Osobowość i zachowanie w świetle
psychologicznych koncepcji
człowieka
Osobowość i zachowanie w świetle
psychologicznych koncepcji
człowieka
Filozoficzne koncepcje
człowieka
Najstarsze koncepcje
- teorie typów
- teorie cech
Nazywane czasem teoriami pozornymi
Identyfikują i opisują właściwości skorelowane z
zachowaniem
ale
Nie mówią jak rozwija się osobowość
Nie wyjaśniają one jakie są przyczyny
zachowania
Teorie fizjologiczne
Teorie, która wiążą właściwości
osobowości człowieka z fizjologią jego
organizmu
Teoria Hipokratesa
Hipokrates podzielił ludzi na 4 typy w
zależności od tego jaki typ cielesnych
„humorów” – płynów uznano za
dominujący. Opisał osoby:
- melancholiczne,
- sangwiniczne,
- flegmatyczne,
- choleryczne.
Teoria Hipokratesa
Melancholik (gr. mélanos – czarny + chole – żółć;
osoba o pesymistycznym, podejściu do
przyszłości, życia, samego siebie, a także
codziennych spraw.
Osoba taka, ma trudności z podejmowaniem
decyzji, brakuje jej wiary w siebie. Melancholik
jest wrażliwy na krytykę swojej osoby,
obraźliwy, nerwowy i skłonny do zadumy,
spokojny, wyciszony, powściągliwy, mało
elastyczny w zachowaniu. Lubi marzyć, oddawać
się zadumie
Teoria Hipokratesa
Sangwinik ( sanguis – krew),
osoba o optymistycznym podejściu do życia,
otwarta towarzyska, beztroska. Lubi być w
centrum zainteresowania, władcza i
dominująca, czasem dumna i spoglądająca
na innych "z góry". Jest emocjonalna i
spontaniczna, ma duże poczucie humoru,
potrafi przyciągać do siebie ludzi. Tryska
energią i entuzjazmem, jest twórcza, lubi
komplementy, szybko przeprasza.
Teoria Hipokratesa
Flegmatyk (gr. phlégein – śluz)
osoba o wysokim poziomie samokontroli,
zrównoważona
emocjonalnie,łagodna solidna
w relacjach interpersonalnych najczęściej
nieufna i chłodna, dyplomatyczna, pojednawcza
cierpliwa, cicha, dowcipna, potrafiąca poświęcić
dużo czasu sprawie czy człowiekowi, lubiąca
obserwować ludzi, potrafiąca współczuć
preferująca pracę nie wymagającą pośpiechu i
tempa potrafiąca słuchać.
Teoria Hipokratesa
Choleryk (gr. chole – żółć)
osoba pobudliwa, przejawiająca tendencje do
ciągłego niezadowolenia i agresji. Charakteryzuje ją
silne przeżywanie emocji oraz duża energia
życiowa i aktywność. Bywa uparta, a jej reakcje na
bodźce są szybkie i często nieprzemyślane. Jest
nastawiona na działania i kierowanie. Wzbudza
wśród ludzi zaufanie i respekt, często pracuje dla
potrzeb grupy. Szybka w działaniu, preferuje pracę,
którą może sama zorganizować. Lubi przewodzić i
organizować pracę innym. Gdy ktoś się z nią nie
zgodzi, denerwuje się, krzyczy, staje się
agresywna.
Teorie konstytucjonalne
Teorie, która wiążą właściwości osobowości
człowieka z budową jego ciała
Konstytucjonalna teoria osobowości
Sheldona
Klasyfikacja ludzi w zależności budowy
ciała:
endomorfik
mezomorfik
ektomorfik
Konstytucjonalna teoria osobowości
Sheldona
endomorfik
krągłość sylwetki, niska lub średnia
budowa ciała, wydatny brzuch
– łagodny i wesoły, towarzyski, wygodny,
ekstrawertyk, miłośnik życia
Konstytucjonalna teoria osobowości
Sheldona
mezomorfik średni lub wysoki wzrost ciała,
barczysty, brak nadmiaru tkanki
tłuszczowej
– śmiały i aktywny fizycznie, dynamiczny,
gadatliwy, stanowczy w ruchach, odważny
Konstytucjonalna teoria osobowości
Sheldona
ektomorfik
wysoki, szczupły, wąska twarz, wąski nos,
długie kończyny, płaski brzuch, waska
klatka piersiowa
– skupiony i samotny, introwertyk,
alergik, łatwo się męczy, wrażliwy,
cierpiący na bezsenność
Teoria konstutycjonalna Kretschmera
Typ asteniczny
Typ pykniczny
Typ atletyczny
Teoria konstutycjonalna Kretschmera
Typ asteniczny - to osoba o budowie ciała
wątłej i smukłej. Przeciętna waga oraz
miary obwodu i szerokości są poniżej
ogółu dla danego wieku i płci. Skóra sucha
i blada, szczupłe ręce, słabo rozwinięte
mięśnie i dłonie o delikatnych kostkach.
Długa i wąska klatka piersiowa, płaski
brzuch.
Introwertyk, oschły, uparty
Teoria konstutycjonalna Kretschmera
Typ pykniczny - to osoba o rozwiniętej
głowie, klatce piersiowej i brzuchu. Ciało
ma tendencje do rozkładania tłuszczu
wokół tułowia. Średni wzrost, zaokrąglona
figura, szeroka twarz na masywnej szyi,
okazały, tłusty brzuch
Ekstrawertyk,smakosz, kochający życie
Teoria konstutycjonalna Kretschmera
Typ atletyczny charakteryzuje się silnie
rozwiniętym kośćcem i mięśni a także
skóry. Silny brzuch i dobrze rozwinięta
klatka piersiowa, silne nogi
Odważny,pełen energii,
Typy budowy ciała człowieka: 1 - pykniczny,
2 - leptosomiczny, 3 – atletyczny
( ilustracja z książki Ergonomia Marii Wykowskiej)
Najważniejsze koncepcje
psychologiczne człowieka powstały
w XX wieku.
Są to koncepcje
Psychoanalityczna
Behawiorystyczna
Humanistyczna
Poznawcza
Psychoanalityczna koncepcja człowieka
(Z. Freud)
Czynniki kształtujące osobowość i zachowanie
czlowieka
1.nieświadoma motywacja
nieświadomość ma istotny wpływ na zachowanie
człowieka, ponieważ to ukryte motywy i potrzeby
kierują jego zachowaniem, a rozum i inteligencja
pełni funkcję wtórną służą tyko racjonalizacji
działania
2.seksualność dziecięca
to w jaki sposób człowiek jako dziecko przeszedł
przez poszczególne stadia rozwoju
psychoseksualnego
Psychoanalityczna koncepcja człowieka
(Z. Freud)
Motywy ludzkich działań leżą poza
świadomością człowieka ,choć
ludziom się wydaje że znają motywy
swoich działań
Umysł człowieka jest jak góra lodowa – w
większości zakryty.
Świadomość jest tą częścią góry lodowej,
która utrzymuje się na powierzchni, pod
powierzchnią znajduje się znacznie
większy obszar – nieświadomość, w której
mieszczą się myśli, pragnienia, uczucia .
Świadomo
ść
Nieświadomość
myśli,
uczucia
pragnienia
Metafora góry lodowej
Teoria psychoanalityczna Z.
Freuda
Aby zrozumieć człowieka należy dotrzeć
do jego nieświadomości poprzez
hipnozę,czy analizę marzeń sennych
Psychoanalityczna koncepcja człowieka
(Z. Freud)
Zachowanie jest realizacją
nieświadomego popędu
Podstawowym regulatorem
zachowania jest nieświadomy popęd
seksualny(libido)
Psychoanalityczna koncepcja człowieka
(Z. Freud)
Wg Freuda osobowość składa się z trzech
trzech współdziałających systemów
Id, Ego i Superego
Psychoanalityczna koncepcja człowieka
(Z. Freud)
Id
nieustannie dąży do zaspokojenia
podstawowych popędów przetrwania,
reprodukcji, agresji. Działa ono zgodnie z
zasadą przyjemności i dąży do
natychmiastowego zaspokojenia. (np.
noworodek kieruje się potrzebami id –
płacze domagając się natychmiastowego
zaspokojenia, bez względu na okoliczności
i warunki zewnętrzne)
Psychoanalityczna koncepcja człowieka
(Z. Freud)
Ego
działa zgodnie z zasadami realności,
próbując zaspokoić impulsy Id w sposób
rozsądny, w dłuższej perspektywie – zyskując
przyjemność unikając bólu i destrukcji.
Ego jest zarządcą osobowości. Jego zadaniem
jest równoważenie impulsywnych potrzeb Id,
restrykcyjnych sprzeciwów superego i potrzeb
rzeczywistości i świata zewnętrznego.
Psychoanalityczna koncepcja człowieka
(Z. Freud)
Superego
jest głosem
sumienia,kieruje się zasadą moralności.
Superego dąży do doskonałości,
uczestniczy w czynnościach oceniających i
powstawaniu pozytywnych uczuć - dumy
lub negatywnych uczuć – winy.
Zmusza ego do liczenia się z tym co
realne ale również z tym co idealne.
Skupia się na tym jak należy postępować.
Psychoanalityczna koncepcja człowieka
(Z. Freud)
Te trzy składniki osobowości zazwyczaj ze
sobą współdziałają,czasem dochodzi do
konfliktów
Np. dochodzi do zablokowania popędów
przez superego –to skutkuje depresją u
człowieka
Lub
Dochodzi do zaspokajania popędów wbrew
zasadom moralnym rodzi to poczucie winy
Psychoanalityczna koncepcja człowieka
(Z. Freud)
Osobowość powstaje w wyniku prób
rozwiązania podstawowego konfliktu –
wyrażenia impulsów w sposób dający
satysfakcję i niesprowadzający poczucia
winy ani kary
Psychoanalityczna koncepcja człowieka
(Z. Freud)
Freud uważał, że osobowość tworzy się w
ciągu pierwszych lat życia i przekonywał
się że dolegliwości jego pacjentów mają
swoje źródło w nierozwiązanych
problemach wczesnego dzieciństwa.
Psychoanalityczna koncepcja człowieka
(Z. Freud)
Wg Freuda dziecko przechodzi przez cykl
stadiów psychoseksualnych – w których
szukające przyjemności energie Id
skupiają się na różnych strefach
przyjemności ciała zwanych sferami
erogennymi
Psychoanalityczna koncepcja człowieka
(Z. Freud)
Rozwój osobowości zależy od tego jak
rozwiązaliśmy konflikty związane z tymi
etapami i czy nie zostaliśmy zafiksowani
w którymś stadium.
Psychoanalityczna koncepcja człowieka
(Z. Freud)
Stadia rozwoju psychoseksualnego
Stadium oralne - (0- 18 miesięcy) –
przyjemność skupia się na ustach – ssanie,
gryzienie, żucie.
Stadium analne - (18-36 miesięcy) –
przyjemność koncentruje się na
wypróżnianiu jelit i pęcherza, źródłem
przyjemności jest wstrzymywanie wydalania
i wypróżnianie jelit i pęcherza
Psychoanalityczna koncepcja człowieka
(Z. Freud)
Stadia rozwoju psychoseksualnego c.d.
Stadium falliczne - (3-6 lat) – strefą przyjemności
są narządy płciowe, zmaganie się z kazirodczymi
uczuciami seksualnymi (kompleks Edypa)
Stadium latencji - (od 6 lat do okresu pokwitania)
- uśpione uczucia seksualne. Dzieci bawią się
przeważnie z rówieśnikami tej samej płci.
Psychoanalityczna koncepcja człowieka
(Z. Freud)
Stadia rozwoju psychoseksualnego
c.d.
Stadium genitalne - (począwszy od
okresu pokwitania) – dojrzewanie
zainteresowań seksualnych, człowiek
zaczyna doświadczać doznań seksualnych
wobec innych.
Behawioralne koncepcje człowieka
Początki behawiorystycznej
koncepcji człowieka wiążą się z
badaniami Iwana Pawłowa
Pawłow opisał nabieranie przez
bodźce obojętne znaczenia sygnału
zapowiadającego bodziec
warunkowy, oraz wywołania reakcji
podobnej do bezwarunkowej
Behawioralne koncepcje człowieka
Wiedza o popędzie, reakcji i wzmocnieniach
jest koniecznym i wystarczającym
warunkiem zrozumienia zachowania
Zachowanie jest uruchamiane przez
popęd,ale utrwalane i utrzymywane przez
wzmocnienia
Popęd-stan braku,zapotrzebowanie na coś
Wielkość popędu liczba godzin deprywacji
Wzmocnienie obiekt,lub stan rzeczy
redukujący popęd
Behawioralne koncepcje człowieka
Podstawową rolę w kształtowaniu zachowania
odgrywają wzmocnienia zwłaszcza pozytywne.
Zachowanie człowieka można odpowiednio
modyfikować wprowadzając,lub wycofując
określone bodźce
Wielokrotne powtarzanie zachowań
skutecznych( przynoszących wzmocnienia
pozytywne prowadzi do ukształtowania
nawyku
Behawioralne koncepcje człowieka
Nawyki
względnie stałe formy reagowania
na określone cechy sytuacji
Człowiek jest taki jakie ma nawyki
nawyki są takie jakie są wymagania
sytuacji
Behawioralne koncepcje człowieka
Człowiek jako istota sterowana
zewnętrznie wzmocnieniami
Człowiek jako istota
podporządkowana wyrokom losu
Pionek popychany przez cechy
sytuacji poprzez współwystępowanie
bodźców reakcji i wzmocnień
Humanistyczne koncepcje
człowieka
Odrzucają przekonanie o
zewnątrzsterownosci człowieka
Zakładają istnienie wewnętrznego
mechanizmu sterującego zachowaniem
„w każdym człowieku istnieje potencjał
wewnątrzsterowności,który realizuje się
wtedy gdy nie ma blokad zewnętrznych
narzucających określone zachowania”
Humanistyczne koncepcje
człowieka
Teoria A.Maslowa
Motorem działania jest dążenie do
samorealizacji
Samorealizacja-dążenie do rozwoju
własnych zdolności i talentów
Humanistyczne koncepcje
człowieka
Teoria Maslowa
Zachowanie człowieka jest motywowane
przez niezaspokojone potrzeby.
Zaspokojenie potrzeb niższego rzędu
umożliwia dalszy rozwój i zaspokojenie
potrzeb wyższego rzędu
Ludzie są wewnętrznie motywowani do
przechodzenia na wyższe poziomy
hierarchii potrzeb,chyba że hamuje ich
deprywacja na poziomach niższych
Piramida potrzeb Maslowa
Społeczno – poznawcze teorie
osobowości
Osobowość powstaje wskutek wzajemnego
oddziaływania wpływów zewnętrznych i
wewnętrznych.
Społeczno – poznawcze teorie
osobowości
Założenia
1. Różni ludzie wybierają różne środowiska
(szkoła, praca, itp.) i te środowiska ich kształtują
2. Osobowość kształtuje interpretacje i reakcje
na zdarzenia,(np. osoby lękliwe widzą świat jako
bardziej niebezpieczny i reagują zgodnie ze
swoimi wyobrażeniami.)
3. Osobowość przyczynia się do stwarzania
sytuacji, na które reagujemy.
4.Sposób widzenia i traktowania innych wpływa
na to jak oni nas traktują.
Społeczno – poznawcze teorie
osobowości
Teoria społecznego uczenia się Alberta
Bandury
Najważniejsze w rozwoju i funkcjonowaniu
osobowości są czynniki poznawcze
(procesy przetwarzania informacji,
pamięć) oraz procesy samoregulacyjne.
Osobowość kształtuje się w wyniku
interakcji pomiędzy poszczególnymi
cechami człowieka, a tym jak środowisko
wpływa na pojawienie się tych cech.
Społeczno – poznawcze teorie
osobowości
Człowiek nie jest układem reaktywnym,ale
układem aktywnym poszukującym i
gromadzącym doświadczenia.
Ludzie jako badacze,zycie ludzkie jako ciągłe
sprawdzanie hipotez
Źródłem zmian w człowieku jest uczenie się
Uczenie inaczej rozumiane niż w
behawioryzmie,bez wzmocnień przez
modelowanie
Społeczno – poznawcze teorie
osobowości
Modelowanie proces dzięki któremu
człowiek zmienia swoje
zachowanie,pod wpływem
obserwacji zachowania innej osoby
Społeczno – poznawcze teorie
osobowości
Ważnym aspektem osobowości
jest poczucie podmiotowej kontroli
– uznawanie siebie za sterujących
środowiskiem lub przez nie
sterowanym.
Społeczno – poznawcze teorie
osobowości
Ludzie różnią się spostrzeganiem kontroli,
jednych cechuje zewnętrzne
umiejscowienie kontroli – czyli
przeświadczenie, że ich los zależy od
przypadku lub od czynników
zewnętrznych, innych cechuje
wewnętrzne umiejscowienie kontroli
– wierzą, że w dużym stopniu kontrolują
swoje przeznaczenia.
Czynnikowe teorie cech
Hans Eysenck, uważał, że różnice między
ludżmi możemy zredukować do trzech
wymiarów ekstrawersji/introwersji,
neurotyzmu i psychotyzmu
Czynnikowe teorie cech
Typowy ekstrawertyk jest:
towarzyski, serdeczny, aktywny, skory do
działania bez zastanowienia, impulsywny,
optymistycznie nastawiony do przyszłości,
lubi zmiany, łatwo okazuje emocje, łatwo
wpada w gniew, nie przejmuje się zbytnio
niepowodzeniami, nie przejmuje się
zbytnio niepowodzeniami, asertywny,
kieruje się zbytnio zasadą przyjemności
Czynnikowe teorie cech
Typowy Introwertyk:
lubi rozmyślać, kontroluje swoje emocje,
powściągliwy, w działaniach nie jest
impulsywny, ostrożny, ma poważny stosunek
do tego co robi, jest sumienny, wiedzie
uporządkowany tryb życia, woli czytać
książki niż spędzać czas z przyjaciółmi, ma
niewielu przyjaciół, ma opinie człowieka na
którym zawsze można polegać, przywiązuje
wagę do wartości etycznych, jest raczej
pesymistycznie nastawiony do przyszłości
Czynnikowe teorie cech
Neurotyk mała odporność na działanie
stresu, długotrwałe silne przezywanie
niepowodzeń. Hipochondria,drażliwość,
tendencja wpadania w stany lękowe ,
częsta bezsenność, podatność na
załamania nerwowe podatność na
depresję i cierpiący na bezsenność.
Czynnikowe teorie cech
Psychotyk samotny, nie zważający na ludzi,
często sprawiający trudności,pozbawiony
wszelkich uczuć empatycznych
Złośliwy w stosunku do ludzi, wykazuje
agresję, nawet do tych, których kocha.
Nadmiernie angażuje się w pełne napięcia,
mrożące krew w żyłach sytuacje, nie
zwracając uwagi na niebezpieczeństwa z
tym związane
Dziwaczny w swoich zachowaniach