Nowa Krytyka_Libido dominandi. Męski habitus w świetle teorii socjologicznych

„ N O W A K R Y T Y K A . C Z A S O P I S M O F I L O F I C Z N E ”

http://www.nowakrytyka.pl/spip.php?article328

dodano: 2010

M O N I K A S Z C Z E P A N I A K

Libido dominandi. Męski habitus w świetle
teorii socjologicznych

1. Men’s studies

W latach siedemdziesi

tych XX wieku w krajach angloj

zycznych zarysował si

nowy

zakres bada

, a tak

e obszar aktywno

ci politycznej na rzecz równo

ci płci, w

którego centrum znalazła si

płe

wielokrotnie definiowana jako „uprzywilejowana”.

ęŜ

czyzna dzier

Ŝą

cy od wieków przywileje władzy, panowania, kulturowej dominacji

wietle tych bada

okazał si

człowiekiem zredukowanym, ofiar

systemu. Sami

przedstawiciele płci okrzykni

tej przez ruchy feministyczne „egzekutorami” zacz

dostrzega

własn

sytuacj

opresji i potrzeb

skiej emancypacji. Jak zauwa

ył

Lothar Böhnisch m

ęŜ

czy

ni „nie maj

jasno zdefiniowanego wroga, który by ich

dyskryminował”, jak wi

c mog

dyskryminowani, „skoro kultura ich

zidentyfikowała jako dyskryminatorów, a i oni sami akceptuj

siebie w tej roli”. [

]

Z zaanga

owania politycznego na rzecz uwolnienia m

ęŜ

czyzn od kulturowych

„pułapek” m

sko

ci z czasem wyłoniły si

interdyscyplinarne studia maskulinistyczne

(men’s studies), które obecnie w krajach Europy Zachodniej oprze

ywaj

prawdziwy boom. Histori

od zarania dziejów tworzyli i pisali m

ęŜ

czy

ni, oni te

zastanawiali si

nad genez

wiata, nad istot

ludzkiego

ycia, nad prawami

cymi natur

, mo

liwo

ciami rozwoju ludzko

ci etc., ale tym refleksjom zawsze

towarzyszyła swoista ‘

lepota na płe

’ (M. Uli

ski), powoduj

ca „nieprzejrzysto

ść

”

rodzaju m

skiego [

]. Tymczasem, obok analizy konstrukcji kobieco

ci oraz relacji

dzypłciowych w kulturze, ciekawym zagadnieniem jest spojrzenie na

wiat m

ski

z uwzgl

dnieniem kategorii płci, spojrzenie na „m

ski” sposób bycia, my

lenia,

odczuwania wraz z jego uwikłaniem w relacje socjalne i imperatywy kulturowe, z jego

aporiami i dylematami [

]. . Na pocz

tku lat dziewi

ęć

dziesi

tych Carol Hagemann-

White napisała: „Poniewa

dyskurs o kobieco

ci w dotychczasowej historii

patriarchatu ci

gle był tłumiony, wiemy dzi

o m

ęŜ

czyznach [...] bardzo du

o, o

kobietach za

prawie nic.” [

]. Mo

na jednak przyj

ąć

inny punkt widzenia. Otó

dotychczasowych dyskursach m

ęŜ

czyzna istniał tylko jako istota „neutralna” płciowo.

W tym sensie pod koniec XX wieku nie pozbawiona podstaw była konstatacja,

e to

sko

ść

, a nie kobieco

ść

stanowi swoisty dark continent [

]. Pytania o istot

sko

ci – kim jest m

ęŜ

czyzna, co nim kieruje, jaki jest jego sposób my

lenia,

działania i odczuwania i jakie s

tego konsekwencje dla społecze

stwa i jednostki –

okazały si

kwestiami otwartymi [

] .

Tymczasem m

ęŜ

czyzna „powoli ale uparcie nabiera rangi problemu naukowego” [

staje si

przedmiotem krytycznej refleksji w ramach nauk społecznych,

psychologicznych i historycznych. Badania nad m

sko

koncentruj

nie tylko

na bilansuj

cych diagnozach i analizach, na krytyce m

sko

ci heteroseksualnej,

ujawnianiu zasad, według których powstaj

„konstrukcje” m

sko

ci w ró

nych

kulturach, na interpretacji obrazów, symboli, tekstów i dyskursów, w których

przedstawiana jest m

sko

ść

. W obliczu kryzysu m

sko

ci [

] badacze coraz cz

ęś

ciej

stawiaj

tak

e pytanie o przesłanki antropologiczne, ekonomiczne, socjalne i

kulturowe, które mogłyby doprowadzi

do ukonstytuowania si

wzorców „nowej”

sko

ci.

Nasuwa si

pytanie, czy m

sko

ść

w ogóle mo

e by

koherentnym objektem analizy,

czy istnieje nauka o m

sko

ci, czy mo

na zrekapitulowa

dotychczasowe teorie na

ten temat i jakie one maj

znaczenie dla aktualnego dyskursu naukowego w

ramach gender studies. M

sko

ść

nie jest i nigdy nie była monolitem, dlatego nie

e by

rozpatrywana w oderwaniu od uwarunkowa

historyczno-kulturowych. A

skoro nie ma uniwersalnej m

skiej „esencji”, której przejawy mogliby

my odnale

źć

we wszystkich społecze

stwach, nale

y odrzuci

wszelkie pozytywistyczne teorie

sko

ci, w

wietle których cechy maskulinistyczne s

a priori dane, s

niezmiennym i naturalnym elementem konstytuuj

cym m

samo

ść

Człowiek nie rodzi si

ęŜ

czyzn

(słynny dyktat Simone de Beauvoir dotyczy

równie

„pierwszej” płci). Nie jest wi

c tak,

e powstawanie to

samo

ci m

skiej

odbywa si

, jak chciał Theweleit – według monotonnego scenariusza przemieniania

płynnych ciał w pancerze [

] Argumenty o m

sko

ci „naturalnej” czy stałych

elementach m

skiej to

samo

ci były i wci

ąŜ

podnoszone przez psychoanaliz

która lansuje model uniwersalizuj

cy paradygmat m

sko

ci jako nagacji kobieco

ci,

ale tak

e przez ruchy mitopoetyckie, próbuj

ce reaktywowa

pierwotn

, „prawdziw

”

sko

ść

oraz przez socjobiologów, chrze

cija

skich fundamantalistów czy feminizm

esencjonalistyczny. Dyskursy pozytywistyczne, normatywne czy esencjalistyczne

wielokrotnie zostały poddane krytyce przez konstruktywistów, spogl

daj

cych na płe

jako fenomen historyczny, kulturowy, socjalny. W europejskich naukach

humanistycznych szerokim echem odbił si

filozoficzny atak ameryka

skiej badaczki

Judith Butler na zakorzeniony w naszej kulturze system dwupłciowo

ci, który

nieustannie generuje relacje nierówno

ci. Butler postawiła tez

e płe

nie istnieje

jako element

wiata „przedj

zykowego”, lecz jest wytwarzana na płaszczy

nie

dyskursu, przy czym dotyczy to w równym stopniu płci biologicznej (sex), jak i płci

socjalnej (gender). Pod

ąŜ

c za intencj

deontologizacji i deesencjalizacji ciała

badaczka wprawdzie nie zaprzecza jego „materialno

ci”, ale odrywa je od materialnej

postaci i przypisuje mu status pasywny w odró

nieniu od aktywno

kultury/dyskursu. Historycznym i kulturowym przemianom podlega wi

c według

Butler nie tylko wymiar symboliczny cielesno

ci, ale tak

e ciało w swym wymiarze

materialnym.

W teorii Judith Butler, w której centralne miejsce zajmuj

performatywne aspekty

konstrukcji płci, dostrzegano mo

liwo

ść

przełamania schematów dwupłciowo

ci i

rozwini

cia ró

norodno

ci konstrukcji płci. Warto w tym miejscu przytoczy

słynn

metafor

„kostiumu” to

samo

ci płciowej, wyci

ganego z szafy i zakładanego

rankiem, by wieczorem odło

go z powrotem do szafy [

]. Intencj

zakwestionowania zorganizowanego hierarchicznie systemu binarnych opozycji

odczytano jako zamiar likwidacji kategorii płci (de-gendering) i propagowanie

woluntaryzmu w postaci oferty to

samo

ci płciowych „do wyboru”, która to oferta

stałaby si

kolejnym przywilejem postmodernistycznego homo optionis. W istocie

zarzucano Butler,

e zredukowała ciało do przesłanek dyskursywnych, „zasiała

chaos”, stworzyła problem, zadbała o kłopot z płci

(gender trouble). Jednocze

nie

jej teoria znalazła praktyczne potwierdzenie w ruchach na rzecz emancypacji

mniejszo

ci seksualnych, w „mi

dzypłciowych” projektach egzystencjalnych, w

tendencjach queer zmierzaj

cych do zmiany tradycyjnych reprezentacji płci poprzez

parodi

i ironizuj

W porównaniu z teoriami konstruktywistycznymi sprowadzaj

cymi płe

performatywnej iluzji o wiele bardziej atrakcyjne z punktu widzenia literaturoznawcy

wydaje si

kulturowo-socjologiczne spojrzenie na fenomen płci. Mam tu na my

konkretne teorie socjologiczne, którenota bene – podobnie jak konstruktywizm –

zakładaj

e m

sko

ść

nie jest monolitem, lecz konceptem dynamicznym, produktem

procesów socjalnych (tzw. dooing masculinity), a wobec tego nie mo

na mówi

sko

ci, lecz o ró

nych m

sko

ciach konstytuuj

cych si

w ró

nych okresach

historycznych i w ró

nych kontekstach socjokulturowych.

2. M

sko

ść

hegemonialna (teoria R. Connella)

Australijski socjolog Robert Connell zaproponował dynamiczn

koncepcj

sko

– jedn

z najciekawszych i w moim przekonaniu najbardziej produktywnych teorii

zaliczanych do paradygmatu gender studies.

Connellowski model płci kulturowej jako zespołu praktyk inicjowanych przez ciało,

zorientowanych na ciało i odnosz

cych si

do ciała (wzajemna relacyjno

ść

to wa

element tej koncepcji) składa si

z trzech elementów, które tworz

tworz

konstelacje

imów płciowych [

]. S

to relacje władzy, stosunki produkcji oraz struktury

emocjonalne [

] . W strukturze władzy centralnym elementem jest wci

ąŜ

dominacja

ęŜ

czyzn nad kobietami – model powszechny, zdefiniowany przez ruchy kobiece

jako patriarchat (Connell wskazuje na nieliczne wyj

tki, np. kobieta z tytułem

profesora naucza m

skie gremium). Mówi

c o stosunkach produkcji Connell ma na

li podział kompetencji według kryteriów płciowych, struktur

posiadania dóbr

materialnych, a tak

e konsekwencje podziału pracy, m. in. nierówny status

ekonomiczny m

ęŜ

czyzn i kobiet. Przez struktury emocjonalne Connell rozumie

energi

emocjonaln

, formy po

Ŝą

dania oraz zespół praktyk organizuj

cych jego

zaspokajanie (np. heteroseksualizm, homoseksualizm, biseksualizm). W roku 2000-

nym Connell zwrócił uwag

na istnienie czwartego wymiaru, który okre

lił mianem

symbolizacji. Chodzi o globaln

cyrkulacj

obrazów m

sko

ci w mediach, która

pomaga konstytuowa

pewne modele maskulinizmu na płaszczy

nie

ponadkulturowej (np. obraz biznesmena jest wsz

dzie taki sam – w garniturze, z

laptopem etc.). Jednocze

nie Connell podkre

la istnienie lokalnych wariantów

sko

ci [

Connell wprowadza poj

cie patriarchalnej dywidendy – zasady, według której

ęŜ

czy

ni poprzez uzyskanie szacunku społecznego, presti

u i władzy na rozmaite

sposoby profituj

z patriarchatu, nawet je

li znajduj

na najni

szych szczeblach

hierarchii w obr

bie płci m

skiej czy wr

cz reprezentuj

sko

ść

odbiegaj

normy. Inaczej mówi

c, chodzi o m

sko

ść

hegemonialn

, która realizuje si

niekoniecznie przez bezpo

rednie u

ywanie przemocy wobec kobiet i słabszych

przedstawicieli własnej płci, lecz jest wspomagana przez cały system mechanizmów

ustawodawczych, prawnych, politycznych etc. i last but not least bazuje na m

skim

autorytecie, zakładaj

c wysoki stopie

akceptacji ze strony samych

podporz

dkowanych. Reprodukcja hegemonic masculinity to dla społecze

stw

rozwini

tych nie lada przedsi

wzi

cie, w które „inwestuj

prawie wszyscy m

scy

członkowie społecze

stwa oraz wiele kobiet: poprzez proces wychowania i

kształtowanie relacji mi

dzy płciami, poprzez systemy przywilejów i zabepiecze

poprzez wyodr

bnianie własnych pozycji w społecze

stwie” [

] .

Connell opowiada si

za pojmowaniem m

sko

ci i kobieco

ci jako „projektów

płciowych”, kieruj

c jednocze

nie uwag

badaczy na ró

nego rodzaju procesy i

relacje, które skłaniaj

kobiety i m

ęŜ

czyzn do form aktywno

ci i zachowa

zdominowanych przez kategori

płci (doing gender). Je

li w ogóle mo

liwe jest

podanie krótkiej definicji m

sko

ci, to Connell okre

la m

sko

ść

jako „pozycj

relacji płci, praktyki zajmowania tej pozycji przez m

ęŜ

czyzn i kobiety oraz

oddziaływanie tych praktyk na do

wiadczenia zwi

zane z cielesno

, na

poszczególne osobowo

ci i na cał

kultur

” [

]. Tak wyprofilowana koncepcja płci

legitymuje zawart

w oryginalnym tytule Masculinities tez

o istnieniu wielu modeli

sko

ci, które „powstaj

” w okre

lonych warunkach historycznych, topograficznych,

kulturowych, splataj

z innymi kategoriami socjalno-antropologicznymi, podlegaj

zmianom i rozwojowi, w tym tak

e nie s

odporne na kryzysy.

Charakteryzuj

c konstrukcj

sko

ci w kulturze, Connell wyra

nie dystansuje si

zarówno od wszelkich koncepcji biologicznej determinacji płci, jak i od teorii queer

celebruj

cych symboliczny rozpad kategorii płci. Od konstruktywistów ró

ni Connella

pozycja kategorii ciała w jego modelu płci. Podczas gdy teorie dyskursu uczyniły ciało

objektem praktyk symbolicznych i stosowania władzy, Connell proponuje porzucenie

tego modelu na rzecz u

wiadomienia sobie,

e ciało jest równie

uczestnikiem

procesów socjalnych, jest objektem i agentem praktyk, które tworz

procesy

socjalne, a te z kolei oddziałuj

na ciała. Wzajemna relacyjno

ść

tych kategorii

zajmuje w teorii Connella miejsce centralne. Badacz w szczególny sposób akcentuje

dynamik

i kreatywno

ść

praktyk zwi

zanych z płci

socjaln

, a tak

e podkre

kompleksow

i wielowarstwow

struktur

tych praktyk: „Ka

da forma m

sko

stanowi

ca form

konfiguracji praktyk jest zakorzeniona w strukturach relacji

podlegaj

cych historycznym modyfikacjom.” [

] W przypadku analizy m

sko

ci na

przykładzie mieszka

ców Berlina pochodzenia tureckiego interesuj

ce b

nie tylko

relacje z tureckimi kobietami, ale tak

e relacje z tureckimi m

ęŜ

czyznami, z

niemieckim m

ęŜ

czyznami, z niemieckimi kobietami i wreszcie relacje z m

ęŜ

czyznami

i kobietami innych narodowo

ci mieszkaj

cymi w Berlinie. W obr

bie płci m

skiej

Connell wyró

nia kilka relacji: hegemoni

, podporz

dkowanie, sprzymierze

stwo i

marginalizacj

[

sko

ść

hegemonialna stanowi konfiguracj

praktyk płciowych, „które wyra

aktualnie akceptowan

odpowied

na problemy legitymacji patriarchatu i które

gwarantuj

dominacj

ęŜ

czyzn i podporz

dkowanie kobiet” [

]. Connell, Carrigan i

Lee pisz

: „Nie byłoby wielk

przesad

twierdzi

e m

sko

ść

hegemonialna jest o

tyle hegemonialna, o ile realizuje pomy

strategi

w odniesieniu do kobiet.” [

]

Inaczej mówi

c jest to m

sko

ść

aktualnie dominuj

ca w danej kulturze w danym

kontek

cie historycznym, przy czym ta konfiguracja mo

e ulec zmianie. Dla

przykładu w systemach autorytarno-nacjonalistycznych m

sko

ść

hegemonialna

realizuje si

poprzez habitus militarny, umacniany przez instytucj

armii,

manifestuj

cy si

w m

skim „wojskowym” stylu

ycia, z takimi nadrz

dnymi

warto

ciami jak odwaga, honor, obowi

zek, ofiara [

] Aktualnie dominuj

cym

wariantem m

sko

ci hegemonialnej jest technokratyczne

rodowisko mened

erów.

Racjonalno

ść

, biurokratyczne metody organizacji, wiedza technologiczna, a tak

produktywno

ść

na ró

nych polach działania nale

Ŝą

dzi

do najbardziej po

Ŝą

danych

„zasobów” m

sko

ci, stanowi

c jednocze

nie symboliczny potencjał potrzebny do

reprodukcji relacji nierówno

ci i m

skiej hegemonii [

Inny przykład: W Europie renesansowej nami

tno

ść

wobec uroczych chłopców

mie

ciła si

w granicach m

sko

ci hegemonialnej, ale ju

pod koniec XIX wieku

kultura stała si

wobec homoseksualizmu o wiele bardziej represyjna, jednocze

nie

zaostrzyły si

restrykcje wobec m

sko

ci niehegemonialnych. Stanowiły one element

„mikro-władzy nad ciałem” (Foucault). Relacja podporz

dkowania obowi

zuje mi

dzy

sko

hegemonialn

, a wszystkimi tymi m

sko

ciami, które ideologia

patriarchalna wyklucza z pozycji hegemonii, w szczególno

ci za

obejmuje m

ęŜ

czyzn

usytuowanych „w pobli

u” kobieco

ci (homoseksuali

ci, tchórze, „maminsynki” itp.).

Sprzymierze

stwo polega według Connella na ogólnym profitowaniu m

ęŜ

czyzn z

dominacji m

sko

ci hegemonialnej (patriarchalna dywidenda), nawet przez

ęŜ

czyzn, którzy „unikaj

napi

ęć

i ryzyka zwi

zanego z pozycj

na linii frontu

patriarchatu” [

]. I wreszcie relacja marginalizacji jest zawsze logiczn

konsekwencj

umacniana si

sko

ci hegemonialnej, ale mo

e ona powstawa

obr

bie m

sko

ci podporz

dkowanych. Podsumowuj

c: M

sko

ść

hegemonialna to

wzorzec orientacyjny, model, który w pełnym zakresie mo

e by

realizowany tylko

przez nielicznych, ale przez wszystkich jest popierany i do jego symbolicznego

potencjału odwołuj

tak

e wszystkie m

sko

ci podporz

dkowane i marginalne.

Jest to model generatywny, funkcjonuj

cy na bazie wytwarzanego kulturowo

konsensusu mi

dzy panuj

cymi a podporz

dkowanymi.

3. M

ski habitus (teoria Pierre’a Bourdieu)

Centralnym poj

ciem kulturowo-socjologicznej koncepcji płci według Pierre’a

Bourdieu jesthabitus usytuowany niejako „na przeci

ciu” ciała i społecze

stwa,

demonstruj

cy tym samym relacj

dzy strukturami subiektywno-cielesnymi i

obiektywno-socjalnymi . Habitus jako poj

cie wyst

puje ju

u Norberta Eliasa.

Badacz okre

la w ten sposób „specyficzne pi

tno”, które ka

dy człowiek dzieli z

innymi członkami społeczno

ci. „To pi

tno, socjalny habitus jednostek, tworzy

‘matczyne’ podło

e, z którego wyrastaj

te osobiste cechy, poprzez które pojedynczy

chłowiek ró

ni si

od innych członków społeczno

ci". [

] Habitus jest nierozerwalnie

zwi

zany z indywidualnymi ciałami, ale jednocze

nie jest wyrazem przynale

ci do

grup socjalnych, „o ile jednostki wyró

niaj

ce si

wspólnym statusem socjalnym maj

tendencj

do postrzegania sytuacji socjalnych w podobny sposób i w podobny

sposób na nie reaguj

” [

]. Poj

cie to nadaje si

nie tylko do wyró

niania grup

socjalnych i charakteryzowania ich stylu

ycia, lecz tak

e do okre

lania pozycji w

relacji płci. Tym problemem zaj

ł si

wła

nie Pierre Bourdieu, którego praca M

ska

dominacja dost

pna jest polskiemu czytelnikowi [

Mechanizm konstrukcji płci bazuje według Bourdieu nie na słowie czy dyskursie, lecz

na odpowiednim „zaaran

owaniu” ciała w systemie praktyk socjalnych, na

inkorporacji relacji panowania. Bourdieu w szczególny sposób eksponuje władz

symboliczn

, która „rozwija swe działanie nie w obr

bie jasnej logiki

wiadomo

ci,

lecz w mroku praktycznych, zhabitualizowanych wzorców” [

] , w ukryciu prze

kontrol

woli i samorefleksji, nadaj

c tym samym wszystkim przejawom owej

przemocy – „zakazom, sugestiom, gro

bom, zarzutom – czy wreszcie porz

dkowi lub

odwołaniom do niego okre

lon

‘moc hipnotyczn

’” [

]. Ustawiczny proces

somatyzacji relacji dominacji powoduje,

e ta relacja si

„naturalizuje” i obchodzi si

bez uzasadnienia: „androcentryzm narzuca si

jako neutralny i nie wymagaj

dyskursywnej legitymizacji” [

]. W ten sposób, poprzez transmisj

ciało-w-ciało

ustawicznie reprodukuje si

wiat „urodzajowiony”, a społeczne „strojenie” ciała

„narzuca mu najbardziej fundamantalne dyspozycje, anga

owane nast

pnie jako

skłonno

ci czy zdolno

ci – w gry społeczne, które najkorzystniej ‘rozwijaj

’ m

sko

ść

polityka, interesy, nauka itp.” [

]

Jak wida

Bourdieu (w odró

nieniu od Butler) sytuuje konstruowanie płci w

przestrzeni przeddyskursywnej, na płaszczy

nie spontanicznego działania

zdeterminowanego przez „wpisane w ciało” praktyki płciowe, socjalne, kulturowe,

etniczne. W tym sensie gest, postawa ciała, mimika etc. s

wyrazem miejsca

zajmowanego w porz

dku socjalnym i „płciowym”. M

sko

ść

kogo

, kto regularnie

wiczy na siłowni i chodzi do solarium, jest zupełnie inna ni

robotnika, który pracuje

fizycznie w sło

cu na budowie, cho

zewn

trzna „konstrukcja” ciała mo

e wydawa

identyczna (siłownia, golf czy tenis wskazuj

na wysok

pozycj

socjaln

Habitus to „spontaniczno

ść

bez woli i

wiadomo

ci” [

] wynikaj

ca z gł

bokiej i

trwałej transformacji ciała, a nie tylko z działania performatywnego. Z teorii Bourdieu

wypływa wniosek,

e Judith Butler „nieprawidłowo definiuje miejsce praktyki,

redukuj

c praktyk

socjaln

do tekstu i dyskursu” [

] i otwieraj

c mo

liwo

ść

pojmowania płci jako normatywnej fantazmy. Butler nie docenia mocy j

zyka ciała

odpowiednio zsocjalizowanego oraz zwi

zku bezpo

redniej, materialnej cielesno

ze znaczeniem socjalnym (symbolicznym). Wła

nie ten zwi

zek jest – jak przekonuje

Buordieu – „odpowiedzialny za to,

e okre

lona socjalna interpretacja ‘kobieco

ci’ i

‘m

sko

ci’ jest tak fundamentalnie zwi

zana z samoodczuwaniem jako kobieta czy

ęŜ

czyzna,

e ka

da próba zakwestionowania tej interpretacji jest odbierana jako

atak na własn

osob

” [

]. Dlatego stereotypy płciowe okazuj

niezwykle

stabilne i odporne na wszelkie zmiany, a m

sko

ść

jawi si

nie jako

wiadomie

zajmowana pozycja władzy, lecz uciele

niona praktyka, dyspozycja ciała wytwarzana

w długim,

mudnym procesie socjalizacji [

] , gwarantuj

ca m

skie libido

dominandi. M

dominacj

potwierdzaj

obiektywne w swej istocie struktury

społeczne, instytucje (rodzina, ko

ciół, szkoła, pa

stwo), działania w sferze produkcji

i reprodukcji. Bourdieu konstatuje: „Wyj

tkowa siła m

skiej socjodycei pochodzi [...]

ze zdolno

ci do poł

czenia dwóch procesów: uprawomocnienia relacji dominacji

przez wpisanie jej w natur

biologiczn

, która sama w sobie jest ju

znaturalizowan

konstrukcj

społeczn

.” [

]

Z socjologicznego punktu widzenia konstruowanie m

sko

ci w kulturze ma swoje

granice wytyczane przez społeczny „kompas” stałych dyspozycji zdeponowanych w

ciele. Egzempilfikacj

tej tezy mo

e by

kulturowe sytuowanie m

sko

ci w logice

„lustracji” i „wyczynu”. W naszej kulturze spojrzenie jest domen

, rodzajem

władzy symbolicznej, której skuteczno

ść

zale

y od pozycji patrz

cego i obiektu

spojrzenia [

]. Kobiecie przypisany jest status bycia widzian

, który implikuje

okre

lone dyspozycje afektywne. Jak pisze Bourdieu kobiety istniej

„przez i dla

spojrzenia, s

c przedmiotem – dost

pnym, przykuwaj

cym wzrok, gotowym do

ycia. Oczekuje si

od nich,

e b

‘kobiece’, to znaczy u

miechni

te, podległe,

uwa

ne, dyskretne, wycofane.” [

] Aspekty wizualizacji kobieco

ci doskonale

ilustruje kobiecy fashion-beauty complex, konstruowany zarówno na płaszczy

nie

instytucjonalno-ideologicznej, jak i mówi

c j

zykiem Bourdieu „w mrokach ciała” [

ęŜ

czyzna za

zostaje w procesie socjalizacji wyposa

ony w „społecznie

skonstruowane uwielbienie dla gier o władz

” [

], w zdolno

ci łowcy, zdobywcy,

bohatera, konstruktora. Oczywi

cie m

sko

ść

powstaje zawsze w okre

lonym miejscu

i czasie, w okre

lonym kontek

cie socjokulturowym. Nie we wszystkich kulturach

ska dominacja jest tak doskonale „zabezpieczona” jak w kulturze Zachodu, dla

której charakterystyczna jest „falliczno-narcystyczna kosmologia” (Bourdieu). Prace

antropologów zajmuj

cych si

porównywaniem ró

nych paradygmatów kulturowych,

odnosz

cych si

do kategorii płci, dostarczyły ciekawych spostrze

. W

poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie, dlaczego tak wiele społecze

stw kreuje obraz

sko

ci za pomoc

rytuałów, sankcji kulturowych i testów sprawdzaj

cych stopie

osi

gni

tego maskulinizmu, David Gilmore [

] prezentuje panoram

wariantów

sko

ci w ró

nych kr

gach kulturowych i dochodzi do wniosku,

e kryteria płciowe

stosowane wobec m

ęŜ

czyzn s

na wszystkich kontynentach wyj

tkowo ostre, a

sankcje społeczne w przypadku braku odpowiednich dowodów prawdziwej m

sko

w formie czynów, walki, rywalizacji, sukcesów, zgromadzonych dóbr etc. wr

naruszaj

samo

ść

płciow

, co prawie nigdy nie ma miejsca w odniesieniu

dokobiet [

Na kulturowe restrykcje wobec m

sko

ci zwraca uwag

zarówno Connell jak i

Bourdieu. Obydwaj badacze podkre

laj

e m

ęŜ

czyzn mo

na potraktowa

jako

ęź

niów i ofiary dominuj

cych wyobra

kulturowych. Podstawowy dylemat

ęŜ

czyzny europejskiego i ameryka

skiego [

] stanowi trudny wybór mi

dzy

wypełnieniem mitycznych norm maskulinizmu, tym samym zatraceniem siebie

samego, a pod

ąŜ

aniem za własnymi indywidualnymi potrzebami, tym samym utrat

„prawdziwej” m

sko

ci w oczach społecze

stwa [

]. Niemiecki socjolog Walter

Hollstein ujmuje t

dialektyk

potrzeb emocjonalnych i narzuconych społecznie

wzorców przemocy, kontroli i dominacji nad słabszymi w trafn

formuł

: „zewn

trzna

władza – wewn

trzna niemoc” [

]. Pozycja panowania i symbolicznej władzy jest

jednocze

nie „pułapk

”. Bycie m

ęŜ

czyzn

oznacza „zajmowanie pozycji, implikuj

cej

uprawnienia i przywileje, ale tak

e obowi

zki i wszelkie zobowi

zania, które przynosi

ze sob

sko

ść

jako ‘szlachectwo’” [

]. Podsumowuj

c swój wywód Pierre

Bourdieu konstatuje,

e m

skie libido konstytuuje si

w społecze

stwie jako libido

dominandi, jako pragnienie dominowania nad innymi m

ęŜ

czyznami i [...] nad

kobietami” i na tym polega wielko

ść

i tragizm m

ęŜ

czyzny w znaczeniu vir [

4. Connell, Bourdieu i literaturoznawstwo

Przedstawione tu socjologiczne teorie m

sko

ci wyja

niaj

„niezmienniki” m

skiej

dominacji i szczególnie eksponuj

znaczenie cielesnej hexis. W ich

wietle porz

dek

płciowy jawi si

nie jako model performatywny, lecz zakorzeniony w strukturach ciała,

a wobec tego niemo

liwy do obalenia za pomoc

„magicznych” zabiegów

zykowych. Bourdieu konstatuje: „Rodzaj nie jest ‘rol

’, któr

na zagra

całkowicie dowolny sposób (jak drag queens). Jest wpisany w ciało i porz

dek rzeczy

(uniwersum społeczne) utrzymuj

ce jego

ywotno

ść

.” [

] Jednocze

nie obydwaj

socjologowie utrzymuj

e ciało płciowe jest zawsze zarazem ciałem socjalnym i

politycznym, a m

sko

ść

stanowi konfiguracj

praktyk w obr

bie systemu relacji

płciowych. Nie jest wi

c tak,

e mamy do czynienia z supermarketem m

skich stylów

i projektów to

samo

ci, a konstytuowaniem si

poszczególnych modeli m

sko

dzi modus opcjonalno

ci.

Płe

nie jest faktem biologicznym czy epistemologicznym, lecz wynikiem

socjokulturowych procesów konstrukcji. Ale m

sko

ść

i kobieco

ść

nie s

kategoriami czysto fikcyjnymi, fantomami, to

samo

ciami „do wyboru”.

ne s

c aspekty gry, performatywne formy reprezentacji, elementy rytuału i

inscenizacji, socjalne i retoryczne pozy. Metody badawcze, dla których centralne s

kategorie spektaklu, maskarady, performance uwa

am za produktywne i istotne w

dyskusji na temat płci. W tym sensie mo

na mówi

o „projekcie m

sko

ci”, dla

którego zasadnicza jest konwencja „cytowania autorytetu”, jak wyło

yła to Butler

w Bodies that Matter [

]. M

sko

ść

e by

inscenizowana, jednak nale

y z cał

moc

podkre

e modus tej inscenizacji nie jest dowolny, lecz zdeterminowany

przez ró

ne czynniki. Maskarada ma swoje (socjalne) granice. Socjologowie

zwracaj

uwag

na „omniprezencj

” dyskursów konstruktywistycznych i

woluntarystyczn

pułapk

, b

wynikiem bezkrytycznego rozumienia płci jako

kwestii wyboru. Tymczasem m

sko

ść

zawsze zwi

zana jest z okre

lonym

rodowiskiem socjalnym i zdeterminowana przezhabitus czy wzorce hegemonialne,

co powoduje niezwykł

stabilno

ść

asymetrycznego porz

dku płci.

Tak postawione kwestie konstrukcji płci okazuj

istotne dla literaturoznawstwa i

kulturoznawstwa. W tych dziedzinach gender studies osi

ły imponuj

ce wyniki w

zakresie bada

konstrukcji kobieco

ci w kulturze, a tak

e manifestacji fenomenu

ró

nicy płci jako relacji nierówno

ci. Natomiast problemem prawie niezbadanym s

formy reprezentacji m

sko

ci w tekstach literackich i dyskursach kulturowych. Jak

zauwa

a germanista Walter Erhart, m

sko

ci nie mo

na ci

gle traktowa

jako

„historii panowania m

ęŜ

czyzn, sprowadzaj

cej si

do ró

nych strategii kolonizowania

kobieco

ci i podporz

dkowania kobiet” [

]. Na przestrzeni wieków m

ęŜ

czy

ni ci

gle

byli konfrontowani z imperatywami m

skiego habitusu i stawiani przed wymogami

wypełniania standardów maskulinizmu. W tym sensie mo

na powiedzie

ęŜ

czy

ni to – podobnie jak kobiety – „aktorzy” w teatrze gendered society, gdzie

miar

sko

ci jest hegemonic masculinity. W tym rozumieniu Erhart dokonał

korekty obrazu m

sko

ci XIX-wiecznej i udowodnił,

e mo

na zrelatywizowa

sztywny podział na dwie sfery: domow

(kobiec

) i publiczn

). M

ęŜ

czy

poruszali si

w obu przestrzeniach, mi

dzy rodzin

a społecze

stwem, mi

dzy

wiatem ojcostwa a

wiatem macierzy

stwa. Ta podwójna orientacja czy pozycja

transgresji powodowała niepokój i nara

ała na kulturowe represje.

Warto zbada

w tekstach literackich formy manifestacji m

sko

ci,

lady aktualnych

dyskursów normatywnych, stereotypów płciowych, ale tak

e próby subwersywnej

modyfikacji wzorców m

sko

ci. Literatura bowiem poprzez konstrukcje utopii,

parodi

, karnewalizacj

i maskarad

na płaszczy

nie fikcji literackiej stwarza

liwo

ść

ukazania destruktywnych aspektów systemusex-gender, a tak

neutralizacji negatywnych skutków tego systemu [

]. W odró

nieniu od dyskursów

teoretyczno-naukowych teksty literackie pozwalaj

wejrze

„za kulisy“ oficjalnego

„teatru” m

sko

ci, przyjrze

poszczególnym jego aktorom, napi

ciom i

ambiwalencjom wpisansym w poszczególne role, indywidualnym konfliktom i

kryzysom, co jest tym bardziej wa

ne,

e pewna „tendencja kryzysowa” (J.

Habermas) jest wpisana w to

samo

ść

konstytuuj

jako produkt kultury.

Zastanawiaj

c si

nad sposobami wyj

cia z kulturowej pułapki m

sko

ci agresywnej i

dominuj

cej Edith Wölfl sformułowała tez

e „m

sko

ść

jako projekt” pozostaje

kategori

historyczn

, za

jako rodzaj „uposa

enia ciała” i jako praktyka socjalna jest

nadzwyczaj „krucha”, niestabilna i pełna sprzeczno

ci. Jednak ta niestabilno

ść

nie

powoduje zakwestionowania samego projektu, wr

cz przeciwnie – kryzys staje si

motorem ci

głej odnowy m

sko

ci hegemonialnej i reprodukcji dominuj

cych form

reprezentacji [

]. Równie

w tym sensie teksty literackie wydaj

szczególnie

predysponowane do bada

nad m

sko

I na odwrót – konceptualizacje płci zaprezentowane przez Connella i Bourdieu nie

powoduj

eliminacji sfery materialno-cielesnej, której w tekstach literackich

zignorowa

nie sposób i dlatego te teorie s

w moim przekonaniu szczególnie

atrakcyjne dla bada

literaturoznawczych metod

gender. W kontrowersyjnej debacie

dzy konstruktywistami a esencjalistami głosu Connella nie da si

przyporz

dkowa

adnej opcji, badacz nie proponuje nawet trzeciej drogi jako

„kompromisu” mi

dzy teoriami determinacji biologicznej a koncepcjami determinacji

socjalnej. Poza tymi antagonistycznymi pozycjami Connell proponuje alternatywny

dost

p do kategorii ciała. Przed ciałem nie ma ucieczki („potu zignorowa

nie

emy”), ale ciała s

nie tylko objektami, ale i agentami praktyk socjalnych, w

ramach których cielesno

ść

jest wci

ąŜ

na nowo definiowana i formowana (ciała tworz

aren

dla powstawania wzorców płci). Ta wzajemna relacja aspektów socjalnych i

cielesnych powoduje,

e płe

to koncept dynamiczny i kompleksowy, wymykaj

cy si

interpretacjom esencjalistycznym, pozytywistycznym, normatywnym, semiotycznym

etc. – koncept ilustruj

cy sposób, w jaki „ciała wci

gane s

w histori

” (R. Connell).

Literaturoznawca Klaus-Michael Bogdal ju

w roku 1998 sformułował ci

gle aktualny

program bada

obrazów m

sko

ci w literaturze, w którym wyeksponował cztery

atrybuty tekstów literackich jako

ródeł wiedzy o m

sko

ci: „Po pierwsze teksty

literackie ukazuj

sposób powstawania norm ‘m

sko

ci’ oraz sposób, w jaki te normy

wpływaj

na rodzinne i publiczne struktury władzy, a tak

e na powstawanie

konfliktów w tych sferach. Po drugie wskazuj

na ambiwalentny,

wiadomy b

nie

wiadomy rozwój to

samo

ci płciowej jednostek, na jego etapy i mechanizmy,

załamania i sprzeczno

ci i wreszcie na jego konsekwencje. Po trzecie literatura

stanowi archiwum historycznej ci

gło

ci kulturowych mitów i rytuałów m

sko

ci, ale

tak

e ich krytyki i destrukcji. I po czwarte teksty literackie porz

dkuj

wiedz

sko

ci koncepcyjnie, uprawiaj

jej elementami, albo j

dekonstruuj

, tworz

symboliczne formy reprezentacji czy te

obrazy m

skich subjektów” [

[

] Lothar Böhnisch: Die Entgrenzung der Männlichkeit. Verstörungen und

Formierungen des Mannseins im gesellschaftlichen Übergang. Opladen 2003, s. 11.

[

] Por. Michael Meuser; Rüdiger Lautmann: „Menschen und Frauen.“ Die

Geschlechtslosigkeit des Mannes in der Moderne. W: Gisela Völger (red.): Sie und

Er. Frauenmacht und Männerherrschaft im Kulturvergleich. Köln 1997, s. 253-258.

[

] Por. Monika Szczepaniak: Męskość w opresji? Dylematy męskości w kulturze

Zachodu. W: ElŜbieta Durys; ElŜbieta Ostrowska (red.): Gender. Wizerunki kobiet

i męŜczyzn w kulturze. Kraków 2005, s. 25-37.

[

] Carol Hagemann-White: Weiblichkeit, Leiblichkeit und die kulturelle

Konstruktion der Geschlechterpolarität. W: Holger Brandes; Christa Franke (red.):

Geschlechterverhältnisse in Gesellschaft und Therapie. Münster 1990, s. 22-36, tu:

s. 30.

[

] Słynne określenie Freuda w odniesieniu do „zagadki” kobiecości.

[

] Badania nad męskością w Niemczech zapoczątkowała krytyka patriarchatu

sformułowana juŜ w latach siedemdziesiątych (Elis Pilgrim, Klaus Theweleit,

Wilfried Wieck). Drugą inspiracją były amerykańskie men’s studies

spopularyzowane w latach osiemdziesiątych przez Waltera Hollsteina. Obecnie

badania nad męskością w Niemczech mają kilku prominentnych przedstawicieli

(Meuser, Winter, Böhnisch, Dinges, Frevert i inni).

[

] Ute Frevert: MąŜ i niewiasta. Niewiasta i mąŜ. O róŜnicach płci w czasach

nowoŜytnych, tłum. A. Kopacki. Warszawa 1997, s. 60.

[

] Por. Zbyszko Melosik: Kryzys męskości w kulturze współczesnej. Poznań

2002.

[

] Por. Klaus Theweleit: Männerphantasien. Reinbek 1980.

[

] Por. Judith Butler: Körper von Gewicht, s. 14-15.

[

] Przykłady gender regime to według Connella takie instytucje organizujące

płeć jak państwo, rynek pracy, ulica, rodzina.

[

] Por. Robert W. Connell: Der gemachte Mann. Konstruktion und Krise von

Männlichkeiten. Opladen 1999, s. 94-95.

[

] Robert W. Connell: Globalisierung und Männerkörper – Ein Überblick. W:

Feministische Studien 2 (2002), s. 78-87.

[

] Joachim Kersten: „Risiken und Nebenwirkungen. Zur gesellschaftlichen

Konstruktion von Männlichkeiten“. W: Horst Scarbath; Heike Schlottau; Veronika

Straub; Klaus Waldmann (red.): Geschlechter. Zur Kritik und Neubestimmung

geschlechtsbezogener Sozialisation und Bildung. Opladen 1999, s. 77-86, tu: s. 80.

[

] Connell: Der gemachte Mann, s. 91.

[

] TamŜe, s. 94.

[

] Por. TamŜe, s. 97.

[

] TamŜe, s. 98.

[

] Tim Carrigan/Robert W. Connell/John Lee: Ansätze zu einer neuen Soziologie

der Männlichkeit. W: BauSteineMänner (red.): Kritische Männerforschung. Neue

Ansätze in der Geschlechtertheorie. Hamburg 2001, s. 38-75, tu: 63.

[

] Por. Badania historyczne Ute Frevert .

[

] Por. Michael Meuser: Perspektiven einer Soziologie der Männlichkeit. W:

Doris Janshen (red.): Blickwechsel. Der neue Dialog zwischen Frauen- und

Männerforschung. Frankfurt a. M. 2000, s. 47-78, tu: s. 59.

[

] Connell: Der gemachte Mann, s. 100.

[

] Norbert Elias: Die Gesellschaft der Individuen. Frankfurt a. M. 1987, s. 244.

[

] Holger Brandes: Der männliche Habitus. Bd. 2: Männerforschung und

Männerpolitik. Opladen 2002, s. 63.

[

] Pierre Bourdieu: Męska dominacja. Przeł. Lucyna Kopciewicz. Warszawa

2004.

[

] Pierre Bourdieu: Die männliche Herrschaft. W: Irene Dölling/Beate Krais

(red.): Ein alltägliches Spiel.Geschlechterkonstruktion in der alltäglichen Praxis.

Frankfurt a. M., s. 153-217, tu: s. 165.

[

] Bourdieu: Męska dominacja, s. 55.

[

] TamŜe, s. 18.

[

] TamŜe, s. 71.

[

] Pierre Bourdieu: Sozialer Sinn. Kritik der theoretischen Vernunft. Frankfurt a.

M. 1987, s. 105.

[

] Brandes: Der männliche Habitus, s. 60.

[

] TamŜe, s. 74.

[

] Podobnie w procesie socjalizacji „wytwarzane” jest kobiece przyzwolenie na

męską pozycję panowania.

[

] Buordieu: Męska dominacja, s. 33.

[

] Por. tamŜe, s. 81.

[

] TamŜe, s. 82.

[

] TamŜe, s. 99.

[

] TamŜe, s. 97.

[

] Tytuł oryginalny Manhood in the Making. Cultural Concepts of Masculinity

(London 1990).

[

] Por. David D. Gilmore: Mythos Mann. Wie Männer gemacht werden. Rollen –

Rituale – Leitbilder. München 1991, s. 12.

[

] Por. Monika Szczepaniak: Męskość w opresji? Dylematy męskości w kulturze

Zachodu. W: ElŜbieta Durys/ElŜbieta Ostrowska (red.): Gender: Wizerunki kobiet i

męŜczyzn w kulturze. Kraków 2005, s. 25-37.

[

] Por. Walter Hollstein: Männerdämmerung. Von Tätern, Opfern, Schurken und

Helden. Göttingen 1999, s. 40.

[

] TamŜe, s. 40.

[

] Bourdieu: Die männliche Herrschaft, s. 188.

[

] TamŜe, s. 215.

[

] Bourdieu: Męska dominacja, s. 111-112.

[

] Por. Judith Butler: Bodies that Matter. New York 1993.

[

] Walter Erhart: Familienmänner. Über den Ursprung moderner Männlichkeit.

München 2001, s. 48

[

] Por. Inge Stephan: Literaturwissenschaft. W: Christina von Braun/Inge

Stephan (red.): Gender-Studien. Eine Einführung. Stuttgart/Weimar 2000, s. 290-

299, tu: s. 297.

[

] Por. Edith Wölfl: Jenseits von Kain und Abel. Wege aus gewaltsamer

Männlichkeit. München 2000, s. 75-76.

[

] Klaus-Michael Bogdal Männerbilder. „Geschlecht“ als Kategorie der

Literaturwissenschaft? W: Marion Heinz, /Friederike Kuster (red.):