Produkcja roślinna
–
OGÓLNA UPRAWA
ROLI I ROŚLIN
–
1
ROLI I ROŚLIN
–
wiadomości wprowadzające
Produkcja roślinna
–
OGÓLNA UPRAWA
ROLI I ROŚLIN
–
1
ROLI I ROŚLIN
–
wiadomości wprowadzające
•
Produkcja roślinna
opiera się na wykorzystaniu
przez człowieka zdolności roślin zielonych -
autotrofów do wiązania energii słonecznej i
magazynowania jej w biomasie.
• Polega ona na pozyskiwaniu dla różnych celów
2
użytecznych organów
gatunków roślin uprawianych lub
roślin dziko rosnących w siedliskach naturalnych.
• Człowiek przez celową działalność wspomaga
wzrost i
rozwój tych roślin.
•
Efektywność wykorzystania produkcji pierwotnej
przez
człowieka zależy od udziału w zbiorowisku gatunków roślin
użytkowanych przez człowieka oraz udziału innych
konsumentów biomasy tych roślin.
• W zbiorowiskach roślinnych ekosystemów
3
wykorzystywanych rolniczo
obecność niepożądanych
przez człowieka
gatunków roślin
uważana jest za
zjawisko niekorzystne.
• W rolnictwie rośliny takie nazywane są
chwastami.
•
Również nadmierna obecność
organizmów
konsumujących
biomasę rolniczą jest niepożądana.
•
Organizmy takie w rolnictwie nazwane są
patogenami lub
szkodnikami
.
•
We współczesnym rolnictwie przeciwdziałanie powstawaniu strat w
4
•
We współczesnym rolnictwie przeciwdziałanie powstawaniu strat w
produkcji rolniczej, wynikających z nadmiernego występowania w
agroekosystemach
chwastów, patogenów i szkodników,
stanowi
integralną część technologii produkcji roślinnej.
•
Ta część technologii nazywana jest
ochroną roślin uprawnych.
W przekroju historycznym rolnicza produkcja
roślinna odbywała się przez:
•
eksploatację naturalnych ekosystemów
bez
wyraźnej zmiany ich zewnętrznego charakteru,
•
intensywną eksploatację naturalnych
ekosystemów
prowadzącą do ich
stopniowego przekształcania
,
5
•
tworzenie agroekosystemów opierając się głównie
na roślinach miejscowych
,
•
tworzenie agroekosystemów sprowadzające
gatunki roślin z innych obszarów o pożądanych
cechach użytkowych.
•
Ekosystem
– podstawowa jednostka
strukturalno-funkcjonalna w przyrodzie,
stanowiąca układ ekologiczny biocenozy z
biotopem, może dotyczyć;
•
rolnictwa – agroekosystem,
•
łąkarstwa – pratoekosystem
6
•
Agroekosystem
– fragment krajobrazu
obejmujący uprawy rolnicze, stanowiący
funkcjonalną całość, w której zachodzi
wymiana materii i energii między jego
składnikami: biotopem a biocenozą
•
Rozróżnia się następujące
rodzaje
produkcji roślinnej:
1. polowa produkcja roślinna
na gruntach
7
1. polowa produkcja roślinna
na gruntach
ornych;
2. produkcja pasz na łąkach i pastwiskach,
czyli na trwałych użytkach zielonych;
3.
produkcja ogrodnicza,
obejmująca:
-
sadownictwo
(uprawa roślin trwałych - drzew, krzewów
i bylin dających jadalne owoce),
-
warzywnictwo
(uprawa roślin jednorocznych,
dwuletnich i nielicznych bylin o jadalnych organach nad
lub podziemnych),
8
lub podziemnych),
-
kwiaciarstwo
(uprawa roślin ozdobnych) i uprawę roślin
leczniczych;
Produkcja ogrodnicza
odbywa się na użytkach
wydzielanych jako sady, ogrody, warzywniki oraz w
cieplarniach, inspektach lub tunelach foliowych;
4. produkcja roślin wodnych w naturalnych
lub sztucznych zbiornikach
(zapoczątkowana
na skalę przemysłową w drugiej połowie XIX w.
w Japonii);
9
5. produkcja leśna na użytkach leśnych
oraz
na zadrzewianych najsłabszych glebach,
nieprzydatnych dla rolnictwa.
• Pomijając tę ostatnią, ze względu na jej odrębny
charakter, za podstawową w naszym kraju należy uznać
polową produkcję roślinną
jako najbardziej
rozpowszechnioną i stanowiącą główne źródło
produktów roślinnych.
10
•
Polowa produkcja roślinna
polega na uprawie roślin,
których podziemne lub nadziemne organy stanowią
pokarm dla ludzi, paszę dla zwierząt albo są surowcem
dla różnych gałęzi przemysłu (schemat).
POLOWA PRODUKCJA ROŚLINNA
•
PRODUKTY KONSUMPCYJNE
•
SKROBIOWE: ziarno zbóż, bulwy ziemniaka
BIAŁKOWE:
11
•
BIAŁKOWE: nasiona roślin strączkowych
•
CUKROWE: korzenie buraka cukrowego
•
TŁUSZCZOWE: nasiona roślin oleistych
•
SUROWCE DLA PRZEMYSŁU
•
WŁÓKIENNICZEGO: łodygi lnu i konopi
•
OLEJARSKIEGO: nasiona roślin oleistych
•
FARMACEUTYCZNEGO: owoce maku
•
KROCHMALNICZEGO: bulwy ziemniaka
•
GORZELNICZEGO: bulwy ziemniaka, ziarno
12
•
GORZELNICZEGO: bulwy ziemniaka, ziarno
zbóż
•
BROWARNICZEGO: ziarno jęczmienia,
kwiatostany chmielu
•
TYTONIOWEGO: liście tytoniu
•
KOSZYKARSKIEGO: pędy wikliny
•
PASZE DLA ZWIERZĄT
•
OBJĘTOŚCIOWE "SOCZYSTE: zielona masa
roślin pastewnych i zbóż, bulwy i korzenie roślin
okopowych, liście buraka cukrowego,
•
OBJĘTOŚCIOWE SUCHE: słoma, plewy zbóż,
13
•
OBJĘTOŚCIOWE SUCHE: słoma, plewy zbóż,
siano z zielonej masy motylkowych pastewnych
•
TREŚCIWE: ziarno zbóż, nasiona roślin
strączkowych, susz z roślin motylkowych
pastewnych, bulw ziemniaka i innych.
• Uprawa wyżej wymienionych grup roślin stanowi
podstawowy cel działalności rolnika. W wyniku tej
działalności rolnik uzyskuje
plon główny i plon uboczny
.
• Nie zebrane z pola pozostałości roślin- plon uboczny
(słoma, plewy, liście, korzenie, chwasty) przetworzone
przez drobnoustroje,
stają się źródłem próchnicy albo
14
przez drobnoustroje,
stają się źródłem próchnicy albo
ulegają mineralizacji, wzbogacając glebę w składniki
pokarmowe dla następnych roślin
.
• Produkcja polowa obejmuje grupę
gatunków nazywanych
roślinami
uprawy polowej albo rolniczymi
roślinami uprawnymi,
w odróżnieniu
od roślin warzywnych, ozdobnych,
15
od roślin warzywnych, ozdobnych,
drzew i krzewów owocowych, ziół itp.,
mimo że one wszystkie też są
uprawiane przez człowieka.
• Wszystkie rośliny uprawne są
organowcami należącymi do –
•
typu roślin nasiennych
(Spermatophyta),
•
podtypu okrytonasiennych
16
•
podtypu okrytonasiennych
(Angiospermae),
•
klas:
•
dwuliściennych (Dicotyledones)
•
jednoliściennych (Monocotyledones).
• W praktyce rolniczej wydziela się
grupy
użytkowe roślin
według sposobu ich
wykorzystania i o podobnej technologii uprawy.
•
ZBOŻA
•
OKOPOWE
•
MOTYLKOWE GRUBONASIENNE (STRĄCZKOWE)
•
PRZEMYSŁOWE
17
•
PRZEMYSŁOWE
•
MOTYLKOWE DROBNONASIENNE (MOTYLKOWE
PASTEWNE)
•
PASTEWNE NIEMOTYLKOWE
•
SPECJALNE I LECZNICZE (ZIOŁA)
•
WARZYWA
• W Polsce głównymi gatunkami uprawnymi
są:
pszenica, żyto, ziemniaki, jęczmień,
buraki i rzepak.
•
Rośliny te stanowią prawie 70%
powierzchni zasiewów.
18
• Znaczenie gospodarcze i zasięg wielu
gatunków systematycznie zmniejsza się,
np. proso, gryka, a ostatnio len, konopie,
tytoń.
• W skali światowej o wyżywieniu ludności
decydują gatunki takie jak:
pszenica, ryż,
kukurydza, jęczmień, soja.
• Plony tych roślin są przedmiotem wymiany
handlowej w skali ogólnoświatowej, a ich
19
handlowej w skali ogólnoświatowej, a ich
ceny notowane na giełdach
międzynarodowych.
• Nad tymi gatunkami prowadzi się
najwięcej prac hodowlanych.
• Produkcja roślinna opiera się na
umiejętności zharmonizowania
wymagań
roślin z warunkami siedliskowymi
panującymi na danym obszarze.
20
•
Warunki siedliskowe obejmują czynniki
klimatyczne, gleby i ich właściwości
oraz szeroko rozumiane stosunki
wodne.
Dla gospodarstw ważna jest
ilość ziemi
będącej w ich dyspozycji.
Do określania powierzchni ziemi stosuje się kilka pojęć.
• Powierzchnia ogólna
- składają się na nią
użytki rolne, lasy, wody, inne
grunty i nieużytki.
• Grunty rolne,
czyli:
użytki rolne oraz grunty pod stawami rybnymi,
budynkami gospodarczymi, pasami wiatrochronnymi, ogródkami
działkowymi i urządzeniami przeciwerozyjnymi.
21
działkowymi i urządzeniami przeciwerozyjnymi.
• Użytki rolne (UR),
do których wliczamy
grunty orne (w tym ogrody
warzywne),
plantacje trwałe (grunty obsadzone drzewami i krzewami
owocowymi lub szkółki drzew owocowych) oraz
trwałe użytki zielone
(TUZ), czyli łąki trwałe i pastwiska naturalne.
Procentowy udział poszczególnych rodzajów użytków w całej powierzchni
użytków rolnych przedsiębiorstwa lub innej jednostki organizacyjnej czy
terytorialnej nazywamy
strukturą użytków rolnych.
•
Grunty orne (GO)
jest to powierzchnia uprawiana z okresowym
przemieszczaniem (odwracaniem, wzruszaniem) gleby.
Zbliżone do gruntów ornych jest pojęcie
powierzchni zasiewów,
które
jest nieco węższe, nie obejmuje bowiem nie obsiewanych w danym
roku obszarów ornych.
•
Odzwierciedleniem doboru uprawianych gatunków roślin w danym
22
•
Odzwierciedleniem doboru uprawianych gatunków roślin w danym
gospodarstwie, rejonie czy kraju jest
struktura zasiewów.
•
W układzie historycznym jak i obecnie struktura zasiewów wynika ze
wzajemnego oddziaływania na siebie wielu czynników.
Struktura zasiewów
w warunkach rolnictwa towarowego kształtuje się w
wyniku wzajemnego powiązania i oddziaływania czynników:
•
przyrodniczych,
•
gospodarczych
•
ekonomicznych
23
Struktura zasiewów odzwierciedla kierunek produkcji i nastawienie gospodarstwa
.
Ś
wiadczy ona o tzw.
intensywności organizacji gospodarstwa
, a więc wskazuje jaki jest
udział roślin praco- i kapitałochłonnych w użytkach rolnych.
Wskazuje pośrednio na
intensywność produkcji
, gdyż duży udział roślin o dużych
wymaganiach świadczy o potrzebie wysokich nakładów przemysłowych środków
produkcji.
Z produkcją roślinną są związane też takie pojęcia, jak:
terytorium,
rozłóg i pole.
Terytorium gospodarstwa
(przedsiębiorstwa) są to wszystkie grunty
łącznie z terenami pod budynkami, żwirowniami itp.
Rozłóg
(kształt gospodarstwa) oraz jego rozdrobnienie wpływa na
organizację produkcji.
24
organizację produkcji.
Najkorzystniejszy jest rozłóg zwarty, o regularnych kształtach, z
możliwie małą liczbą działek (ziemi będącej własnością lub też w
użytkowaniu jednego podmiotu władania, otoczonej ziemią
pozostającą we władaniu innych podmiotów).
Pole
to wydzielona część gruntów ornych obsiana zazwyczaj tą samą
rośliną.
CZYNNIKI WPŁYWAJĄCE NA DOBÓR
ROŚLIN UPRAWNYCH
1. CZYNNIKI SIEDLISKOWE- NATRUALNE
2. CZYNNIKI SZTUCZNE -ANTROPOGENICZNE
25
•
CZYNNIKI EKONOMICZNO-ORGANIZACYJNE
•
OPŁACALNOŚĆ
•
SYSTEM GWARANCJI OPŁACALNOŚCI PRODUKCJI
•
CZYNNIKI GOSPODARCZE
CZYNNIKI GOSPODARCZE
•
POSIADANE UMIEJETNOŚCI
•
POTRZEBY NAWOZOWE I PASZOWE
GOSPODARSTWA
•
POSIADANY SPRZET WŁASNY LUB DOSTEPNOŚĆ
26
•
POSIADANY SPRZET WŁASNY LUB DOSTEPNOŚĆ
USŁUG
•
POSIADANE MAGAZYNY
•
ILOŚĆ I JAKOŚĆ SIŁY ROBOCZEJ WŁASNEJ LUB
NAJEMNEJ
CZYNNIKI SIEDLISKOWE
SIEDLISKO
–
TO ZESPÓŁ NATURALNYCH I SZTUCZNYCH
CZYNNIKÓW ZEWNĘTRZNYCH, KTÓRE WYSTĘPUJĄ NA DANYM
OBSZARZE I BEZPOŚREDNIO LUB POŚREDNIO WPŁYWAJĄ NA
Ż
YCIE ROŚLIN.
I. CZYNNIKI NATURALNE
•
KLIMATYCZNE (GEOGRAFICZNE)
– to światło, ciepło, opady,
27
wilgotność powietrza, powietrze i jego ruchy (wiatr)
•
GLEBOWE (EDAFICZNE)
– są to właściwości fizyczne i chemiczne,
skład mechaniczny, struktura i tekstura, odczyn, stosunki wodne,
właściwości biologiczne
•
TOPOGRAFICZNE
– związane z rzeźbą czyli ukształtowaniem terenu
(wysokość nad poziom morza, wystawa, skłon, podatność na erozję)
•
BIOTYCZNE
– to zwierzęta i rośliny w tym mikroflora i mikrofauna
II. CZYNNIKI SZTUCZNE
•
(ANTROPOGENICZNE) – wynikające z działalności człowieka,
czyli charakteryzujące wpływ człowieka na rośliny i na inne
czynniki siedliska,
•
AGROTECHNICZNE (uprawa roli, nawożenie, zmianowanie itp.)
•
PRATOTECHNICZNE – gospodarka na trwałych użytkach
zielonych
28
•
SILVOTECHNICZNE – gospodarka na użytkach leśnych
•
PRZEMYSŁ I INNE (dymy, ścieki miejskie, opady radioaktywne,
wyrobiska i inne)
•
INFRASTRUKTURA TECHNICZNA (drogi linie przesyłowe
energii, sieć wodno-kanalizacyjna, urbanizacja itp.
Regulowanie czynne i bierne czynników
siedliska
•
Regulowanie czynne
– polega na
dostosowaniu danego czynnika do potrzeb rośliny,
29
•
Regulowanie bierne
–
sprowadza się do
umiejętnego wykorzystania istniejących warunków
siedliskowych do potrzeb roślin
UWARUNKOWANIA WYBORU KIERUNKÓW I TECHNOLOGII
PRODUKCJI ROŚLINNEJ W GOSPODARSTWACH
O potencjale produkcyjnym gospodarstwa rolniczego decydują zasoby trzech
czynników i relacje między nimi:
•
ziemia (przyroda),
•
praca
•
kapitał
.
30
•
kapitał
.
Efekty produkcyjne gospodarstwa są rezultatem stosowania tych czynników w
odpowiednich proporcjach, czyli zarządzania nimi.
Zarządzenie, informacja jako
czwarty czynnik produkcji odgrywa doniosłą rolę
w procesach podejmowania decyzji dotyczących wyboru kie-runków
produkcji roślinnej i technologii w gospodarstwach .
Kierunki produkcji roślinnej każdego gospodarstwa powinny wynikać z
racjonalnego wykorzystania zasobów czynników wytwórczych.
Ich efekty w dużym stopniu zależą od tego, w jaki sposób człowiek kierujący
gospodarstwem potrafi wykorzystać istniejące warunki przyrodnicze i
ekonomiczno-organizacyjne, czyli zarządzać zasobami ziemi (przyrody),
pracy i kapitału, a także dostosować się do warunków gospodarki rynkowej
-realiów ekonomicznych
.
31
Rolnik musi podejmować decyzje związane zarówno z wyborem kierunku
produkcji roślinnej, stosowanej technologii, poziomu intensywności
gospodarowania, jak też możliwości spełnienia oczekiwań odbiorcy
surowców rolniczych.
Każde gospodarstwo ma swoją specyfikę wynikającą zarówno z lokalizacji, jak i
występujących relacji czynników produkcji.
Wyznacznikami tych decyzji są:
•
warunki zewnętrzne, niezależne od rolnika
•
wewnętrzne związane z zasobami gospodarstwa (ziemia, siła
robocza, kapitał),
jakością i rolniczą przydatnością gleb,
umiejętnościami rolnika
.
•
Istotne znaczenie ma również fakt
prowadzenia określonego
kierunku produkcji zwierzęcej
, dla której produkty roślinne są
surowcem paszowym.
32
Dobór dostosowanego do warunków przyrodniczych i ekonomiczno-
organizacyjnych
kierunku produkcji roślinnej oraz wybór
technologii, o odpowiednim do gospodarstwa poziomie
intensywności, dają możliwość
poprawy efektywności
ekonomicznej i uzyskania określonego poziomu dochodu
rolniczego, gwarantującego utrzymanie rodziny rolniczej.
REJONIZACJA PRODUKCJI ROŚLINNEJ
Rejonizacja, rozumiana jako właściwa lokalizacja danego kierunku
produkcji, jest uważana za
najtańszy sposób poprawy
efektywności ekonomicznej gospodarowania.
Wykorzystanie tego sposobu wymaga jednak dużego zasobu wiedzy
fachowej, a często również korzystania z pomocy doradców.
33
Wybór kierunku produkcji wymaga gruntownej, wieloaspektowej
analizy istniejących w gospodarstwie uwarunkowań.
Obok powierzchni użytków rolnych istotne znaczenie mają:
struktura (grunty orne, trwałe użytki zielone, sady), jakość,
rozłóg, oddalenie od ośrodka gospodarczego
.
W ostatnich latach coraz większą uwagę przywiązuje się do stanu środowiska
jako czynnika decydującego o możliwościach pozyskiwania produktów
roślinnych bezpiecznych dla zdrowia ludzi i zwierząt.
Generalnie w Polsce jakość środowiska przyrodniczego nie ogranicza
produkcji ziemiopłodów. Z badań IUNG wynika, że tylko
około 0,4% gleb
użytków rolnych Polski powinno być wyłączone z produkcji
ziemiopłodów na cele spożywcze.
34
W przypadku pojedynczego gospodarstwa w zależności od jego lokalizacji
zagrożenie to może być większe.
Warunki przyrodnicze wyznaczają określony potencjał produkcyjny
gospodarstwa, decydując o doborze roślin i możliwym do uzyskania
poziomie plonów.
O wykorzystaniu tego potencjału decyduje jednak intensywność organizacji
produkcji i intensywność gospodarowania.
Zasoby pracy ludzkiej, ich ilość i struktura, przygotowanie
zawodowe, umiejętności, przedsiębiorczość oraz zasoby
kapitału w postaci uprzedmiotowionej oraz środków
finansowych pozostające do dyspozycji rolnika są
wyznacznikami typu intensyfikacji produkcji roślinnej i wyboru
określonych jej kierunków, a więc intensyfikacji organizacji
.
Dla gospodarstw posiadających w nadmiarze siłę roboczą szansą
może być rozwój działalności (kierunków) pracochłonnych, trudnych
35
może być rozwój działalności (kierunków) pracochłonnych, trudnych
do zmechanizowania, wymagających wykonywania wielu prac
ręcznie (głównie nasiennictwo, szkółkarstwo, produkcja ziół).
Gospodarstwa specjalizujące się w produkcji zwierzęcej, zwłaszcza
utrzymujące bydło, temu kierunkowi podporządkowują organizację
produkcji roślinnej.
Prawidłowo dobrane do warunków glebowych i klimatycznych
kierunki produkcji roślinnej umożliwiają uzyskanie relatywnie
wyższych plonów (wydajności) z ha.
Jak wynika z tabeli jakość i przydatność rolnicza gleb decyduje o
doborze gatunków i poziomie uzyskiwanych plonów ziarna zbóż.
Zróżnicowanie plonów zbóż, realnie możliwych do uzyskania, na
36
glebach zaliczanych do różnych klas bonitacyjnych czy kompleksów
rolniczej przydatności oraz zmiany cen skupu ziarna zmuszają do
podejmowania decyzji o wyborze kierunku produkcji, na podstawie
rachunku ekonomicznego.
Przykład uproszczonej kalkulacji efektów ekonomicznych uprawy
podstawowych gatunków zbóż na glebach kompleksu 5-żytniego
dobrego przedstawiono w tabeli.
Plony zbóż na glebach różnych kompleksów przydatności rolniczej
Plon w doświadczeniach dt/ha
Kompleks
glebowo-rolniczy
Udział
%
pszenica żyto
jęczmień owies
4 zboża
Plony
4 zbóż
kompleks.
technologie
Pszenny bardzo dobry
3,7
5,4
4,7
5,4
4,7
5,2
6,7
Pszenny dobry
18,5
5,2
4,4
5,0
4,6
4,9
6,4
Ż
ytni bardzo dobry
15,1
4,3
4,5
4,5
4,2
4,5
5,5
Pszenny wadliwy
4,1
4,4
3,4
3,9
2,9
4,2
4,9
Ż
ytni dobry
15,9
3,4
4,1
4,0
3,7
3,8
4,6
37
*
udział kompleksu w powierzchni gruntów ornych w kraju.
Ż
ytni słaby
18,2
-
3,1
2,7
2,8
2,9
3,5
Ż
ytni bardzo słaby
11,2
-
2,3
-
-
2,3
2,6
Zbożowo-pastewny
4,9
4,1
2,9
-
4,2
4,2
5,0
Zbożowo-pastewny
3,4
-
4,5
2,7
2,9
2,9
3,4
Pszenny górski
1,8
5,2
4,0
4,8
5,0
5,0
5,9
Zbożowy górski
1,6
4,5
-
4,2
4,3
4,3
4,5
Ważniejsze wskaźniki produkcyjno-ekonomiczne uprawy zbóż na glebie
kompleksu 5 - żytniego dobrego (wg cen z 2008 r.)
Wyszczególnienie
Pszenica
ozima
ż
yto
Jęczmień
jary
owies
Plon ziarna [dt z ha]*
34,0
41,0
40,0
37,0
Cena ziarna [zł za l dt]
50
34
40
33
Wartość produkcji (P) z l ha [zł]
1700
1394
1600
1221
Koszty bezpośrednie (K) [zł/ha]*
1235
957
1002
953
Nadwyżka bezpośrednia (P-K)
465
437
598
268
38
Nadwyżka bezpośrednia (P-K)
[zł/ha]
465
437
598
268
Opłacalność bezpośrednia (%)
138
146
160
128
Plon ziania w dt równoważący
koszty bezpośrednie
24,7
28,1
25,1
28,9
Bezpośredni koszt produkcji l dt
ziarna [zł]
36
23
25
26
* Witek T. 1992 ** wg technologii standardowej
Z porównania wskaźników zamieszczonych w tabelach wynika, że przy
podejmowaniu decyzji o wyborze kierunku produkcji (gatunku uprawianego
zboża) na glebie kompleksu 5 - żytniego dobrego, nie wystarczy znajomość,
określonego na podstawie wieloletnich badań, zróżnicowania plonów ziarna.
W warunkach cenowych 2008 r. uprawa pszenicy charakteryzowała się niższą, w
porównaniu z żytem, opłacalnością, ale zapewniała jednak wyższą nadwyżkę
bezpośrednią z l ha.
W świetle przedstawionego porównania najkorzystniejszą byłaby uprawa jęczmienia
jarego, jednak pod warunkiem uzyskania stosunkowo wysokiej ceny za jego
39
jarego, jednak pod warunkiem uzyskania stosunkowo wysokiej ceny za jego
ziarno.
Za wyborem uprawy pszenicy na glebach kompleksu 5 - żytniego dobrego, obok
cen skupu, przemawiają także takie czynniki, jak: większa łatwość sprzedaży
ziarna pszenicy w skupie lub w obrocie targowiskowym, możliwość
wykorzystania do celów konsumpcyjnych w gospodarstwie domowym,
przydatność jako paszy dla drobiu utrzymywanego systemem tradycyjnym.
O ukierunkowaniu gospodarstwa, np. na
produkcję zbóż jakościowych,
oprócz warunków przyrodniczych decydują warunki ekonomiczno-
organizacyjne. Do tego kierunku produkcji predyspozycje mają gospodarstwa
większe obszarowo, dobrze wyposażone, reagujące na sygnały rynkowe. Te
uwarunkowania sprawiają, że są one w stanie dostarczyć do zakładów
zbożowych większe partie jednorodnego ziarna.
Ważne znaczenie z punktu widzenia lokalizacji określonego kierunku produkcji
mają
warunki klimatyczne. Zróżnicowanie elementów współtworzących
40
mają
warunki klimatyczne. Zróżnicowanie elementów współtworzących
warunki agroklimatyczne (
poziom i rozkład opadów, długość okresu
wegetacji, nasłonecznienie, temperatura itp.)
decyduje o zmienności plonów
w latach i związanym z tym ryzyku.
Prawidłowo dobrana do warunków glebowych i klimatycznych
odmiana
(mieszaniec) i kierunek użytkowania umożliwiają osiągnięcie relatywnie
wysokich plonów.
Równocześnie umożliwia to ograniczenie lub wyeliminowanie
dodatkowych kosztów związanych z koniecznością dosuszania ziarna. Ta
czynność ma znaczący udział w strukturze kosztów.
Oprócz jakości gleb i warunków agroklimatycznych o wyborze kierunku produkcji
decydować może
położenie względem ośrodka gospodarczego, rzutujące na
poziom kosztów pozyskania pasz.
Lokalizacja uprawy kukurydzy na kiszonkę, charakteryzującej się dużą
transportochłonnością, w pobliżu gospodarstwa może znacząco obniżyć koszty i
usprawnić organizację pracy.
Udział trwałych użytków zielonych w gospodarstwie wywiera istotny wpływ na organizację
gospodarki paszowej, ograniczając lub eliminując uprawę pasz objętościowych na
gruntach ornych.
41
Produkcja roślinna dostarcza surowców dla przemysłu rolno-spożywczego, oczekującego
produktów
o określonych parametrach jakościowych, dostarczanych w większych
ilościach, jednorodnych
. Ten wymóg w zdecydowanie korzystniejszej sytuacji stawia
gospodarstwa większe obszarowo, wyposażone w odpowiedni sprzęt, potrafiące
dostosować się do wymagań rynku.
Popyt na określone surowce roślinne może przemawiać za wyborem kierunku
produkcji roślinnej dostosowanego do zapotrzebowania określonego zakładu
przetwórczego.
Wyposażenie polskiego rolnictwa w podstawowe środki produkcji jest
zróżnicowane regionalnie oraz w zależności od grup obszarowych
gospodarstw.
Ś
rodki produkcji, obok wpływu na wybór kierunku produkcji,
wyznaczają techniki wytwarzania w rolnictwie, charakteryzujące
się odpowiednimi kombinacjami: ziemi, pracy i kapitału.
Na tej podstawie wyróżnia się techniki pracochłonne, ziemiooszczędne,
42
Na tej podstawie wyróżnia się techniki pracochłonne, ziemiooszczędne,
kapitałochłonne. Relacje te wpływają także na wybór technologii o
różnym poziomie intensywności.
O wyborze technologii o określonej intensywności decydują m.in. ceny
poszczególnych ziemiopłodów i ich
relacje do cen środków
produkcji pochodzenia przemysłowego.
Mówiąc
o efektywności produkcji często zapomina się, że jest ona konsekwencją
stosowanych technologii rozumianych jako sposób wytwarzania. One bowiem
decydują zarówno o efektach (np. plonach z ha), jak i kosztach produkcji.
W polskiej rzeczywistości problemy natury technologicznej i ekonomicznej obecnie trzeba
traktować jako równorzędne. W miarę upowszechniania postępu technologicznego i
wyrównywania zaawansowania rozwojowego gospodarstw należy oczekiwać
przesunięcia punktu ciężkości na korzyść zagadnień ekonomicznych.
Technologie produkcji stanowią część złożonego systemu jakim jest gospodarstwo rolne
43
(stanowiące organiczną całość), stąd też ich silne sprzężenie z pozostałymi jego
elementami (zasoby pracy, ziemi, itp.).
Wdrażaną w gospodarstwie technologię produkcji trzeba widzieć jako czynnik:
-
decydujący o efektywności danego kierunku (gałęzi) produkcji,
- współdecydujący o efektach ekonomicznych całego gospodarstwa (o poziomie
dochodu rolniczego),
- nadający przyspieszenie i decydujący o ilościowych oraz jakościowych
aspektach rozwoju (technologia jako siła wytwórcza).
Wybór technologii produkcji w konkretnym gospodarstwie jest
zagadnieniem niezmiernie skomplikowanym.
Na wybór ten, obok warunków przyrodniczych, w sposób wyraźny
wpływają czynniki ekonomiczne
.
Z poniższej tabeli wynika, że
o wyborze technologii produkcji obok
czynników ekonomicznych wewnętrznych, uwarunkowanych
siłą ekonomiczną gospodarstwa, decydują czynniki
44
zewnętrzne, z reguły mało zależne od rolnika
.
Często są one związane z przyjętą strategią rozwoju rolnictwa w kraju
czy regionie, realizowaną polityką rolną, zakresem i formami
interwencjonizmu państwowego.