Realizm 

polityczny

Racja stanu

 

Niccolò Machiavelli 

(1469-1527)

Cyrkularność czasu i historii.
„/…/  we  wszystkich  czasach  i 
we 

wszystkich 

miejscach 

działają  i  zawsze  działały  te 
same siły i te same namiętności 
/…/”

 

Natura ludzka.

„Człowiek jest nienasycony w 
swych pragnieniach, w naturze 
jego leży bowiem żądza 
posiadania, fortuna zaś pozwala 
mu osiągnąć niewiele. Stąd 
pochodzi jego wieczne 
niezadowolenie, a to, co posiadł, 
napełnia go odrazą; dlatego też 
gani teraźniejszość, chwali 
przeszłość, z utęsknieniem 
wygląda przyszłości – a wszystko 
bez żadnej rozsądnej  
przyczyny.”

(N. Machiavelli, Discorsi (Rozważania), przedmowa do ks. II.)

 

r. XVII
Ludzie pod wpływem 
niebezpieczeństwa ujawniają złą 
naturę: namiętności, żądzę zmiany, 
złość, zmienność,  tchórzliwość, 
niewdzięczność, chciwość.
Mając poczucie bezpieczeństwa 
(gdy świadczy się im 
dobrodziejstwa) gotowi są do 
poświęceń,  do narażania się dla 
tego, kto budzi postrach.

 

r. XV
Władcy powinni zachować 
rozsądek i unikać złej sławy i 
zdrożności, by nie utracić 
państwa. Pozór cnoty może 
skrywać jej brak w życiu 
prywatnym. 

 

Virtú – rozum, zdolność 
podejmowania decyzji, 
męstwo, rozwaga 
polityczna, umiejętność 
uwzględniania skutków 
działań własnych i cudzych.
Cechy polityka dążącego do 
władzy i cechy władcy.

 

Uspołecznienie człowieka 
dokonuje się dzięki 
tworzonym stosunkom 
politycznym i społecznym.  
Klasyczna idea paidei 
zostaje odrzucona. 

Szlachta

 (negatywna rola) i 

pospólstwo

 (nobiltá, vulgo 

(moltitudine)).

 

                                        bogaci: 
                                        patrycjusze 
i ekwici 
                                        (popolo 
grasso)

lud (popolo) 

                                               plebs 
(popolo minuto)
Walka (rywalizacja) w obrębie ludu – 
źródło wielkości państwa

 

Dobro dla państwa i całego ludu 
płynie ze stanu średniego 
(nawiązanie do Arystotelesa).
Konieczność, fortuna – przeszkody 
nie do przezwyciężenia dla 
niewiedzącego. Wiedzący dzięki 

virtú dobiera adekwatnie środki, 
by dostawać swe działanie do 
konieczności czy fortuny.
Fortuna jak rzeka (Książę, ks. 
XXV)

 

„Potęgę losu przyrównałbym do 
rączej rzeki, która wystąpiwszy z 
brzegów zalewa dolinę, wyrywa 
pnie, wywraca wszelkie siedziby i 
ponosi daleko ziemie wydarta z 
brzegów, łamiąc wszelkie 
przeszkody i próby okiełznania 
rozpętanego żywiołu. Nie 
przeszkadza to jednak temu, by, 
skoro wody opadną w łożysko, 
wybudować tamy i groble w celu 
zapobieżenia nowym powodziom. 

 

Podobnie rzecz ma się z 
losem: którego potęga ujawnia 
się tam, gdzie nie ma 
zorganizowanej siły oporu; 
tam kieruje on swoje ataki, 
gdzie wie, że dla 
powstrzymania go nie 
zbudowano grobel ani tam.”

(Przekład ostatniego zdania za Cz. Nanke w N. 
Machiavelli, Wybór pism, przeł. J. Gałuszka i inni, 
Warszawa 1972)

 

Konieczność nie zna prawa 
(Necessitas legem non 
habet). 
W sytuacjach 
nadzwyczajnych zawiesza się 
normy podstawowe i działa 
ze względu na przetrwanie 
społeczności.
Pożytek publiczny (utilitas 
publica).

 

Konieczność

 - 

przekraczanie 

prawa 

ze względu na 

interes 

państwa 

(jego przetrwanie) – św. 

Tomasz z Akwinu i Machiavelli.

Konieczność

 – 

zdobycie władzy

, 

gdy władza jest słaba i 
nieefektywna, cel (skutek) 

przywrócenie równowagi 
politycznej

, osiągnięcie korzyści 

dla ogółu. 

 

Granice stosowania 
przemocy w obrębie 
państwa dla uzyskania celu 
politycznego. 
Usprawiedliwienie – cel 
publiczny (interes/dobro 
ogółu), krótkotrwałość 
użycia przemocy jako 
środka osiągniecia celu.

 

N. Machiavelli, Książę, r. VIII
ROZDZIAŁ VIII 
O tych, którzy przez zbrodnie doszli do 
panowania
/…/ Można by wyrazić wątpliwość, skąd to 
powstało, że Agatokles i wielu innych, 
dopuściwszy się mnóstwa zdrad i 
okrucieństw, mogli długo żyć bezpiecznie w 
swej ojczyźnie i przeciw nieprzyjaciołom 
zewnętrznym walczyć, nie narażając się na 
żaden przeciw sobie spisek ze strony 
obywateli miasta, gdy tymczasem inni z 
powodu swych okrucieństw nie tylko w 
trudnych czasach wojennych, ale nawet 
podczas  pokoju nie  potrafili władzy w ręku 
utrzymać? 

 

Sądzę, że to da się wytłumaczyć 
tym, że okrucieństwo bywa źle 
lub dobrze użyte. 

Okrucieństwa

, 

można powiedzieć, że 

są dobrze 

użyte

 (jeżeli wolno o złym 

powiedzieć,  że  jest  dobre) 

wówczas,  gdy zostają  wywarte 
raz   jeden   w   koniecznej   
potrzebie   utrwalenia   władzy 

w następstwie zaś 

już się do 

nich nie wraca, wyzyskując 
natomiast władzę utrwaloną ku 
jak największemu pożytkowi 
poddanych

. 

 

Źle bywają użyte okrucieństwa 
wówczas gdy, zrazu aczkolwiek 
rzadkie, raczej wzmagają się 
coraz bardziej z czasem, niż 
słabną. Ci, którzy idą pierwszą 
drogą, mogą z pomocą bożą i 
ludzką, jak Agatokles w 
Syrakuzach, swój zły stan 
poprawić. Dla tamtych innych 
niepodobieństwem   jest   
utrzymanie   się   na   stanowisku. 

 

Stąd nasuwa się uwaga, iż 
ten, kto władzę w państwie 
opanował, powinien się 
zastanowić i wszystkie 
okrucieństwa   spełnić   za   
jednym   zamachem,   ażeby   
nie   wracać potem   do   nich  
 codziennie   i   ażeby   
pofolgowawszy uspokoić   
poddanych   i   zjednać   ich  
dobrodziejstwy. 

 

Kto postępuje  inaczej   bądź  
wskutek  strachu,  bądź  
wskutek złej dorady, 
zmuszony bywa ciągle rękę 
trzymać na głowicy miecza 
nie mogąc zaufać poddanym, 
którzy ze swej strony na 
ciągłe krzywdy wystawieni nie 
mogą pogodzić się  z losem. 

 

Represje  powinny być 
wywarte  ryczałtem 

wtenczas mniej  dają  się  
we znaki, ponieważ mniej 
się każdą,  czuje. Natomiast 
   

dobrodziejstwa    powinny 

być cedzone stopniowo

, 

ażeby poddani mogli w nich 
lepiej się rozsmakować.   

 

Nade wszystko   jednak   

książę   

powinien nakreślić sobie pewien 
plan dobrze wyważony, iżby w 
następstwie ani przez złe, ani 
przez dobre wypadki nie być zeń 
wytrąconym

, albowiem 

skoro złe 

czasy nadejdą, nie pora  imać  się  
gwałtów

,  zaś  

dobrodziejstwa 

później nie pomogą

, gdyż poddani 

mają je za wymuszone i żadnej za 
nie wdzięczności nie czują.