Bilans
płatniczy
Bilans
płatniczy
Bilans płatniczy
Jest okresowym,
usystematyzowanym
zestawieniem transakcji
gospodarczych dokonanych z
różnych tytułów w ciągu danego
okresu, zazwyczaj roku, między
krajowymi a zagranicznymi
jednostkami gospodarczymi.
Celem sporządzania
bilansu płatniczego
Jest zapewnienie
informacji o stanie
stosunków finansowych
państwa z zagranicą,
wykorzystanych między
innymi przez administrację
gospodarczą, która określa
i stosuje odpowiednie
środki zaradcze w
przypadku wystąpienia
niepożądanych zjawisk.
Polska
Niemcy
Transakcje odpłatne
sprzedaż i zakup towarów i usług w zamian za zapłatę w pieniądzu
lub przyrzeczenie zapłaty w przyszłości (kredyt);
zamianę towarów i usług na inne towary i usługi (wymiana
bezpośrednia czyli barter);
zamianę jednego waloru finansowego na inny walor finansowy, np.
zakup i sprzedaż papierów wartościowych za pieniądz.
Transakcje nieodpłatne
otrzymywanie lub dostarczanie
towarów i usług bez ekwiwalentu
pieniężnego lub rzeczowego (dary
w naturze na rzecz osób
fizycznych, organizacji
charytatywnych itp.);
otrzymywanie lub przekazywanie
walorów finansowych bez
ekwiwalentu (dary i inne
jednostronne świadczenia
pieniężne, np. renty, emerytury,
składki na rzecz
międzynarodowych organizacji
itp)
Transakcje
kredytowe(Ma)
Transakcje, które
powodują
otrzymanie
płatności od
podmiotów
zagranicznych.
Po stronie “Ma” (transakcje
kredytowe) zapisywane są te
elementy transakcji zagranicznych,
które powodują zmniejszenie
aktywów rzeczowych kraju.
- wartość towarów lub usług eksportowanych
(ponieważ wskutek ich eksportu zmniejszają
się zapasy towarów w kraju),
- wartość towarów i usług wykorzystywanych
lub nabytych przez turystów przyjeżdżających
z zagranicy,
- wartość sprzedanego złota monetarnego,
odpowiadającą zmniejszeniu jego zapasów w
banku centralnym,
- napływ kapitału zagranicznego,
- darowizna otrzymana od obcokrajowców.
T ran sak cje d eb eto w e(W in ien )
• T ran sak c je k tó re
w y m ag ają p łatn o ści n a
rz ec z p o d m io tó w
z ag ran ic z n y ch
. Z
ap isy w an e są
te elem en ty tran sak c ji
z agran ic z n y c h , k tó re p o w o d u ją
p o w ięk sz en ie rz ec z o w y c h (w k raju )
lu b fi n an so w y c h (z a gran icą)
ak ty w ó w k raju
.
-wartość towarów i usług importowanych,
dzięki którym rosną zapasy towarów w
kraju,
-przyrost należności na rachunkach w
bankach zagranicznych, który powiększa
rezerwy walutowe kraju,
-wywóz kapitału za granicę,
-darowizna na rzecz obcokrajowców.
Transakcje objęte w bilansie
płatniczym są bardzo różnorodne i
dla celów analitycznych muszą być
odpowiednio sklasyfikowane i
pogrupowane. Międzynarodowy
Fundusz Walutowy zalecił krajom
członkowskim stosowanie w miarę
jednolitych pojęć, zasad i definicji
takich transakcji.
Zgodnie z
zaleceniami MFW,
transakcje
zagraniczne grupuje
się w dwóch
podstawowych
częściach bilansu
płatniczego:
rachunek bieżący i
rachunek kapitałowy.
A. Rachunek bieżący
obejmuje transakcje towarowe,
usługowe, dochody z pracy i
kapitału oraz transfery nieodpłatne.
Na rachunku tym zapisywana jest pełna
wartość towarów i usług eksportowanych
lub importowanych. Są na nim też
księgowane odsetki i dywidendy, a wiec
dochody związane z obrotem
kapitałowym.
W ramach rachunku bieżącego
wyróżnia się siedem głównych
rodzajów transakcji, a mianowicie:
1- Towary. Wartość importu i
eksportu towarów powinna
być przyjmowana na
warunkach FOB, tzn. z
wyłączeniem kosztów frachtu i
ubezpieczenia poza granicami
kraju. Zasady te stosuje
większość krajów. Niektóre
jednak kraje wprowadzają do
bilansu import na bazie CIF, a
eksport na bazie FOB.
2- Wysyłka towarów.
Obejmuje ona trzy grupy
transakcji usługowych, a
mianowicie frachty,
ubezpieczenia i inne usługi
związane z wysyłką towarów.
3. Inne usługi
transportowe. Poza ujętymi
w pozycji “wysyłka towarów”
występują trzy grupy usług:
przewozy pasażerów, usługi
portowe świadczone
przewoźnikom oraz
czarterowanie statków lub
samolotów.
4. Podróże zagraniczne.
Obejmują one po stronie
wpływów wartość
wszelkich towarów i usług
sprzedawanych w kraju
cudzoziemcom, a po stronie
wydatków – analogiczne
zakupy dokonane przez
krajowców za granicą.
Wartości te trudno
uchwycić statystycznie.
5. Dochody z inwestycji zagranicznych.
Obejmują one dochody uzyskiwane z tytułu
własności zagranicznych aktywów finansowych.
Są to dochody krajowców z inwestycji
dokonanych za granicą oraz dochody
cudzoziemców z inwestycji ulokowanych w
kraju.
6. Inne towary, usługi i dochody. Stanowią
one zbiorczą pozycje, która obejmuje ważne
transakcje między krajowcami a cudzoziemcami
nie mieszczące się w wymienionych powyżej
pięciu kategoriach. Dzielą się one na dwie
grupy: - transakcji rządowych i – transakcji
prywatnych.
7. Transfery
nieodpłatne
prywatne i
rządowe. Wśród
transferów
prywatnych
najważniejsze są
przekazy i
przesyłki
emigrantów, tj.
osób
wyjeżdżających za
granice na dłużej
niż rok w celach
zarobkowych.
B. Rachunek kapitałowy i finansowy
obejmuje
obejmuje zagraniczne transakcje
finansowe krótkoterminowe i
długoterminowe.
Odzwierciedla on tylko zmiany, a nie całą
wartość transakcji. W rachunku kapitałowym
podaje się więc wzrost lub spadek różnych
należności i zobowiązań zagranicznych,
przyrost lub ubytek majątku rzeczowego
zagranicą lub zagranicznego w kraju oraz
zmiany zapasu złota monetarnego i zasobu
specjalnych praw ciągnienia.
1. Inwestycje
bezpośrednie – czyli
A) Polskie inwestycje
bezpośrednie za granicą
B) Zagraniczne inwestycje
bezpośrednie w kraju
2. Inwestycje portfelowe –
czyli
A) Polskie inwestycje portfelowe za
granicą (aktywa) udziałowe i
dłużne, oraz
B) Zagraniczne inwestycje
portfelowe w kraju (pasywa)
udziałowe i dłużne.
3. Pozostałe inwestycje
A) Polskie należności za granicą (aktywa)
- Kredyty udzielone powyżej 1 roku.
- Kredyty udzielone do 1 roku.
- Inne należności – gotówka, rachunki
bieżące i lokaty.
B) Polskie zobowiązania wobec
zagranicy (pasywa).
- Kredyty otrzymane powyżej 1 roku.
- Kredyty otrzymane do 1 roku.
- Inne zobowiązanie – rachunki bieżące i
depozyty.
C. Saldo błędów i
opuszczeń
D. Pozycje finansujące
Oficjalne aktywa rezerwowe.
Kredyty z MFW.
Bilans płatniczy wyraża
bezpośrednio poziom i
strukturę obrotów
płatniczych z zagranicą.
Oznacza to, że znajdują
w nim wyraz więzi
gospodarcze danego
kraju ze światem
zewnętrznym.
Każdy przyrost
jakiegokolwiek składnika
majątkowego, występujący w
bilansie płatniczym, wiąże
się z odpowiednim ubytkiem
innego składnika
majątkowego lub
powiększeniem
zobowiązania, a przy
transakcjach nieodpłatnych –
z odpowiednim transferem
nieodpłatnym.
Każdy ubytek aktywów
rzeczowych lub
finansowych kraju wiąże
się z odpowiednim
wzrostem innego
składnika majątkowego
lub zmniejszeniem
zobowiązania, a przy
transakcjach
nieodpłatnych – z
odpowiednim transferem
nieodpłatnym.
Na przykład eksportowi towarów
odpowiada wzrost zapasów dewiz
przy sprzedaży za gotówkę lub
powiększenie należności
zagranicznych przy sprzedaży na
kredyt. Przy spłacie dewizami
kredytu otrzymanego od zagranicy
zmniejszeniu zapasu dewiz
odpowiada zmniejszenie zobowiązań
z tytułu zadłużenia zagranicznego.
Przy przesłaniu daru pieniężnego
zagranicę zmniejszeniu aktywów w
formie zapasów dewiz odpowiada
transfer nieodpłatny zapisany po
stronie “Winien” bilansu
płatniczego.
Z formalnego punktu
widzenia bilans
płatniczy jest zawsze
wyrównany. Nie
oznacza to jednak, że
z ekonomicznego
punktu widzenia jest
on zrównoważony.
Powstałe na koniec roku
obrachunkowego saldo
rachunku bieżącego ma swoje
określone nazwy. Jeżeli wpływy
z tytułu bieżących obrotów z
zagranicą przeważają nad
wydatkami, mówimy wtedy o
nadwyżce bilansu obrotów
bieżących. Z kolei przewaga
wydatków nad wpływami
oznacza deficyt bilansu
bieżącego. Możliwe jest
również zerowe saldo rozliczeń
z zagranicą świadczące o
równowadze bilansu.
Równowaga bilansu
płatniczego występuje
wtedy gdy bilans ten nie
wykazuje ani deficytu ani
nadwyżki przez pewien
okres. To jest gdy
należności i zobowiązania
zarówno na rachunku
bieżącym i kapitałowym
są równe.
Równowaga
rzeczywista występuje
wtedy, gdy należności i
zobowiązania są
podejmowane bez
ograniczeń i nie
towarzyszy im
utrzymująca się przez
dłuższy czas nadwyżka
bądź deficyt bilansu.
Równowaga pozorna
wystąpi wtedy, kiedy
równowaga
transakcji jest
osiągana poprzez
zastosowanie
restrykcyjnej polityki
dewizowej lub
handlowej.
Przyczyny
nierównowagi
bilansu
płatniczego w
krótkim
okresie
1 Dochód narodowy
1 Dochód narodowy
W gospodarce otwartej funkcja dochodu narodowego
mierzona
całkowitymi
wydatkami
wygląda
następująco:
Y = C + I + G + X
gdzie:
Y – dochód narodowy,
C – konsumpcja,
I – inwestycje,
G – wydatki budżetowe,
X – eksport netto, czyli (eksport – import),
Z funkcji wynika, że jeśli
chociażby jeden z
pierwszych trzech
wymienionych czynników
wzrósł, powoduje to
przyrost dochodu.
Wzrost dochodu
narodowego stymuluje
popyt krajowy, który
kieruje się zarówno na
towary krajowe, jak i
zagraniczne.
Każdy z
wymienionych
czynników z
osobna, jak i
łącznie w różny
sposób wpływa na
bilans płatniczy
kraju.
Wzrost inwestycji
przez zaciąganie
krótkoterminowych
kredytów
zagranicznych
wpływa dodatnio na
bilans kapitałowy, ale
również i ujemnie na
bilans handlowy.
Wzrost
wydatków
budżetowych,
wywołuje
spadek eksportu
netto, czyli
wzrost importu
oraz pogarsza
bilans handlowy.
Jak wcześniej określiliśmy,
eksport netto to różnica
pomiędzy eksportem i
importem.
Przy każdej
wielkości dochodu
narodowego
różnica pomiędzy
popytem na
eksport a popytem
na import, będzie
popytem na
eksport netto.
Dla niskiego
poziomu
dochodu popyt
na eksport jest
dodatni. Wystąpi
wtedy nadwyżka
handlowa w
wymianie z
zagranicą.
Natomiast jeśli
poziom dochodu
narodowego jest
wysoki, pojawi się
deficyt handlowy i
eksport netto
będzie ujemny.
Tak więc podnosząc
popyt na import i
nie wpływając na
wzrost popytu na
eksport, wzrost
dochodu zawsze
wywoła
zmniejszenie
nadwyżki
handlowej, albo
wzrost deficytu
handlowego.
Zależność między eksportem
netto a dochodem narodowym
ujmuje następująca funkcja:
X = g – mY
gdzie:
g – współczynnik stały,
m – krańcowa skłonność do
importu.
Z powyższego wzoru możemy
wyciągnąć określone wnioski.
W wyniku wzrostu PKB o
jednostkę, następuje wzrost
importu o m jednostek.
Dlatego też powodem spadku
eksportu, wraz ze wzrostem
PKB jest wzrost importu o m
jednostek dla każdej jednostki,
o którą PKB wzrasta.
Przyrost importu
możemy
zmierzyć za
pomocą
współczynnika
krańcowej
skłonności do
importu.
Krańcowa skłonność
do importu obrazuje,
jaka część każdej
dodatkowej jednostki
dochodu narodowego
jest wydawana przez
krajowe podmioty na
dodatkowy import.
Przyrost importu oznacza
wzrost podaży towarów
importowanych na
krajowym rynku, co odbija
się negatywnie na bilansie
handlowym.
Więc gdy krańcowa
skłonność do importu jest
wyższa, tym w większym
stopniu przyrost dochodu
narodowego powoduje
pogorszenie się bilansu
handlowego.
2 Kurs walutowy
Kurs walutowy ma
największy wpływ
na równowagę
bilansu
płatniczego kraju.
Jego wpływ może
być bezpośredni,
jak i pośredni.
Dewaluacja
wpływa
pozytywnie na
zwiększenie
eksportu i
hamowanie
importu,
natomiast
rewaluacja
wywołuje
odwrotny skutek.
W wyniku dewaluacji
waluty, eksport z kraju,
który jej dokonał staje
się tańszy, a import
droższy.
Obniżka cen jest z
reguły niższa niż
stopień dewaluacji
i wynika z faktu, iż
popyt na niektóre
towary jest mało
elastyczny w
stosunku do cen.
Rewaluacja powoduje
wzrost cen
eksportowych oraz
spadek cen
importowych, co
skłania ku importowi
towarów, przyczyniając
się do pogorszenia
bilansu handlowego.
3 Terms of trade i
ceny na rynku
międzynarodowym
Ilość towarów i usług do i z kraju jest
wielkością, którą w handlu
zagranicznym określa się jako ujęcie
wolumenowe, określające fizyczne
przepływy.
W handlu międzynarodowym
równie istotna jest cena
towarów i usług kształtująca
się na poszczególnych
rynkach krajowych.
Wskaźnik terms of trade
Syntetyczną ocenę zmian kształtowania
się cen towarów eksportowanych do
towarów importowanych możemy
dokonać za pomocą wskaźnika terms of
trade ( w dosłownym znaczeniu pojęcie
to oznacza “warunki wymiany”).
Cenowe terms of trade
jest rozumiane jako zestawienie względnych zmian cen towarów eksportowanych
w stosunku do względnych zmian cen towarów importowanych..
P
ex(1)
P
im(1)
P
ex(1)
P
ex(0)
N
tot =
x
lub :
P
ex(0)
P
im(0)
P
im(1)
P
im(0)
gdzie:
N
tot
– wskaźnik cenowy terms of trade,
P
ex(1)
– poziom cen towarów eksportowanych w okresie badanym,
P
ex(0)
– poziom cen towarów eksportowanych w okresie wyjściowym,
P
im(1)
– poziom cen towarów importowanych w okresie badanym,
P
im(0)
– poziom cen towarów importowanych w okresie wyjściowym.
Interpretacja cenowego
terms of trade :
jeśli terms of trade = 1, oznacza to, że
dynamika cen towarów eksportowanych była
równa dynamice cen towarów importowanych,
jeśli terms of trade > 1, oznacza to, że wzrost
cen towarów eksportowanych był wyższy niż
wzrost cen towarów importowanych lub spadek
cen towarów eksportowanych był wolniejszy niż
spadek cen towarów importowanych,
jeśli terms of trade < 1, oznacza to, że spadek
cen towarów eksportowanych był szybszy niż
spadek cen towarów importowanych lub wzrost
cen towarów eksportowanych był wolniejszy niż
wzrost cen towarów importowanych.
Przy założeniu
niezmienności
struktury towarów
uważa się, że
kształtowanie się
terms of trade
powyżej jedności jest
korzystne dla bilansu
handlowego.
4 Polityka wewnętrzna
państwa
Polityka wewnętrzna państwa
dotyczy sfery polityki pieniężnej i
polityki fiskalnej.
Stopa procentowa jest
podstawowym narzędziem
polityki pieniężnej państwa. Jej
wzrost odbija się korzystnie na
bilansie płatniczym kraju,
natomiast spadek ma negatywny
na niego wpływ.
Zastosowanie polityki
restrykcyjnej poprzez
podniesienie stopy
procentowej, powoduje
w miarę napływu
kapitału aprecjację
waluty krajowej,
ograniczenie eksportu
netto i obniżenie PKB
Polityka fiskalna
Podatki
- pośrednie
- bezpośrednie
Powiązania pieniężno – cenowe w warunkach
ujemnego i dodatniego salda bilansu
handlowego
ujemne deprecjacja spadek
podaży impuls
saldo waluty pieniądza,
deflacyjny
krajowej spadek
rezerw
dewizowych
dodatnie aprecjacja wzrost
podaży impuls
saldo waluty pieniądza,
inflacyjny
krajowej wzrost
rezerw
dewizowych