

zaraz  od  pierwiaftkow  chwalebnego  Panowania  sw ego,  Sfawie 

wfasney,  y  gruntowney  Kraiu  szczęśliwości,  ftafość  ,  na  le-, 

pszym  Narodowym  wychowaniu  mądrze  zak ładane,  Dzieło  to 

tak  wielkie  na Rycerfkiey  rozpocz^f  Szkole. 

Nadeszfe  w  Kro-, 

łeftwie  burze  nie  wzruszyły  M u  wielkiego  limy fiu  ani  ści­

snęły  dobroczynnego  Serca.  .Owszem  ,  rzadkim  przykfadem  » 

z  samey  okropnych  a nieprzetamanych  losow  natarczywości  ko­

rzy ftai^c  (  lepsze  nadzieie  w'głębi  serca  zachowawszy  )  w  ści- 

snionych  przemocy  S^fiedzk^  granięach  rozszerza  Edukacyine 

Dziefo. 

T ym  sposobem » DOBRY  PAŃ* chpe dokazać aby oświe- 

i   ■

  2 

ceńszy

http://rcin.org.pl

ęchszy  N a ró d ,  coś  więcey  ha  pdtym  w  porządnieyszey  szczu­

płości ,  niżeli  niegdyś  w nierządney obszerności  ważyf  u Poftron- 

n y c h ;  DOBRY  O C IE C   pragnie  z duszy  ,  aby  po  nieodżafo- 

yraney  tylu  potomftwa  ftracie  (ieżeli  go  iuż  wfkrzefić  niem o­

żna  !  )  zd ro b n ia j  Familią  ,   przez  lepsze  w  ukochanym  domu 

rozporządzenie  y uszczęśliwić  rozumnieyszym  swobod  y  maiąt- 

kow  używaniem ,  y  przeciw  obćey  zazdrości  ubeśpieczyć.  Zeby 

iuż  tak  wielkie  przyśpieszyć  Dziefo  ,  mądry  wolnego  Narodu 

Rządca  w ra z   z zgromadzonemu  Rzeczypospolitey  Stanami  wy­

b ra ł  W as  JJ.  O O .  JJ.  W W .  Panowie  za pomocnikow  rzekę  ,  czy. 

Towarzyszów  naypięknieyszey  tey  cząftki, Publiczney  Zwierz-, 

chności. 

Uczesnićtwo  ffawy  Oświecenia  Narodu  nie  mogfo; 

nigdy  na zdolnieysze  przypaść  ręce.

Bo  gdyby  Cnota  y  Nauka  sama  do  Edukacyiney  Kom- 

ftńflyi  nie  w Polscze  tylko ^  lecz  y naypolerownieyszych  kraiach 

dobierały  Osób  ,  nieznalazfyby  zdatnieyszych  nad  t e ,  które 

Grono  Wasze  Ikfadaią. 

Rozum  ,  umieiętność  ,  doświadczenie 

przemyff,  pracowitość,  anadewszyftko  Krolowa  talentów ,  Ro- 

ftropnośc,  rady  y oświecenia  zaciągaiąca  od  tych  wszyftkich, 

co  z Kfiąg  , u w ag i, albo doświadczenia  własnego,  znać  fię  mogą 

na wychowaniu j  Króla  nayprzod,  a potym  naród  cały  pewnym 

ę z y n i|  o  zupefney  przedfijwziętego  dzieła  dofkonafości..  Mo-!

gfaby

http://rcin.org.pl

gfaby  bezpiecznie  O yczyzna,  fif Waszych  w tylu  iuź okoliczno* 

ściach  znaiom a, iednemu  z  Was  tak trudny y  walny  interes zlecić 

wszy ,  nieomylnego spodziewać  Cię fkutku ,* czegóż od całego Gro* 

tia  czekać  niem a  (  Nayświadomfi  rozumu  y  Serca  ludzkiego, 

dofkonali  we wszyftkich  N auk  rodzaiach  ,  na  naywyższym  rzew 

telnych  Cnot  ftoi^cy  ftopniu,  pragnący  nie  tylko  Kray*swoy, 

a le ,  gdyby  m ożna,  cafy Naród ludzki lepszym  y  szczęśliwszym! 

u c z y n ić ,  iakich  nie wzbudzacie nadziei  w Wolnym Narodzie )

W   Pańftwie  Despotycznym  dziefo  dofkonaiey.  Edukacyi

' ' 

Y 

. %

przedfięwzięte  nawet być  nie  może:  natura  Rzgdu nieprzełamanj 

kładzie  mu  tamę. 

Kędy  niewiadomos'ć  gruba  y  zwierzęca  bo- 

iaz'ń  poddanych  ,  naymocnieysz§  T ronu  ieft  podpory;  kędy  N a­

ród  zaftarzałemi  spodlony  przesadam i,  pewriieysz§  iednego haf- 

wana  ieft  ofiary;  kędy  sroga  Panui§cego  wola  prędsze  w  by-* 

dlętaeh  ,  nizli ludziach  , rokuie  sobie  poffuszeńftwo  :  tam niepodo-1 

bna  wnofić  s'wiatło  rozumu  ,  odkrywać  y natężać sprężyny Oby- 

watelfkich  C n o t,  wykorzeniać  przywary  Serca,  Społeczność  ni­

szczące , a Tyrannowi  pożyteczne. 

Jak  wam  tedy  j j .   O O .  JJ. 

W W .  winszować  p rzychodzi,  żeDzieło  Edukacyincwyrabiacie 

w wolnym  narodzie  ,  y   pod  Panowaniem  tak  dobrego  M onar­

c h y ,  który  za wspólny  Stanów  wszyftkich  ugod$ »  iak  niegdyś 

Dory a  na Reformatorow Genuy  ,  y  Rzym  na Dzięfiąciu -  Mężów

przę-

V

http://rcin.org.pl

przelew*  na Was  zupełny moc ftanowienia  co fię’ Im najlepszego * 

do  poloru  y  wydolkonalenia  przez  Edukacją  Kraiu  ,  zdawać 

będzie.

■Na  tey- Wolności  swoiey ,  y  doznaney Wierności Waszey  ,  

zasadzony  N a ró d ,  pewne  sobie  czyni  nadzieie:  że  modrość  y 

praca  Wasza ,  w krótkim  lat  przeciągu ,  naksztaft  powszechnego 

lekarflw a,  całą  Obywatellkiego  Ciaia  przeformuie  ifto tę:  wy­

korzeni  nieznacznie  zależafe  przesady  ,  wprowadzi  wszędy  do­

bry guft Obywatel/kich  Umięietności, przywróci  upragniony , a do 

uszczęśliwienia  wolnego  Kraiu  koniecznie  potrzebny  ,  Rozumow 

y  Serc  harmonią.

A  Kiedy  Narodowi  węzłami  ludzkości  ,  Obywatelstwa  * 

y  k r w i,  spoionemu  z  W am i,  Ikutki  głębokich  owych  uwag 

nad  ciemnościami  Rozumu s  nad  ffabościami  Serca  Ludzkiego  * 

gotuiecie  ;  kiedy  nay rozumniey sze  Uftawy  ,  wzorem  wielkiego 

L y k u rg a ,  w  Kraiowe  obyczaie,  niby  w krew samę, przeinaczacie; 

iakieyże  wzaiemnie  od Narodu  całego  ,   iakiey  szczegulniey  od 

Rodzicow  >  Nauczycielow ,  y  M fo d zi,  czekać  nie macie  wdzię­

czności

Rodzice  wolnego  K raiu  mogliby  fię  komu  zdawać  tru* 

dnemi  do przyięcia  nowych Edukacyi  Opisów *  gdyby  nie w  tak 

©sWłećfcflyna,  przez  N auki  y  

domowe 

nieszczęścia*  żyli  wieku*

::  ;  * 

' 

Wł*

http://rcin.org.pl

Widząc ,  iak  w zwierściedle,  w tylu  doznanych  przypadkach ,  

iako  niedoftatek  dobrego  Wychowania  ,  trzyma  Naród  w  cie­

mnościach  ,  z  ciemności  przesądy  ,  z  przesądów  n ierząd ,  z 

nierządu  prywatne  y  publiczne  wypływa  offabienie,  za  offabie- 

niem  niezliczone  churmem  walą  fię  nieszczęścia  ;  z  iaką  wdzię­

cznością  y  ukontentowaniem  przyimowac  będą  Uftawy  Wasze  , 

znayduiąc  w  nich  y  gruntowne oświecenie,  y  pomoc  Jfkuteczną  do 

wypełnienia  nayświętszego  O bow iązku,  który  na nich  włożyła 

N atura  dobrego  dzieci  swoich  wychowania  !

Nauczyciele  i u ż ,  drudzy  o w i,  iak  ich  Alexander  wiel­

ki  nazwa?  ,  O ycow ie,  z  iaką  ochotą  ,  y-miłością  ,  serca  Wam 

swoie  y  ręce  do  pracy  ofiaruią ! 

Bo  coż  w  Opisach  Waszych 

czytać  będą  ,  tylko  ulgę  trudów  y  mozołow  sw oich,  pewny 

publicznego  względu  zadatek  ,  proftszy  y  fatwieyszy  Serc  y 

Rozumow  kształcenia  model  *  nierozerwany  na  Szkolną  kar­

ność  węze£ 

Urząd  Nauczycielow  ktorego  dawni  niewftydzili 

(ię  K rolow ie*  który  naymędrfi  ludzie  nad samę  Rządów  prze- 

tiofili  wspaniałość  *  tym   chciwiey  pragniony  y  szukany  bę­

dzie  ,  

im  mu  większey  powagi  y  nadgrody  daiecie  ponę-

M y  nakoniec  Dzieła  W aszego  JJ.  Q O .  JJ.  W  W . 

Panowie  naypierwszy  y  naybliższy  cel  «  z  iaką rozumiecie  *

(  b  ) 

ra-

http://rcin.org.pl

radością  y  cęfknfc^  wyglądamy  W yrokow  W a s iy c h ,  mai§c  fię 

pod  nie  zginać  naksztaft  miękkiego  wofku  dla  przyięcia  go- 

dney  człowieka  y  Obywatela  formy  !  N ie  tak  albowiem  ,  iak 

pospolite  niefie  mniemanie  ,  wiek  Nasiz  mfody  uposledziony 

ie ft,  albo  w przezorność  własnego  p o ży tk u ,  albo  w  chęć  pra­

cowania  około  niego. 

Owszem  ,  gdyby  nam  fię  godziło  ża­

lilibyśmy  fię  na  naturę  ,  iż  na  kilkanaście  lat  przed  opisaniem 

dofkonałey  Edukacyi  zrodziwszy  fię  ,  pierwszey  szczęścia  na­

szego  pozbawieni  ielłeśmy  cz^ftki J 

O   iakby  w  tych  leciech  , 

od  kolebki  zacząwszy  ,  wysokie  Cnoty  y  N auki  trzymaliśmy 

ftopnie  proftszą  do  nich  prowadzeni  d ro g § !

Niżeli  tedy  szczęśliwy  ow  Dzień  zaiaśnieie,  kiedy  Kro- 

ledwo  cafe  ,  klęfk  ieszcze  niedobrze  przebytych  zapomnia­

wszy  ,  na  wprowadzony  Narodowy  Edukacyi  od  chatek  wiey-r 

Ikich  aź 

do  Pałaców  ,  wesołemi  brzmieć  będzie  okrzyki  : 

kiedy  niemowlęcy  wiek  ręce  y  oczy  w  Niebo  podnioffszy  ,  bło- 

goffawić  będzie  Panowanie  S T A N IS Ł A W A   A U G U ST A   ,  a 

chc^c  poznać  y  uczcić  prawdziwszych  Oycow  sw oich,  cisnąć 

fię  do  ucałowania  tych  r.}k  ,  które  mu  tak  zbawiennje  wy­

pracowały  Dziefo  : 

kiedy  rozpłakani  z  radości  Rodzice  odda­

j e   Wam  w  opiekę  dzieci  swoie  winszować  sobie  będą  hono­

ru  Oycow  ;  przymiycie  tym   czasem  oęl  n?s  JJ.  Q O .  JJ.  W W . 

* 

„ 

Pi'*

http://rcin.org.pl

Panowie  szczupły  t ę ,  ale  uprzeym ^,  wdzięcznego  Serca  ofiarę* 

N a  nasz  naypierwey  wiek  Dobroczynność  Waszę  zlewać  ma­

cie ;  raczciesz  też  od  nas  pierwszych  s  z pomiędzy  cafego  K ra. 

leftwa  Obywatelow  ,  tę  aczkolwiek  y  Godności  y  Dziefu  W a­

szemu  nie  rown§  przyiąć  daninę. 

Niechay  insze  oświeconego 

K raiu  wieki  y  Stany  ,  zdoby wai,}  fię  na iakie  y  mog§  y powin- 

ny  ,  prac  Waszych  zawdzięczenie: 

Muzy  3  że tak  rzękę  ,  któ­

rym  gruntownie}'sz§  Stolicę  w  Polszczę  zakładacie,  milszego  , 

za  to *  y  zacnieyszego dać  Wam  nie mog^  upominku ,   iako  ogia- 

szai§c  Światu  godny  Dzieła  Edukacyinego  szacunek,  a w  Swi§~ 

tnicy  Sfawy  na czele  Oycow  y  Oświecicielow  Narodu  ludzkiego 

kfad$c«Jnuona  Wasze.

http://rcin.org.pl

http://rcin.org.pl

http://rcin.org.pl

http://rcin.org.pl