PowerPoint Presentation

Uzależnieni

Podstawowe pojęcia:

nawyk

– swoiste przyzwyczajenie, silne pragnienie,

nieprzeparta chęć odurzania się, ale bez konieczności

zwiększania dawki środka, zwiększania stymulacji;

powiązany z uzależnieniem psychicznym, brak uzależnienia

fizycznego; mniejszy zakres uszkodzeń w życiu osobistym i

społecznym jednostki;

nałóg

– poczucie przymusu w zakresie używania określonego

środka, wykonywania czynności, powiązane z koniecznością

zwiększania dawki, powiązane ze zjawiskiem „głodu” i

objawów odstawienia oraz uzależnieniem fizycznym;

poważne konsekwencje dla psychicznego funkcjonowania

jednostki oraz negatywne skutki w życiu osobistym

i społecznym; pojecie używane też w szerszym znaczeniu dla

określenia uzależnienia fizycznego i/lub psychicznego;

Uzależnieni

środki odurzające

– to te, które wywołują stan odurzenia (obniżając lub

podwyższając pobudliwość ośrodkowego układu nerwowego) i mogą

spowodować ujemne skutki dla fizycznego lub psychicznego zdrowia jednostki;

środki uzależniające

– określenie akcentujące wspólną cechę: zdolność

potencjalnego wywołania u pewnych osobników stanu psychicznego,

określanego jako uzależnienie psychiczne;

środki psychotropowe

– terminu tego używa się na określenie substancji

syntetycznych:

leków lub substancji uzależniających;

substancja psychoaktywna

– pojęcie określające każdą

substancję przyjmowaną w celu uzyskania określonego efektu

psychicznego, równoważnik słowa „lek” używanego przez WHO

w definicji uzależnienia; równolegle w j. polskim funkcjonują

inne pojęcia, np.: środki odurzające, środki uzależniające,

narkotyki;

Uzależnieni

tolerancja

– nabyty i odwracalny stan organizmu polegający na

zmniejszeniu poziomu wrażliwości na określone działanie leku/środka,

tzn. że efekty oddziaływania zmniejszają się pomimo stosowania takich

samych dawek, zmuszając osobę uzależnioną do ich zwiększania, aż do

przekroczenia dawki śmiertelnej;

tolerancja krzyżowa

– zjawisko polegające na przeniesieniu tolerancji na inny

środek

z tej samej grupy chemicznej (szczególnie widoczne w działaniu morfiny,

heroiny, kodeiny i metadonu)

zespół abstynencyjny (odstawienia)

– zespół niezmiernie dokuczliwych

doznań fizycznych i psychicznych, grupa objawów o różnej konfiguracji

i nasileniu występujących po całkowitym lub częściowym odstawieniu

substancji używanej w sposób powtarzalny, długotrwały i/lub w

wysokich dawkach; trudne do zwalczenia dysfunkcje w niektórych

układach organizmu: pokarmowym, krążenia, oddychania oraz

związane z nimi stany depresji lub podniecenia, a czasem drgawki;

Uzależnieni

uzależnienie

– (na podstawie ICD-10) obejmuje kompleks zjawisk

fizjologicznych, behawioralnych i poznawczych, pojawiających

się w toku wielokrotnego używania substancji psychoaktywnych;

charakteryzuje się silną potrzebą zażywania środka,

trudnościami w kontrolowaniu tego zachowania, uporczywym

używaniem pomimo szkodliwych następstw, zwiększoną

tolerancją, często występowaniem zespołu abstynencyjnego;

przyjmowanie substancji psychoaktywnych dominuje nad innymi

zachowaniami, które poprzednio miały większą wartość;

uzależnienie - rozumiane jako poważne i niebezpieczne zaburzenie

zdrowia jednostki -

może pojawić się także na obszarze wielu

zachowań

, które należą do normalnego a nawet podstawowego

dla życia sposobu postępowania;

w pewnych okolicznościach, nałogową i niebezpieczną formę

mogą przyjmować zachowania związane z odżywianiem się,

życiem seksualnym, z wykonywaniem pracy, z ćwiczeniami

fizycznymi, z uprawianiem gier itp.;

Uzależnieni

współuzależnienie

– utrwalona forma funkcjonowania w

długotrwałej, trudnej i niszczącej sytuacji życiowej związanej

z patologicznymi zachowaniami partnera, ograniczająca w

sposób istotny swobodę wyboru postępowania, prowadząca

do pogorszenia własnego stanu

i utrudniająca zmianę własnego położenia na lepsze; sposób

przystosowania się, pozwalający przetrwać trudne sytuacje,

ale stanowiący pułapkę; przejawia się w formach aktywnych i

pasywnych;

Uzależnieni

Uzależnienie fizyczne

(in. fizjologiczne - ang.

physiological dependence

)

to nabyta silna potrzeba stałego zażywania jakiejś

substancji odczuwana jako szereg dolegliwości fizycznych

(np. bóle, biegunki, uczucie zimna, wymioty, drżenia

mięśni, bezsenność);

zaprzestanie jej zażywania (odstawienie) prowadzi do

wystąpienia zespołu objawów, które określa się jako zespół

abstynencyjny (zespół odstawienia);

w leczeniu stosowana jest detoksykacja, czyli odtrucie.

Uzależnieni

Uzależnienie psychiczne

(in. psychologiczne, ang.

psychological dependence

)

to nabyta silna potrzeba stałego wykonywania jakiejś czynności

lub zażywania jakiejś substancji, której niespełnienie nie

prowadzi jednak do poważnych fizjologicznych następstw; to

stan, w którym osoba dotknięta tą chorobą nie potrafi bez

pomocy z zewnątrz przerwać zachowań kompulsywnych

związanych ze zdobywaniem i konsumpcją;

nieleczona zależność psychiczna od substancji chemicznych

prowadzi najczęściej do więzienia, szpitala psychiatrycznego, a

w końcu i śmierci; obecnie nie są znane skuteczne metody

leczenia uzależnienia psychicznego od substancji chemicznych;

możliwe jest zatrzymanie kompulsywnych zachowań, ale nie

całkowite wyleczenie;

uzależnienie psychiczne ma swoje fizyczne (neurologiczne)

podłoże i jest tak samo realne jak uzależnienie fizjologiczne z tą

różnicą, że zmiany które powoduje nie cofają się samoistnie,

albo cofają się bardzo wolno w skali życia osobnika.

Uzależnieni

Uzależnienie społeczne

(in. socjologiczne)

wiąże się z zażywaniem środków toksycznych pod

wpływem panującej mody lub w grupie ludzi podobnych do

siebie, w kręgach młodzieży z tzw. subkultur;

istotą zjawiska jest bardzo silne uzależnienie od grupy, co

pociąga za sobą bezwzględne respektowanie panujących w

niej zasad i obyczajów; ponadto osoba uzależniona, w

miarę pogłębiania się choroby rezygnuje z ważnych dla

siebie wcześniej aktywności, wypada z ról społecznych

(utrata pracy, usunięcie ze szkoły, konflikty w rodzinie,

zanik zainteresowań, zawężenie kontaktów do grupy

narkomańskiej);

następuje coraz większa marginalizacja i najczęściej

również kryminalizacja środowiska, w którym obraca się

uzależniony.

Uzależnieni

Diagnozowanie uzależnienia:

Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób, Urazów i Przyczyn Zgonów

ICD-10 (Światowej Organizacji Zdrowia - WHO)

•

wyodrębnia grupę zaburzeń spowodowanych używaniem substancji

psychoaktywnych (m.in.. alkohol, leki, śr. pobudzające, w tym kofeina, a

także tytoń);

•

proponuje rozpoznanie uzależnienia, gdy w okresie ostatniego roku

stwierdzona zostanie obecność - lub utrzymywanie się przez okres co

jednego miesiąca – trzech

z ośmiu wymienionych objawów:

silna chęć lub poczucie przymusu picia (zażywania środka, określonego

zachowania),

subiektywne przekonanie o mniejszej możliwości kontroli nad piciem,

picie ze świadomością, że objawy odstawienia ulegną złagodzeniu,

obecność somatycznych objawów zespołu abstynencyjnego,

wzrost tolerancji na substancję psychoaktywną,

ograniczenie wzorców zachowań związanych z piciem,

postępujące zaniedbywanie innych przyjemności lub zainteresowań na

rzecz picia,

picie pomimo wyraźnych szkód, o których wiadomo, że mają ścisły

związek

z piciem.

Uzależnieni

Klasyfikacja Zaburzeń i Chorób DSM-IV

Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego

•

wymienia 13 typów zaburzeń spowodowanych tylko

przyjmowaniem substancji psychoaktywnych,

•

proponuje rozpoznawać uzależnienie, kiedy stwierdzi się

występowanie co najmniej trzech z dziewięciu objawów przez

większość dni w okresie ostatniego miesiąca lub powtarzanie się

ich przez dłuższy okres czasu:

picie (zażywanie środka, określone zachowanie) w większych

ilościach, częściej lub przez dłuższy czas niż zamierzało się

pierwotnie,

utrzymujący się przez dłuższy czas zamiar lub co najmniej jedna

nieudana próba przerwania picia lub picia kontrolowanego,

poświęcanie zbyt wiele czasu na picie lub poszukiwanie

możliwości picia, bądź

na „odzyskiwanie formy” po piciu,

Uzależnieni

DSM-IV c.d.

częste upijanie się, obecność objawów abstynencyjnych w czasie

wykonywania codziennych obowiązków lub nie wywiązywanie się z

nich w związku z piciem, picie w sytuacjach związanych z większym

ryzykiem (np. kierowanie samochodem),

wyraźne upośledzenie funkcjonowania społecznego oraz

ograniczenie wypoczynku w związku z piciem,

kontynuacja picia pomimo świadomości, że występujące

problemy (zdrowotne, rodzinne, zawodowe, finansowe, prawne

itp..) mają wyraźny związek z piciem alkoholu,

konieczność wypijania większej ilości alkoholu dla uzyskania

zamierzonego efektu,

występowanie wyraźnych objawów zespołu abstynencyjnego,

picie alkoholu ze świadomością, że objawy abstynencyjne ulegną

złagodzeniu.

Uzależnieni

Zespół objawów uzależnieniowych

(uogólniony dla wszystkich uzależnień):

(M. Griffiths, 2004)

•

wyrazistość emocjonalnego podporządkowania

– zachowania

realizujące potrzebę uzależnieniową stają się najważniejsze,

•

zmiana nastroju

– optymalizacja nastroju tylko w czasie zachowania

nałogowego,

•

tolerancja dawkowania

– znieczulenie na poprzednio wystarczające

„dawki”, potrzeba zwiększenia „dawkowania”,

•

objawy abstynencyjne

– psychiczne wszędzie takie same, fizyczne w

dużym stopniu podobne,

•

konflikt

– potrzeby uzależnieniowe zawsze wchodzą w kolizję z

najbliższym otoczeniem, burzą więzi z innymi ludźmi,

•

nawrót

– każda osoba uzależniona ma za sobą nieudane próby zerwania

z nałogiem,

•

inne cechy specyficzne

dla poszczególnych uzależnień.

Uzależnieni

Wspólne elementy różnych nałogowych

zaburzeń:

za J. Mellibrudą

obecność uporczywego dążenia do zażywania danej substancji lub

do wykonywania określonych czynności, którego siła daje subiektywne

poczucie nieodpartego przymusu wewnętrznego -

przymus

wewnętrzny

;

uporczywe powtarzanie tych zachowań mimo szkód, które

powodują a w przypadku podejmowanych przez człowieka prób

powstrzymania się od tego, co szkodzi, doznawanie niepowodzeń i

załamywanie się kontroli nad tym postępowaniem -

utrata kontroli

pojawianie się bardzo przykrych stanów psychicznych i dolegliwości

fizycznych wtedy, gdy przedłuża się okres przerwy w zażywaniu

substancji lub powstrzymywania się od nałogowych czynności oraz

następnie doznawanie silnie oczekiwanej ulgi, po zakończeniu

przerwy -

zespół abstynencyjny

Uzależnienie

Mechanizmy

uzależnienia

mechanizm

nałogowego

regulowania

uczuć

mechanizm

iluzji

i zaprzeczania

mechanizm

rozpraszania

i rozdwajania „ja”

na poziomie

osobowości

na poziomie

poznawczym (umysłu)

na poziomie

życia emocjonalnego

Uzależnieni

Mechanizm nałogowego regulowania

uczuć

używka/zachowanie staje się głównym źródłem

przeżywanych stanów emocjonalnych, najpierw

przyjemności, a z czasem już tylko ulgi czy uśmierzenia

przykrości;

te sztuczne sposoby uzyskiwania satysfakcji coraz bardziej

wypierają naturalne , „oduczając” osobę uzależnioną od

korzystania z nich, skazują na kurczowe trzymanie się

nałogu i przekonanie, że bez niego sobie nie poradzi z

przykrymi odczuciami;

Uzależnieni

Mechanizmy iluzji i zaprzeczania

umysł zostaje zdominowany przez myślenie magiczno-

życzeniowe, które neguje informacje o szkodach i

zagrożeniach, produkuje złudzenia, że można zapanować

nad nałogiem i korzystać bez doznawania szkód;

fałszywa świadomość, wspiera nałóg, zniekształca obraz

rzeczywistości; zaprzeczanie, koloryzowanie,

minimalizowanie strat umożliwia trzymanie się nałogu;

Uzależnieni

Mechanizm rozpraszania i rozdwajania

„ja”

zaburzona zostaje tożsamość człowieka, jego zdolność do

podejmowania decyzji i kierowania własnym

postępowaniem; granice własnego „ja” są słabo określone i

rozproszone z powodu zmienionych stanów świadomości;

system „ja” jest rozdarty konfliktowymi i przeciwstawnymi

doświadczeniami i pragnieniami;

osoba uzależniona nie przyjmuje odpowiedzialności za to, co

sama zrobiła, i nie uznaje w tym swego autorstwa, winy

poszukuje w bliskich, w nauczycielach i szkole, w

nieszczęśliwym dzieciństwie, itd.

Uzależnieni

Fazy rozwoju uzależnienia

Uzależnienie

jest powszechnie postrzegane jako proces,

ma więc swoje fazy rozwoju (stadia)

o specyficznych cechach;

przykładowo:

Uzależnieni

Fazy alkoholizmu

(wg Jellinka):

1. wstępna

– in. przedalkoholiczna, objawowa, picie alkoholu w

celu uzyskania ulgi, wzrost tolerancji,

2. ostrzegawcza

– in. zwiastunowa, pojawienie się luk

pamięciowych, tzw. palimpsestów, coraz większa koncentracja na

alkoholu, picie po kryjomu, picie łapczywe, organizowanie okazji

do wypicia, poczucie winy w związku z wypiciem, unikanie

rozmów na temat picia alkoholu,

3. krytyczna

– pojawia się upośledzenie kontroli nad piciem,

usprawiedliwianie picia, coraz częstsze stany agresji przeplatane

wyrzutami sumienia, użalanie się nad sobą, niekiedy próby

samobójcze, zaburzenie stosunków społecznych, coraz większe

problemy zdrowotne, poranny „klin” staje się regułą,

4. przewlekła

– wystąpienie wielodniowych „ciągów”, utrata pracy,

rodziny, poważne problemy zdrowotne (fizyczne i psychiczne),

śmierć.

Uzależnieni

Fazy narkomanii

(za M. Pasek, 2000):

1. eksperymenty

– branie eksperymentalne, dla zaspokojenia

ciekawości, korzystanie

z okazji, bez planowania następnego brania,

2. branie (używanie) towarzyskie

– branie narkotyków zaczyna się

podobać, chęć powtarzania eksperymentów, samodzielne

zaopatrywanie się, zadowolenie z imprezy czy kontaktów z

ludźmi uzależnione od działania narkotyku,

3. częstsze poszukiwanie dobrego nastroju (nadużywanie)

– chęć

szybkiej zmiany nastroju za pomocą narkotyku, niezależnie od

tego co będzie później, zaczynają się kradzieże, długi lub handel

narkotykami, pierwsze konsekwencje: kłopoty

z koncentracją i pamięcią, problemy zdrowotne, nieobecności w

szkole czy pracy,

4. ciągłe branie (uzależnienie)

– przymus brania, branie

codzienne, coraz większych ilości, coraz mocniejszych

narkotyków, do uzależnienia psychicznego dołącza fizyczne,

niemożność sprostania codziennym obowiązkom, narkotyki stają

się ważniejsze niż cokolwiek w życiu, kłamstwa, oszustwa,

kradzieże dla „ochrony” nałogu.

Uzależnieni

Fazy narkomanii

(za M. Rolna, KARAN):

1. faza I

– branie dla zaspokojenia ciekawości, dla towarzystwa,

korzystanie z okazji,

z „poczęstunku”, zaprzeczanie przed innymi, że się bierze,

narkotyk jako sposób na poprawę samopoczucia,

2. faza II

– poszukiwanie narkotyków, czekanie na specjalne okazje,

wzrost częstotliwości zażywania, prowadzenie „podwójnego

życia”, znajomość cen

i dilerów, chwiejność nastrojów, nieadekwatne reakcje, odsunięcie

dotychczasowych zainteresowań, izolowanie się od rodziny i

znajomych, oszukiwanie samego siebie: „biorę tylko kiedy chcę”,

„kontroluję sytuację”, narkotyk jako lekarstwo na wszystkie

„dolegliwości”,

3. faza III

– niemożność funkcjonowania bez narkotyku, odurzanie

staje się najważniejsze, wzrost tolerancji, pierwsze

przedawkowania, zatrucia, utraty przytomności, utrata kontroli

nad braniem i nad życiem, przerwanie nauki, porzucenie pracy,

konflikt z prawem, konsekwencje zdrowotne, nie tajenie faktu

brania, obojętność na to co powiedzą inni, zerwanie więzi z

rodziną, próby samobójcze,

4. faza IV

– narkotyk staje się niezbędny do życia jak jedzenie i picie,

organizm jest wyniszczony, coraz częściej zdarza się zapaść, po tej

fazie następuje już tylko śmierć, rzadziej decyzja o leczeniu.

Uzależnieni

Fazy uzależnienia od hazardu

(wg R. Custera):

faza zwycięstw

– granie okazyjne, sporadyczne, pobudzanie się myślą

o wielkiej wygranej, przez co obstawia się coraz wyższe zakłady i
częstsze stawki; gracz usilnie wierzy w swoją wygraną oraz, że jej
pasmo będzie trwać wiecznie, cechuje go nieuzasadniony optymizm;

faza strat

– im więcej inwestuje w grę, tym bardziej zwiększa

wysokość porażki, wtedy to hazardzista niejednokrotnie zadłuża się, a
ewentualna wygrana zostaje przeznaczona na spłatę długów;
nieustanna gonitwa za pieniądzem obciąża budżet rodzinny, niszczy
życie gracza i jego rodziny; zaczyna się zaniedbywanie obowiązków
rodzinnych i zawodowych, ukrywanie konieczności uprawiania
hazardu, nielegalne sposoby zdobywania środków;

faza desperacji

– hazardzista doświadcza negatywnych konsekwencji:

oddalenie od rodziny, utrata pracy, narastające długi i presja
wierzycieli; nasila się stres i poczucie zagrożenia, pojawia się presja
zdobycia pieniędzy, wyrównania strat; pojawia się poczucie winy,
bezradność, depresja, wyczerpanie psychiczne;

faza utraty nadziei

– potęgujące się poczucie bezsilności i

beznadziejności sytuacji;mogą wystąpić myśli i/lub próby samobójcze
oraz nadmierne używanie substancji psychoaktywnych; możliwą
drogą do wyboru jest też udanie się po pomoc.

Uzależnienie

Przyczyny

uzależnienia

biopsychiczne

psychospołeczne

kulturowe

-indywidualna wysoka

podatność na uzależnienie,

-labilność układu nerwowego,

-pobudliwość psychiczna,

-niska odporność na stres,

-zaburzenia natury

emocjonalnej,

-zaburzenia rozwoju

osobowości,

-neurotyzm,

-uszkodzenie mózgu,

-choroby somatyczne i

związane z nimi dolegliwości

(zmęczenie, bezsenność,

silne bóle).

-brak lub trudności

w zaspokojeniu potrzeb

psychicznych wskutek

wadliwego oddziaływania

środowiska (np. akceptacji,

bezpieczeństwa itp.)

-niepowodzenia życiowe

w sferach: zawodowej,

szkolnej, osobistej co jest

podstawą ucieczki przed

niekorzystną, stresującą,

nieakceptowaną sytuacją

życiową w świat iluzji.

-moda,

-dostępność środków,

-postawy hedonistyczne,

-brak odległych celów

i perspektyw życiowych,

-brak rozrywek i możliwości

atrakcyjnego spędzania czasu,

-przynależność do subkultury,

w której istnieje norma zażywania,

-bunt przeciw powszechnie

obowiązującemu systemowi

wartości i stylowi życia,

-zaspokojenie potrzeb

poznawczych

(chęć eksperymentowania),

-aktywizacja zdolności twórczych,

-chęć odniesienia sukcesu.

Uzależnienie

Przyczyny uzależnienia

- konkluzja

Etiologia uzależnienia jest zawsze złożona –

w każdym indywidualnym przypadku

występuje

specyficzny splot określonych czynników,

które wzajemnie się przenikają i

współdetermiują.

Uzależnienie

Konsekwencje

uzależnienia

fizyczne

psychologiczne pedagogiczne

społeczne

wpływ na zdrowie

o charakterze:

• bezpośrednim

(funkcjonowanie

układu nerwowego,

oddechowego,

trawiennego i układu

krążenia),

• pośrednim (poprzez

niewłaściwą dietę,

stany chorobowe

związane z niektórymi

nałogami),

-utrata zaufania do

siebie i samokontroli,

-obniżona samoocena,

-utrata zainteresowania

zwykłymi

czynnościami

i celami życiowymi

(zmiana systemu

wartości),

-nałóg w centralnym

czynnikiem

wzmacniającym,

• następstwa rodzinne:

-destabilizacja życia

rodzinnego,

-dysfunkcjonalność

pełnionych ról, zadań

i funkcji rodziny,

-źródło przemocy

w rodzinie,

• następstwa

kryminologiczne:

-źródło przestępczości,

-czynnik wiktymizacji,

• w węższym ujęciu:

-straty pieniężne

(utracone zarobki,

wydane oszczędności),

-wydatki na opiekę

i próby rehabilitacji,

społeczną

-zniszczenie więzi,

• w szerszym ujęciu:

-straty związane z

przestępczością,

utratę produktywności

ludzkiej,

rozszerzeniem się

innych patologii.

Uzależnienie

Skutki uzależnienia

- konkluzja

Uzależnienie rozumiane jako

utrata zdolności autoregulacji

(przebiegu relacji ze środkiem

uzależniającym)

może mieć szeroko zakrojone

konsekwencje.

Uzależnienie

Pomoc osobom uzależnionym:

pomoc medyczna:

detoksykacja, diagnoza, interwencja,

leczenie stacjonarne, terapia uzależnień, pomoc

psychologiczna – w placówkach leczniczych,

ambulatoryjnych i stacjonarnych (szpitale

psychiatryczne, ośrodki rehabilitacyjno-readaptacyjne,

poradnie profilaktyki oraz leczenia i rehabilitacji osób

uzależnionych);

praca socjalna:

świadczenie usług społecznych osobom

uzależnionym, kierowanie na leczenie, programy

interwencyjne i minimalizacji szkód, wzmacnianie osób

niewydolnych i słabych, kształtowanie zaradności

życiowej;

ruch samopomocowy:

grupowa współpraca jednostek o

podobnych problemach indywidualnych, polegająca na

wymianie doświadczeń, wiedzy, udzielaniu wsparcia; np.

ruchy Anonimowych Alkoholików, Anonimowych

Narkomanów, Anonimowych Hazardzistów itp.;

programy edukacyjne:

oddziaływania środowiskowe,

programy, akcje i kampanie profilaktyczne;

Uzależnienie

Pomoc osobom uzależnionym

konkluzja

Skuteczna profilaktyka i resocjalizacja

musi mieć charakter systemowy,

gdzie społeczne oddziaływania zaczynają się

od rodzina,

a kończą na wyspecjalizowanych instytucjach

leczniczych, pomocowych i terapeutycznych.

Uzależnieni

Bibliografia:

Baran-Furga H., Substancje psychoaktywne, Koszalin 1998.

Cekiera C., Toksykomania, Warszawa 1985.

Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w

ICD-10. Opisy kliniczne i wskazówki diagnostyczne, Kraków-

Warszawa 1997.

Nowak A., Wysocka E., Problemy i zagrożenia społeczne we

współczesnym świecie. Elementy patologii społecznej i

kryminologii, Katowice 2001.

Pospiszyl I., Patologie społeczne, Warszawa 2008.

Stankowski A., Narkomania, narkotyki, narkomani, Katowice

1988.

Woronowicz B. T., Alkoholizm jako choroba, Warszawa 1994.

Mellibruda J., Sobolewska Z., Koncepcja i terapia

współuzależnienia,

Alkoholizm i narkomania

1997

Niewiadomska I., Brzezińska M., Lelonek B., Hazard, Lublin

2005.

10.

Zagadnienia patologii społecznej, pod red. Podgórecki A.,

Warszawa 1976.

11.

Zimbardo P. G., Ruch F. L., Psychologia i życie, Warszawa

1996.

Document Outline