Szukaj innych materiałów:

www.matura-exit.pl

WYMIAR SPRAWIEDLIWOŚCI I ORGANY OCHRONY PRAWNEJ W POLSCE

podstawowa charakterystyka najważniejszych instytucji

Autor: Tomasz Matyja

Intytucje opisane w niniejsszym opracowaniu:

Wymiar sprawiedliwości; Krajowa Rada Sądownicza; Trybunał Konstytucyjny; Trybunał Stanu; 

Najwyższa Izba Kontroli; Rzecznik Praw Obywatelskich; Rzecznik Praw Dziecka; Krajowa Rada 
Radiofonii i Telewizji; Prokuratura; Adwokatura; Notariat.

Wymiar sprawiedliwości

Wymiar sprawiedliwości opiera swe działanie i organizację na kilku konstytucyjnych zasadach. 

Zasady te to m.in.:

1) zasada jednolitości systemu sądownictwa, zapewniająca jednolite stosowanie prawa przez 
wszystkie sądy na terenie Polski.

2) zasada niezawisłości sędziów - oznacza zakaz integracji organów państwowych i innych 

podmiotów w sprawy będące przedmiotem rozstrzygnięć dokonywanych przez sędziego.

3) zasada udziału ławników ludowych - reprezentują oni społeczny punkt widzenia, mogą 
wypowiadać się w sprawie kary i winy.

4) prawo do obrony - przysługuje skarżonemu w procesie karnym. Prawo to jest jednym z 

podstawowych praw obywatelskich.

Artykuł 175 konstytucji stanowi, że wymiar sprawiedliwości sprawują:

- Sąd Najwyższy

- sądy powszechne

- sądy administracyjne

- sądy wojskowe

Sądy powszechne

Na sądownictwo powszechne składają się sądy rejonowe, sądy okręgowe i sądy apelacyjne. 

Sądy rejonowe tworzy się dla jednej lub kilku gmin, sądy okręgowe - dla obszaru działania, co 
najmniej 2 sądów rejonowych, sądy apelacyjne zaś- dla obszarów działania, co najmniej 2 

sądów okręgowych. W systemie sądownictwa powszechnego działa w postaci wyodrębnionych

- 1 -

Szukaj innych materiałów:

www.matura-exit.pl

jednostek organizacyjnych: sądownictwo rodzinne, pracy i ubezpieczeń społecznych, 
gospodarcze oraz sąd antymonopolowy.

Postępowanie sądowe oparte jest na zasadzie instancyjności. Dzięki temu możliwe jest 

naprawienie wszelkich uchybień dokonywanych w sądach pierwszej instancji. Najniższą 
instancję stanowią sądy rejonowe, rozpatrujące wszystkie sprawy z wyjątkiem tych, które są 

przypisane sądom okręgowym (sąd okręgowy jest sądem pierwszej instancji np. w sprawach o 
zbrodnię, rozwód, naruszenie dóbr osobistych). Przy nich funkcjonują sądy grodzkie, które 

przejęły sprawy po zlikwidowanych kolegiach do spraw wykroczeń. Sądy okręgowe rozpoznają 
odwołania (apelacje) od orzeczeń sądów rejonowych. Odwołania od orzeczeń sadów 

okręgowych jako pierwszej instancji, rozpatrują sądy apelacyjne. Sądy apelacyjne rozpatrują 
też kasacje od wyroków sądów rejonowych.

Wszystkich sędziów powołuje Prezydent na wniosek Krajowej Rady Sądowniczej. Sądami 

kierują prezesi podlegający ministrowi.

Wymiar sprawiedliwości w siłach zbrojnych należy do sądów wojskowych. Zgodnie z zasadą 
instancyjności sądy wojskowe pierwszej instancji to sądy garnizonowe, a drugiej- sądy okręgu 

wojskowego.

Sąd Najwyższy

Sąd Najwyższy sprawuje nadzór na działalnością sądów powszechnych i wojskowych w 

zakresie orzekania (nadzór judykacyjny). Najważniejsze funkcje Sądu Najwyższego to:

- rozpoznawanie kasacji (kontrola pod względem zgodności z prawem i prowadzi do 
utrzymania lub uchylenia orzeczenia oraz przekazania do ponownego rozpatrzenia) 

wnoszonych od prawomocnych orzeczeń sądów odwoławczych kończących postępowanie 
sądowe

- podejmowanie uchwał mających na celu wyjaśnienie przepisów prawnych budzących 

wątpliwości w praktyce

- stwierdzanie ważności wyborów: do sejmu, senatu, na prezydenta, także prawomocność 
referendum ogólnokrajowego i konstytucyjnego

- jest sądem odwoławczym (drugiej instancji) wobec orzecznictwa wojskowych sądów 

okręgowych

Sąd Najwyższy dzieli się na cztery izby: Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, Cywilną, Karną, 
Wojskową. W skład SN wchodzą; pierwszy prezes, prezesi oraz sędziowie. Pierwszego prezesa 

SN powołuje prezydent na sześcioletnią kadencję spośród kandydatów przedstawionych przez 
Zgromadzenie Ogólne Sędziów Sądu Najwyższego. Sędziów Sądu Najwyższego powołuje 

prezydent.

- 2 -

Szukaj innych materiałów:

www.matura-exit.pl

Naczelny Sąd Administracyjny

NSA sprawuje wymiar sprawiedliwości przez sądową kontrolę działalności administracji 
publicznej. Kontrola ta obejmuje również orzekanie o zgodności z ustawami uchwał organów 

samorządu terytorialnego i aktów normatywnych terenowych organów administracji rządowej. 
Do zadań NSA należy rozstrzyganie spraw spornych między obywatelami a organem 

administracji, który podjął decyzję odmawiającą mu pewnego uprawnienia lub nakładając nań 
określony obowiązek prawny. NSA rozpatruje także spory kompetencyjne między organami 

administracji samorządowej i rządowej. Zatem każda decyzja administracyjna, może być 
zaskarżona do sądu administracyjnego w razie jej niezgodności z prawem. Taka sprawa 

przysługuje każdemu zainteresowanemu, także prokuratorowi, Rzecznikowi Praw 
Obywatelskich,  organizacjom społecznym. NSA kontroluje decyzje wyłącznie pod względem 

zgodności z prawem, a nie ich celowości czy słuszności.

NSA jest dwuinstancyjny: sądy wojewódzkie i sąd naczelny. Nie podlega nadzorowi 
judykacyjnemu Sądu Najwyższego. Na czele Sądu stoi prezes powoływany przez prezydenta.

Sąd Lustracyjny

Został utworzony na podstawie ustawy z 11 kwietnia 1997 roku o ujawnieniu pracy lub służby 
w organach bezpieczeństwa państwa, bądź też współpracy z nimi w latach 1944-1990 osób 

pełniących funkcje publiczne (tzw. Ustawa lustracyjna). Sąd ten stanowi organ Sądu 
Apelacyjnego w Warszawie. Obowiązek złożenia oświadczenia dotyczący pracy lub lun 

współpracy ze służbami bezpieczeństwa mają osoby urodzone przed 1972 rokiem, kandydujące 
na prezydenta, posłów, senatorów, osoby desygnowane na stanowisko premiera, kandydaci na 

kierownicze stanowiska państwowe. Lustracje bada prawdziwość złożonych oświadczeń, Anie 
fakt współpracy z organami bezpieczeństwa. 

W Procesie tym szczególną role odgrywa Rzecznik Interesu Publicznego. Do zadań rzecznika 

należy analiza oświadczeń wpływających do sądu lustracyjnego, zbieranie informacji 
niezbędnych do sprawdzenia oświadczeń, składanie wniosków do tego sądu o wszczęcie 

postępowania w razie wątpliwości, co do prawdziwości oświadczenia. Postępowanie lustracyjnie 
wszczyna się na wniosek rzecznika lub jego zastępcy. Sąd podejmuje również postępowanie na 

wniosek osoby, która przyznała się do współpracy, ale domaga się ustalenia, że była do tego 
zmuszona pod groźba utarty życia czy zdrowia własnego lub kogoś bliskiego. W postępowaniu 

bierze udział lustracyjnym bierze udział 3 sędziów. Sąd wydaje pisemne orzeczenie 
stwierdzające prawdziwość lub nieprawdziwość oświadczenia osoby lustrowanej. W razie braku 

dostatecznych dowodów pozwalających na ocenę prawdziwości oświadczenia sąd orzeka o 
umorzeniu postępowania. Prawomocne orzeczenie sądu stwierdzające fakt złożenia przez 

osobę lustrowaną niezgodnego z prawdą oświadczenia powoduje utratę zajmowanego 
stanowiska lub funkcji. Od orzeczenia sądu można się odwołać.

W Polsce istnieją też specjalistyczne organy orzekające państwowe jak np. Izby morskie oraz 

społeczne jak np. sądy polubowne na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa.

Trybunały

Zgodnie z polską tradycją ustrojową nazwy „trybunał” używa się do oznaczenia sądów o 

szczególnych kompetencjach i znaczeniu w systemie ochrony prawnej. Oba Trybunały cechuje

- 3 -

Szukaj innych materiałów:

www.matura-exit.pl

niezawisłość ich członków i niezależność od innych organów. W swoim orzecznictwie są one 
niezależne od Sądu Najwyższego.

Trybunał Konstytucyjny

W skład Trybunału wchodzi 15 sędziów, wybieranych przez Sejm na 9-letnią kadencje 

(obowiązuje zakaz reelekcji) spośród osób wyróżniających się wiedzą prawniczą. Prezesa i 
wiceprezesa powołuje Prezydent. 

Podstawową funkcją Trybunału jest orzekanie o zgodności z konstytucją ustaw, umów 

międzynarodowych i innych aktów normatywnych centralnych organów państwowych, a 
ponadto rozstrzyganie sporów kompetencyjnych pomiędzy centralnymi konstytucyjnymi 

organami państwa.

Każdy, kto uznał, że naruszone zostały jego prawa konstytucyjne ma prawo wnieść skargę do 
Trybunału. Jest to skarga konstytucyjna. Wymaga ona rozstrzygnięcia przez Trybunał 

zgodności z konstytucją ustawy, na podstawie, której orzeczono w sprawie pokrzywdzonego. Z 
taką skargę może wystąpić do Trybunału dopiero po wyczerpaniu postępowania we wszystkich 

instancjach. Można to uczynić w ciągu 2 miesięcy od zapadnięcia prawomocnego wyroku. 
Skargę można sformułować jedynie adwokat lub radca prawny.

Z wnioskiem o kontrolę zgodności kwestionowanych aktów prawnych z aktami wyższego rzędu 

mogą występować także: Prezydent, Marszałek Sejmu. Marszałek Senatu, minimum 50 posłów 
bądź 30 senatorów, 1-wszy Prezes Sądu Najwyższego, prezes NSA, prokurator generalny, 

Prezes NIK, Rzecznik Praw Obywatelskich Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego są 
ostateczne. Jeżeli orzeknie o wadliwości zakwestionowanego aktu prawnego, to akt ten 

przestaje obowiązywać

Trybunał Stanu

Jest to instytucja sądownicza powołana do orzekania o odpowiedzialności osób zajmujących 
najwyższe stanowiska w państwie. Jako oskarżeni mogą przed nim stanąć: Prezydent, osoby 

wchodzące w skład Rady Ministrów, Prezesi NIK i NBP, Naczelny Dowódca Sił Zbrojnych osoby, 
którym Prezes RM, powierzył kierowanie ministerstwem, członkowie KRRiTV, posłowie i 

senatorowie

Trybunał składa się z przewodniczącego, 2 zastępców 16 członków wybieranych przez Sejm na 
czas jego kadencji. Co najmniej połowa członków Trybunału powinna mieć kwalifikacje 

wymagane do zajmowania stanowiska sędziego. Przewodniczącym TS jest 1-szy Prezes Sądu 
Najwyższego 

Za czyn naruszający konstytucję w związku z zajmowanym stanowiskiem tzw. delikt 

konstytucyjny, Trybunał może orzec: utratę czynnego i biernego prawa wyborczego na okres 
do 10 lat, zakaz zajmowania kierowniczych stanowisk w organach państwowych i społecznych, 

utratę orderów i odznaczeń. 

- 4 -

Szukaj innych materiałów:

www.matura-exit.pl

Prokuratura

W Polsce zasadnicze przepisy odnoszące się do Prokuratury znajdują się w ustawie z dnia 20 

czerwca 1985 roku o Prokuraturze. Prokuratura podlega Ministrowi Sprawiedliwości, który 
sprawuje funkcję Prokuratora Generalnego.

Zadania prokuratury realizowane maja być min. przez prowadzenie śledztwa, prowadzenie lub 

nadzorowanie postępowania przygotowawczego, koordynowanie działań w zakresie ścigania 
przestępstw prowadzonych przez inne organy, sprawowanie funkcji oskarżyciela publicznego 

przed wszystkimi sądami. W sprawach z oskarżenia publicznego udział prokuratora w 
rozprawie jest obowiązkowy.

W polskim systemie prawa karnego prokurator pełni kilka ról. Jest on organem postępowania 

przygotowawczego, które albo prowadzi sam albo nadzoruje. W dalszym etapie postępowania 
tj. w procesie sądowym działa już jako strona postępowania gdzie występuje w roli 

oskarżyciela publicznego. Prokurator w swym działaniu powinien kierować się zasadą 
bezstronności i równego traktowania wszystkich obywateli.

Adwokatura

Adwokatura powołana jest do udzielania pomocy prawnej, współdziałania w ochronie praw i 
wolności obywatelskich oraz kształtowania i stosowania prawa. Adwokaturę stanowi ogół 

adwokatów i aplikantów adwokackich.

Zawód adwokata polega na świadczeniu pomocy, w szczególności w udzielaniu porad 
prawnych, sporządzaniu projektów aktów prawnych oraz występowaniu przed sądami i 

urzędami. Może go jedynie wykonywać osoba, która po złożeniu egzaminu adwokackiego 
została wpisana na listę adwokatów.

Organami adwokatury są: 

- Krajowy Zjazd Adwokatury

- Naczelna Rada Adwokacka

- Wyższy Sąd Dyscyplinarny

- Wyższa Komisja Rewizyjna

Są to organy wyższego stopnia. W Polsce istnieją 24 izby adwokackie. Do izby adwokackiej 

należą adwokaci i aplikanci adwokaccy, którzy mają siedzibę na jej terenie. Zasięg terytorialny 
izby określa Naczelna Rada Adwokacka. Do zakresu działania okręgowej rady adwokackiej 

należą wszystkie sprawy adwokatury, których załatwienia ustawa nie zastrzega innym 
organom adwokatury oraz innym organom izb adwokackich lub organom państwowym.

W procesie karnym może być jedynie adwokat. Wyklucza się z tego radców prawnych. 

Podobna sytuacja ma miejsce w sprawach rodzinnych i opiekuńczych. W związku z zasadą, iż 
podstawowym prawem oskarżonego jest prawo do obrony, w tym do korzystania z pomocy 

obrońcy w Polsce stworzono prawo do bezpłatnego korzystania z pomocy obrońcy. Mają do 
tego prawo osoby nieletnie, niezaradne życiowo, upośledzone w sposób uniemożliwiający 

- 5 -

Szukaj innych materiałów:

www.matura-exit.pl

samodzielna obronę, osoby nie znające języka polskiego i osoby co do których zachodzi 
wątpliwość co do ich poczytalności. Oskarżony musi mieć obrońcę również w sytuacji, gdy 

zarzucono mu zbrodnię lub pozbawiono go wolności. 

We wszystkich przypadkach, gdy posiadanie obrońcy jest obowiązkowe, a oskarżony nie ma 
obrońcy z wyboru, prezes sądu właściwego do rozpoznania sprawy ustanowi mu obrońcę z 

urzędu - adwokata. Obrońcę z urzędu można też wyznaczyć przy obronie dobrowolnej, pod 
warunkiem, że osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść kosztów obrony, bez uszczerbku 

dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny.

Istnieje również tzw. przymus adwokacki, który jest formą instytucji obrońcy z urzędu. Polega 
na tym, że pewne czynności dokonane mogą być tylko przez adwokata. Są to sytuacje 

określone przez ustawodawcę niezależne od tego, czy oskarżony chce mieć obrońcę czy nie.

Obecnie przymus adwokacki dotyczy składania apelacji od wyroku sądu okręgowego, kasacji 
kierowanej do Sądy Najwyższego, zażalenia na odmowę przyjęcia kasacji, aktu oskarżenia 

wnoszonego samodzielnie przez oskarżyciela posiłkowego i wniosku o wznowienie 
postępowania sądowego zakończonego prawomocnym orzeczeniem sądu.

We wszystkich tych przypadkach wymaga się, aby pismo procesowe było "sporządzone i 

podpisane przez adwokata". Niekiedy dopuszcza się uczynienie tego przez radcę prawnego.

Rzecznik Praw Obywatelskich 

Instytucja powołana do stania na straży praw i wolności człowieka i obywatela, określonych w 

Konstytucji i innych przepisach prawa, bada czy w skutek działania lub zaniechania organów, 
organizacji i instytucji obowiązanych do przestrzegania i realizacji praw i wolności nie nastąpiło 

naruszenie prawa, a także zasad współżycia i sprawiedliwości społecznej. Rzecznik nie 
rozstrzyga, a jedynie zwraca się do właściwych organów państwa.

Rzecznikiem Praw Obywatelskich może być obywatel polski wyróżniający się wiedzą prawniczą, 

doświadczeniem zawodowym oraz wysokim autorytetem ze względu na swe walory moralne i 
wrażliwość społeczną. Rzecznika Praw Obywatelskich powołuje Sejm za zgodą Senatu na 

wniosek marszałka Sejmu albo grupę 35 posłów. Kadencja Rzecznika Praw Obywatelskich trwa 
pięć lat licząc od dnia złożenia ślubowania przed Sejmem. Ta sam osoba może zostać ponownie 

wybrana tylko raz.

Najwyższa Izba Kontroli 

Instytucja powołana do kontroli działalności gospodarczej, finansowej i organizacyjno - 

administracyjnej organów administracji rządowej. Narodowego Banku Polskiego i państwowych 
jednostek organizacyjnych z punktu widzenia legalności , gospodarności, celowości i 

rzetelności. Szczególną rolę odgrywa NIK w zakresie kontroli wykonania budżetu państwa i 
centralnych planów finansowych.

Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji - do jej zadań należy: projektowanie kierunków polityki 

państwa w tej dziedzinie, przyznawanie koncesji na rozpowszechnienie programów radiowych i 
telewizyjnych, określenie opłat abonamentowych, określanie zasad działalności reklamowej w 

- 6 -

Szukaj innych materiałów:

www.matura-exit.pl

radiu i telewizji. Krajowa Rada stoi na straży wolności słowa, interesu publicznego oraz prawa 
obywateli do informacji w radiu i telewizji.

Rzecznik Praw Dziecka 

Instytucja mająca bronić praw dziecka, m.in. do życia i ochrony zdrowia, wychowania w 
rodzinie i do nauki. Ma je chronić przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem, demoralizacją i 

zaniedbaniem. Dzieckiem - według ustawy - jest każda istota ludzka od poczęcia do 
osiemnastego roku życia.

Krajowa Rada Sądownicza

Krajowej Radzie Sądownictwa została uchwalona w dniu 20 grudnia 1989 r. (Dz.U. Nr 73, poz. 
435 ze zm.). Jako podstawowe zadania Rady, powołanej do strzeżenia niezawisłości 

sędziowskiej i niezależności sądów, przewidziano rozpatrywanie kandydatur na stanowiska 
sędziów i przedstawianie ich Prezydentowi z wnioskiem o powołanie, rozpatrywanie i 

rozstrzyganie wniosków o przeniesienie sędziego na inne miejsce służbowe ze względu na 
powagę stanowiska sędziego, wyrażanie zgody na dalsze zajmowanie stanowiska przez 

sędziego, który ukończył 65 rok życia, wypowiadanie się w sprawie zasad etyki zawodowej 
sędziów, wyrażanie stanowiska co do propozycji zmian ustroju sądów oraz w innych sprawach 

dotyczących warunków ich funkcjonowania, zapoznawanie się z projektami aktów 
normatywnych dotyczących sądownictwa, a także wyrażanie opinii w sprawach dotyczących 

sędziów i sądów, wniesionych pod obrady przez Prezydenta, inne organy państwowe oraz przez 
zgromadzenia ogólne sędziów.

Krajowa Rada Sądownictwa jest organem kolegialnym. W jej skład weszli - jako wiryliści - 

Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, Prezes Sądu Najwyższego kierujący pracami Izby 
Wojskowej Sądu Najwyższego, Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz Minister 

Sprawiedliwości, a także - jako członkowie pochodzący z wyboru lub wskazania - dwóch 
sędziów Sądu Najwyższego, sędzia Naczelnego Sądu Administracyjnego, jedenastu 

(początkowo, do czasu utworzenia sądów apelacyjnych - dziewięciu) sędziów sądów 
powszechnych, sędzia sądu wojskowego, czterech posłów, dwóch senatorów oraz osoba 

wskazana przez Prezydenta.

Notariat

Jest to instytucja strzegąca bezpieczeństwa obrotu prawnego i jego zgodności z 

obowiązującym prawem. Reprezentantem notariatu jest notariusz. Notariusz to osoba zaufana 
publicznego powołana do dokonywania czynności, którym strony powinny lub pragną nadać 

formę notarialną. W Polsce notariusza powołuje i odwołuje minister sprawiedliwości po 
zasięgnięciu opinii właściwej izby notarialnej. 

Do podstawowych czynności notarialnych zalicza się: sporządzanie aktów notarialnych i 

protokołów, uwierzytelnianie i poświadczanie, sporządzanie protestów weksli i czeków, 
przyjmowanie oświadczeń o przyjęciu lub zrzeczeniu się spadku, przyjmowanie różnego 

rodzaju depozytów. Szczegółowo zadania notariusza określone są w Prawie o notariacie.

- 7 -