J. Andrzejewski: Trzy opowieści. Oprac. W. Maciąg. Wrocław - Warszawa - Kraków, Ossolineum I, 288. 1998.

• opowieści były publikowane w latach 1957, 1960, 1963. Razem zostały wydane w 1973 za zgodą autora, choć nie są w żaden sposób ze sobą połączone,

• powstały po zerwaniu pisarza z komunizmem, jest w nich obecność okresu stalinowskiego,

Andrzejewski:

• ur. 19.08.1909, w Warszawie, mieszczanin,

• pisał w „Prosto z Mostu” - prawicowonacjonalistycznym, antysemickim, profaszystowskim piśmie, zerwał z nim po proteście przeciwko antysemityzmowi

• w czasie wojny - konspirator,

• 1950 - członek partii komunistycznej,

• 10.11.1957 - rezygnuje z PZPR (jak władze stłumiły bunt studentów warszawskich),

• 2 powieści publikuje poza cenzurą w Warszawie (Miazga) i w Paryżu (Apelacja),

• zmarł 19.04.1983

• jako pisarz - dojrzewa w klimacie zwątpienia - odrębność pokoleniowa, zagrożenie, niepewność co do przyszłości,

Poglądy:

• człowiek jest zbyt słaby, by był zdolny do samotności,

• desakralizacja świata, nie ma bazy moralnej,

• historia rozstrzyga o losach świata i ludzi (Popiół i diament),

• po wstąpieniu do partii - deklaracje oddania i wierności (Partia i twórczość pisarza),

• komunizm - wybór egzystencjalny,

• krytyka duchowych następstw sowietyzmu ( Wielki lament papierowej głowy),

• zasłabł, jak czytał referat o Marii Dąbrowskiej i myślał, że urzędnicy partyjni go źle oceniają. Po tym zdarzeniu rezygnuje z partii,

Ciemności kryją ziemię:

• stan uśpienia, oddzielenia od jasności i prawdy - wstęp,

• przeszłość ukazuje, bo inaczej by cenzura nie puściła,

• rzeczywistość XIII i XIV wieku - Izabela Kastylijska i Ferdynand Aragoński - starania o jedność duchową i religijną, antysemityzm,

• 1478 - papież Sykstus IV pozwala na inkwizytorów,

• 1483 - Urząd Wielkiego Inkwizytora powstaje, ma go Tomasz de Torquemada, dominikanin. Diego - postać również wzięta z historii,

• zniewolona Hiszpania - jak zniewolenie stalinowskie,

• podkreślony egzystencjalny niepokój człowieka,

• jak Dostojewski - niepewność rodzi potrzebę wiary,

• doświadczenie stalinizmu - wymiana osobowości - oddanie się aż do wyrzeczenia się siebie. S. XL Im bardziej człowiek chciał się zabezpieczyć przed podejrzeniami o nieprawomyślność, tym usilniej starał się usunąć ze świadomości niepożądane „resztki,

• jak odda partii życie wewnętrzne, nie ma już niepokoju,

• postać Diega - „gorącego” człowieka, takich łatwiej zwieść,

• rzecz z intencji naprawy świata tworzy czynienie zła,

• „jak człowiek może pełnić zło, oszukując się, że pełni dobro”,

• pytanie o naturę człowieka,

• wzmaganie poczucia zagrożenia pomoże Inkwizycji,

• najgroźniejszy jest wróg w najbliższym otoczeniu,

• przyjaźń męska - obdarzona sentymentem, ważna. Gdy Diego zdradza przyjaciela, pozbywa się resztek siebie. Mateo ostrzegał przed utratą podmiotowości- ten głos Diego usuwa przez zdradę,

• kreacja Torquemady - nie ma potocznych słabości, odruchów, rozterek, spontaniczności. Zostawił głody cielesne. TO OSKARŻENIE SYSTEMU - nie ma w nim tolerancji, prywatności, nieobliczalności emocji. Eliminuje empatię, miłość,

• miłość to zagrożenie, bo wyznacza człowiekowi własną hierarchię znaczeń; zamiast miłości ma być nienawiść do zła,

• oskarżenie: niszczy godność - podejrzliwość, donosicielstwo, nieufność, kłamstwo, pogarda,

• strach jest narzędziem porządku zbiorowego,

• nie ma wyobrażenia o dobrej naturze człowieka,

• ład zbiorowy może powstać na ruinach człowieczeństwa jednostkowego,

• stosowanie prowokacji, by ukazać zło, herezję, spisek,

• w kreacji Torquemady Andrzejewski waha się między demonicznością (wolność od niepokoju sumienia) a ideologiem tracącym poczucie miary, ale z emocjami (sympatia do ucznia),

• wstrząs sumienia, brak możliwości udźwignięcia odpowiedzialności za zło, ale nie ma zewnętrznych przesłanek przemiany Torquemady,

• szatan ma cechy diabła oświeconego, kuszącego władzą rozumu. Nie udaje mu się przekonać Torquemady, bo ten odwołuje Inkwizycję,

Bramy raju

• 1960

• święty cel jest osłoną dla miłości ziemskiej,

• idea jest ułudą zbiorową, fikcją,

• tęsknota człowieka za ideą,

• w Bramach raju idea nie rodzi zła, a utwierdza wiarę w wartości,

• wędrówka - wyzwanie rzucone podstawom trwania na ziemi,

• idea dziecięcej wyprawy krzyżowej - powstaje z poczucia winy + namiętności homoerotycznej,

• migotliwość podmiotu (raz spowiednik, raz dzieci),

• brak kropek, 1 zdanie:

• obcowanie z wieloma ludźmi,

• skraca czas czytania, zamienia je w akt uczestnictwa w spowiedzi,

• uwalnia się od pierwiastka opisowości, jest obcowaniem z gromadą,

• miłość niezaspokojona (Jakub z hrabią Ludwikiem) wyzwala siły psychiczne,

• hrabia Ludwik, morderca rodziców Aleksego - powtórzenie wyprawy oczyści rycerstwo chrześcijańskie,

• gdyby pokuta wysunięta była na plan I, to nie byłoby analogii z komunizmem, wyprawa jest naznaczona iluzyjnością,

• kontrastowanie rzeczywistości i iluzji powoduje gwałtowne obrazy erotyzmu cielesnego,

• w miłości ukrywa się kłamstwo,

• nie można widzieć świata dychotomicznie,

• potrzeba iluzji nie jest oskarżona i wyśmiana,

• spowiednik rozgrzesza wszystkich poza niewinnym Jakubem,

• Jakub - uwodziciel, powtarza grzech XX-wiecznych ideologii utopijnych

3 opowieści:

• próbował Andrzejewski przedstawić mechanizmy totalitaryzmu jako modelowane przez naturę umysłu,

• świadomość narratora = świadomość postaci,

• potem nie ma polemik z konstrukcją ustrojową, krytyki doktryny ideologicznej