Dr hab. Aleksandra Tokarz, prof. AWF

Wykład II z Psychologii ogólnej

r.a.20010/2011

Psychologiczne koncepcje człowieka

Wydział Turystyki i Rekreacji

AKADEMIA WYCHOWANIA FIZYCZNEGO

Im. B. Czecha w Krakowie

Lektura:

J. Kozielecki (1976). Koncepcje 

psychologiczne człowieka, 
Warszawa: PIW.

• I wydania nowsze, poszerzone.

Trzy koncepcje człowieka w 

psychologii

• Mają warstwę założeń 

filozoficznych dotyczący natury 

człowieka

• Proponują jakiś opis aktywności 

człowieka

• Dają wyjaśnienie czyli odpowiedź 

„dlaczego?”

• Zawierają stwierdzenia 

„projektujące” czy odpowiedź na 

pytanie „jak człowieka zmienić?”

Rodzaje koncepcji człowieka  w 

psychologii

• BEHAVIORYSTYCZNA: „człowiek jest 

układem reaktywnym”

• PSYCHODYNAMICZNA: „zachowanie 

ludzi zależy od wewnętrznych, 
nieświadomych sil popędowych”

• POZNAWCZA: „człowiek jest układem 

przetwarzającym informacje”

Behaviorystyczna koncepcja 

człowieka

• Główne teza:
1. „Człowiek reaktywny”
2. Zachowanie i jego rezultaty zależą 

od wyposażenia genetycznego oraz 
środowiska fizycznego i społecznego

•  Czołowi badacze: Thorndike, Tolman, 

Skinner

Behaviorystyczna koncepcja 

człowieka – ważne stwierdzenia

• Struktura zachowania jest  w dużym 

stopniu kopią struktury środowiska

• Środowisko jest konfiguracją czy tez 

mozaiką bodźców

• „Świadome kierowanie swoim 

zachowaniem” jest, zdaniem 

Skinnera, „powszechną iluzją”

• S-R jako podstawowa formuła 

zachowania (s.22)

Behaviorystyczna koncepcja 

człowieka- ważne stwierdzenia

• Zachowanie ludzkie jest sprawcze, 

ponieważ kształtuje otoczenie 

jednostki

• Człowiek może być sterowany przez 

środowisko, ale ono jest 

ukształtowane przez człowieka

• Miedzy środowiskiem a zachowaniem 

istnieje sprzężenie zwrotne

• Środowisko jest układem aktywnym, 

człowiek jest reaktywny

Behaviorystyczna koncepcja 

człowieka- ważne stwierdzenia

• Behavioryści nie negują istnienia życia 

wewnętrznego, ale uważają, że ono nie 
reguluje zachowaniem człowieka (s.23)

• Myślenie potoczne przeczy tym 

stwierdzeniom

• Ukształtowanie doskonałego człowieka 

wymaga doskonałego środowiska

• Główna role w sterowaniu zachowaniem  

pełnia wzmocnienia pozytywne i 
negatywne czyli nagrody i kary

Behaviorystyczna … –jak 

oddziaływać na zachowanie

• Procedura regularnych wzmocnień 

(stałych odstępów czasowych) [35-

37]

• Procedura stałych nagród za stałe 

osiągnięcia

• Procedura nieregularnych wzmocnień
• Procedura zmiennych nagród 
• Osłabienie nagrody przy jej 

opóźnieniu

• Skuteczność nagród jest większa niż 

skuteczność kar

Behaviorystyczna koncepcja 

człowieka- ważna uwaga

• Skinner odebrał jednostce jej cechy 

istotne (atrybuty): wolność oraz 

godność

• Widział człowieka jako istotę bierną, 

JEDNOWYMIAROWĄ

• Behavioryści stworzyli technologię 

kształtowania człowieka – inżynierię 

behaviorystyczną

• Dali impuls do rozwoju terapii 

behavioralnej

 Psychodynamiczna koncepcja 

człowieka – ważne stwierdzenia

• Erich Fromm:
„Interesuje na struktura charakteru 

jednostki, to znaczy względnie trwała 

struktura energii człowieka, chcemy 

znać jej ukierunkowanie oraz 

intensywność”

Wewnętrzne siły motywacyjne są 

nieświadome

Zmiana człowieka może się dokonać 

drogą psychoterapii

Szkoły w psychologii:

psychoanaliza

• Zygmunt Freud – teoria i metoda 

badania psychiki, zakładająca istnienie 

jej warstwy  nieświadomej 

1. Osobowość ma warstwę świadomą, 

przedświadomą i nieświadomą

2. Motywacja ludzką sterują popędy, ich 

źródłem jest energia psychiczna= libido

3. Struktura osobowości to id (popedy), 

ego (realistyczne „ja’), super ego 

(sumienie, wartości, normy)

Szkoły w psychologii:

psychoanaliza

Karl Gustaw Jung
• Postulował istnienie nieświadomości 

zbiorowej  („pamięć kulturowa”)

• Libido ma charakter psychiczny
• Podział ludzi na ekstrawertyków i 

introwertyków

Alfred Adler
• Potrzeba mocy i dominacji jako 

naczelny ludzki popęd i  motyw 

Psychodynamiczna koncepcja 

człowieka – ważne stwierdzenia

• „Tyrania” nieświadomości
• Konflikty wewnętrzne jako źródło 

LĘKU i nerwic

• Rola mechanizmów obronnych :
• Wyparcie (wygodne zapominanie) 
• Racjonalizacja (słodkie cytryny, 

kwaśne winogrona), 

• Projekcja (każdy sądzi według siebie) 

Psychodynamiczna koncepcja 

człowieka – ważne odgałęzienia

• Psychologia humanistyczna: 

Abraham Maslow

• Potrzeby „D” – deficytu i „B” bycia, 

istnienia 

• Hierarchia w zaspokajaniu potrzeb
• Względność tych zależności
• Cechy człowieka samorealizującego 

się

Psychodynamiczna koncepcja 

człowieka – cechy metody

• Odniesienia do przypadków klinicznych, 

niedostatek wiedzy o człowieku 
normalnym

• Nieścisłości,
• Niejasność, rozmaite znaczenia tych 

samych pojęć

• Wielka złożoność koncepcji
• Trudności w potwierdzaniu naukowym 

stwierdzeń

Poznawcza koncepcja 

człowieka

• Czyli ‘trzecia psychologia”
• Bruner, Kelly, Simon
• Jednostka jest samodzielnym 

podmiotem przyjmującym badawczą 

postawę wobec rzeczywistości

• Człowiek jest sterowany przez 

informacje, jakie posiada

• Człowiek wychodzi „poza 

dostarczone informacje” (Bruner)

Poznawcza koncepcja 

człowieka

• Koncepcja konstruktów osobistych 

Kelly’ego:

• „Człowiek jest naukowcem z ulicy”
• Konstrukt to sposób ujmowania 

jakiegoś fragmentu rzeczywistości

• Ma budowę dwubiegunową np. 

przyjazny- wrogi

• Służy do rozumienia świata i 

działania  w nim, przekształcania go

Poznawcza koncepcja 

człowieka

• Informacja i jej przetwarzanie
• Programy działania i ich wytwarzanie

• Złożoność
• Hierarchiczność (konkretny-

abstrakcyjny)

• Otwartość 

Struktur poznawczych jako podstawa 

działania

Poznawcza koncepcja 

człowieka

• Rola oczekiwań (Złudzenie  Monte 

Carlo) 

• Koncepcja dysonansu poznawczego 

L.Festingera:

• Działanie w taki sposób, aby usunąć 

sprzeczność pomiędzy informacjami 

• Prawdopodobieństwo osiągnięcia 

celu  i subiektywna wartość celu jako 
podstawa motywacji