Profilaktyka
Profilaktyka
zagrożeń i patologii
zagrożeń i patologii
społecznych
społecznych
GWSHM „Milenium”
GWSHM „Milenium”
mgr Anna Knocińska
mgr Anna Knocińska
anna.knocinska@gwshm.e
anna.knocinska@gwshm.e
du.pl
du.pl
Profilaktyka
Profilaktyka
zagrożeń i patologii
zagrożeń i patologii
społecznych
społecznych
GWSHM „Milenium”
GWSHM „Milenium”
mgr Anna Knocińska
mgr Anna Knocińska
anna.knocinska@gwshm.e
anna.knocinska@gwshm.e
du.pl
du.pl
Profilaktyka zagrożeń i patologii
Profilaktyka zagrożeń i patologii
społecznych
społecznych
Profilaktyka
Profilaktyka
(prophylaktikos – zabezpieczający)
(prophylaktikos – zabezpieczający)
w ujęciu praktycznym:
w ujęciu praktycznym:
dziedzina działalności
dziedzina działalności
praktycznej, której
praktycznej, której
zadaniem jest opis,
zadaniem jest opis,
wyjaśnianie i przewidywanie
wyjaśnianie i przewidywanie
rozwoju zjawisk
rozwoju zjawisk
chorobliwych, szkodliwych,
chorobliwych, szkodliwych,
celem skonstruowania
celem skonstruowania
programów, strategii i
programów, strategii i
procedur ich zwalczania
procedur ich zwalczania
w ujęciu teoretycznym:
w ujęciu teoretycznym:
dziedzina wiedzy, która
dziedzina wiedzy, która
tworzy koncepcje
tworzy koncepcje
związane ze sposobami i
związane ze sposobami i
środkami kształtowania
środkami kształtowania
zdrowego społeczeństwa i
zdrowego społeczeństwa i
optymalnie
optymalnie
funkcjonujących obywateli
funkcjonujących obywateli
zarówno w wymiarze społecznym, globalnym,
zarówno w wymiarze społecznym, globalnym,
jak i lokalnym lub indywidualnym
jak i lokalnym lub indywidualnym
Profilaktyka zagrożeń i patologii
Profilaktyka zagrożeń i patologii
społecznych
społecznych
Profilaktyka
Profilaktyka
powinna być interdyscyplinarna,
powinna być interdyscyplinarna,
wielopłaszczyznowa, wielopoziomowa,
wielopłaszczyznowa, wielopoziomowa,
wieloaspektowa i perspektywiczna
wieloaspektowa i perspektywiczna
oraz spełniać równolegle dwa cele:
oraz spełniać równolegle dwa cele:
wzmacnianie
wzmacnianie
czynników chroniących
czynników chroniących
-
-
poprzez promowanie
poprzez promowanie
zdrowia, umożliwianie
zdrowia, umożliwianie
satysfakcjonującego życia,
satysfakcjonującego życia,
rozwijanie potencjalnych
rozwijanie potencjalnych
możliwości jednostki
możliwości jednostki
eliminowanie
eliminowanie
czynników ryzyka
czynników ryzyka
-
-
bezpośrednia redukcja i
bezpośrednia redukcja i
przeciwdziałanie
przeciwdziałanie
czynnikom patogennym
czynnikom patogennym
Czynniki ryzyka
Czynniki ryzyka
to wszystkie elementy (cechy, sytuacje, warunki) zwiększające
to wszystkie elementy (cechy, sytuacje, warunki) zwiększające
ryzyko wystąpienia zachowań problemowych i związanych z
ryzyko wystąpienia zachowań problemowych i związanych z
nimi szkód
nimi szkód
funkcjonowanie rodziny (
funkcjonowanie rodziny (
np. odrzucenie, wrogość wobec
np. odrzucenie, wrogość wobec
dziecka konflikty i doświadczenie izolacji w dzieciństwie),
dziecka konflikty i doświadczenie izolacji w dzieciństwie),
niekorzystne warunki ekonomiczne
niekorzystne warunki ekonomiczne
(np. niski status społeczny,
(np. niski status społeczny,
bieda),
bieda),
psychospołeczne
psychospołeczne
(np. brak wsparcia społecznego, niska
(np. brak wsparcia społecznego, niska
samoocena),
samoocena),
kultura i normy społeczne
kultura i normy społeczne
, które prowokują negatywne
, które prowokują negatywne
zachowania (np. przestępcze),
zachowania (np. przestępcze),
wpływy grupy rówieśniczej
wpływy grupy rówieśniczej
(np. używanie substancji
(np. używanie substancji
psychoaktywnych),
psychoaktywnych),
niepowodzenia w roli ucznia,
niepowodzenia w roli ucznia,
wczesne zachowania problemowe,
wczesne zachowania problemowe,
indywidualne predyspozycje
indywidualne predyspozycje
(deficyt uwagi, impulsywność)
(deficyt uwagi, impulsywność)
Profilaktyka zagrożeń i patologii
Profilaktyka zagrożeń i patologii
społecznych
społecznych
Czynniki chroniące
Czynniki chroniące
to wszystkie właściwości jednostek lub środowiska
to wszystkie właściwości jednostek lub środowiska
społecznego wzmacniające potencjał zdrowotny
społecznego wzmacniające potencjał zdrowotny
i zwiększające odporność na działanie czynników ryzyka
i zwiększające odporność na działanie czynników ryzyka
przedmioty
przedmioty
(mieszkanie, samochód),
(mieszkanie, samochód),
warunki życia
warunki życia
(stała praca, udane małżeństwo, krąg
(stała praca, udane małżeństwo, krąg
przyjaciół),
przyjaciół),
właściwości osobiste
właściwości osobiste
(umiejętności interpersonalne,
(umiejętności interpersonalne,
wysoka samoocena, atrakcyjny wygląd),
wysoka samoocena, atrakcyjny wygląd),
źródła energii
źródła energii
(pieniądze, wiedza, władza, czas)
(pieniądze, wiedza, władza, czas)
Profilaktyka zagrożeń i patologii
Profilaktyka zagrożeń i patologii
społecznych
społecznych
Model redukowania ryzyka
Model redukowania ryzyka
Czynniki chroniące stanowią bufor redukujący
Czynniki chroniące stanowią bufor redukujący
wpływ czynników ryzyka, modyfikują (zmniejszają)
wpływ czynników ryzyka, modyfikują (zmniejszają)
ich wpływ
ich wpływ
Koledzy
używający
substancji
Używanie
substancji
Asertywność w
kontaktach z
rówieśnikami
Czynnik
ryzyka
Czynnik
chroniący
Profilaktyka zagrożeń i patologii
Profilaktyka zagrożeń i patologii
społecznych
społecznych
Zjawisko
Patologii
społecznej
Profilaktyka zagrożeń i patologii
Profilaktyka zagrożeń i patologii
społecznych
społecznych
Odmiany profilaktyki
Odmiany profilaktyki
1. wg kryterium stosowanych środków:
1. wg kryterium stosowanych środków:
pozytywna (kreatywna) i negatywna (blokująca)
pozytywna (kreatywna) i negatywna (blokująca)
2. wg kryterium sposobu działania:
2. wg kryterium sposobu działania:
ofensywna i defensywna
ofensywna i defensywna
3. wg kryterium czasu podejmowania działań:
3. wg kryterium czasu podejmowania działań:
wyprzedzająca i następcza
wyprzedzająca i następcza
4. wg kryterium stopnia zagrożenia:
4. wg kryterium stopnia zagrożenia:
pierwszorzędowa, drugorzędowa, trzeciorzędowa
pierwszorzędowa, drugorzędowa, trzeciorzędowa
Profilaktyka zagrożeń i patologii
Profilaktyka zagrożeń i patologii
społecznych
społecznych
Profilaktyka negatywna
Profilaktyka negatywna
(Demel, 1968)
(Demel, 1968)
działalność defensywna,
działalność defensywna,
negatywny przekaz „nie
negatywny przekaz „nie
rób tego” „unikaj
rób tego” „unikaj
tamtego”,
tamtego”,
punktem wyjścia są
punktem wyjścia są
czynniki ryzyka,
czynniki ryzyka,
dąży do eliminowania
dąży do eliminowania
czynników ryzyka
czynników ryzyka
Profilaktyka pozytywna
Profilaktyka pozytywna
(Ostaszewski, 2003)
(Ostaszewski, 2003)
działalność ofensywna
działalność ofensywna
wzmacnianie
wzmacnianie
umiejętności życiowych i
umiejętności życiowych i
innych zasobów
innych zasobów
punktem wyjścia są
punktem wyjścia są
czynniki chroniące
czynniki chroniące
dąży do równoważenia
dąży do równoważenia
wpływów czynników
wpływów czynników
ryzyka
ryzyka
profilaktyka
profilaktyka
trzeciorzędowa
trzeciorzędowa
profilaktyka
profilaktyka
drugorzędowa,
drugorzędowa,
(in. wtórna)
(in. wtórna)
profilaktyka
profilaktyka
pierwszorzędowa,
pierwszorzędowa,
(in. pierwotna)
(in. pierwotna)
Profilaktyka zagrożeń i patologii
Profilaktyka zagrożeń i patologii
społecznych
społecznych
Tradycyjny podział profilaktyki
Tradycyjny podział profilaktyki
Profilaktyka zagrożeń i patologii
Profilaktyka zagrożeń i patologii
społecznych
społecznych
Profilaktyka pierwszorzędowa
Profilaktyka pierwszorzędowa
Adresat
Adresat
grupa niskiego ryzyka, czyli osoby, które nie
grupa niskiego ryzyka, czyli osoby, które nie
podejmują jeszcze zachowań ryzykownych, są przed inicjacją,
podejmują jeszcze zachowań ryzykownych, są przed inicjacją,
cała populacja.
cała populacja.
Cel
Cel
:
:
uprzedzenie pojawienia się problemów ,
uprzedzenie pojawienia się problemów ,
opóźnianie wieku podjęcia zachowań ryzykownych, odroczenie
opóźnianie wieku podjęcia zachowań ryzykownych, odroczenie
inicjacji,
inicjacji,
przeciwdziałanie zagrożeniom, zwiększanie odporności na nie,
przeciwdziałanie zagrożeniom, zwiększanie odporności na nie,
wzmocnienie czynników chroniących,
wzmocnienie czynników chroniących,
wzmacnianie prawidłowego procesu rozwoju i wychowania.
wzmacnianie prawidłowego procesu rozwoju i wychowania.
Działania:
Działania:
realizacja programów wychowawczych, profilaktycznych,
realizacja programów wychowawczych, profilaktycznych,
promocja zdrowia, edukacja zdrowotna,
promocja zdrowia, edukacja zdrowotna,
pomoc psychologiczno-pedagogiczna wspierająca rozwój i
pomoc psychologiczno-pedagogiczna wspierająca rozwój i
umiejętności psychospołeczne sprzyjające radzeniu sobie z
umiejętności psychospołeczne sprzyjające radzeniu sobie z
wymogami życia.
wymogami życia.
Profilaktyka zagrożeń i patologii
Profilaktyka zagrożeń i patologii
społecznych
społecznych
Adresat
Adresat
grupa podwyższonego ryzyka, czyli osoby, u których
grupa podwyższonego ryzyka, czyli osoby, u których
pojawiają się pierwsze objawy zaburzeń, osoby, które mają już za
pojawiają się pierwsze objawy zaburzeń, osoby, które mają już za
sobą pierwsze próby zachowań ryzykownych.
sobą pierwsze próby zachowań ryzykownych.
Cel:
Cel:
wczesne wykrycie zaburzenia, choroby,
wczesne wykrycie zaburzenia, choroby,
pomoc w ograniczeniu i/lub wycofaniu się z zachowań ryzykownych,
pomoc w ograniczeniu i/lub wycofaniu się z zachowań ryzykownych,
zahamowanie rozwoju trudności i powrót do optymalnego poziomu
zahamowanie rozwoju trudności i powrót do optymalnego poziomu
funkcjonowania,
funkcjonowania,
ograniczenie głębokości i czasu trwania dysfunkcji.
ograniczenie głębokości i czasu trwania dysfunkcji.
Działania:
Działania:
realizacja programów profilaktycznych i psychoedukacja w
realizacja programów profilaktycznych i psychoedukacja w
ośrodkach socjoterapii, świetlicach środowiskowych, poradniach,
ośrodkach socjoterapii, świetlicach środowiskowych, poradniach,
badania profilaktyczne (lekarskie i testy przesiewowe).
badania profilaktyczne (lekarskie i testy przesiewowe).
Profilaktyka drugorzędowa
Profilaktyka drugorzędowa
Profilaktyka zagrożeń i patologii
Profilaktyka zagrożeń i patologii
społecznych
społecznych
Adresat
Adresat
grupa wysokiego ryzyka, czyli osoby o utrwalonych zachowaniach
grupa wysokiego ryzyka, czyli osoby o utrwalonych zachowaniach
ryzykownych, osoby niepełnosprawne i przewlekle chore, osoby ze zdiagnozowaną
ryzykownych, osoby niepełnosprawne i przewlekle chore, osoby ze zdiagnozowaną
dysfunkcją.
dysfunkcją.
Cel:
Cel:
zahamowanie negatywnych procesów i degradacji społecznej,
zahamowanie negatywnych procesów i degradacji społecznej,
pomoc w radzeniu sobie z chorobą,
pomoc w radzeniu sobie z chorobą,
zmniejszenia negatywnych skutków choroby, zachowań destrukcyjnych,
zmniejszenia negatywnych skutków choroby, zachowań destrukcyjnych,
przeciwdziałaniu pogłębieniu się zdiagnozowanej dysfunkcji,
przeciwdziałaniu pogłębieniu się zdiagnozowanej dysfunkcji,
umożliwienie powrotu do społecznie akceptowanego i osobiście satysfakcjonującego
umożliwienie powrotu do społecznie akceptowanego i osobiście satysfakcjonującego
trybu życia.
trybu życia.
Działania:
Działania:
terapia indywidualna i grupowa (psychoterapia, socjoterapia, terapia przez pracę i
terapia indywidualna i grupowa (psychoterapia, socjoterapia, terapia przez pracę i
sztukę),
sztukę),
zabiegi rehabilitacyjne, rewalidacyjne, reedukacyjne, resocjalizacyjne,
zabiegi rehabilitacyjne, rewalidacyjne, reedukacyjne, resocjalizacyjne,
leczenie.
leczenie.
Profilaktyka trzeciorzędowa
Profilaktyka trzeciorzędowa
Profilaktyka zagrożeń i patologii
Profilaktyka zagrożeń i patologii
społecznych
społecznych
Profilaktyka ukierunkowana na jednostkę
Profilaktyka ukierunkowana na jednostkę
Założenie:
Założenie:
zachowania zdrowotne zależą od danej jednostki, od jej
zachowania zdrowotne zależą od danej jednostki, od jej
sposobu myślenia i działania, przekonań, wartości i stylu
sposobu myślenia i działania, przekonań, wartości i stylu
życia
życia
Cel:
Cel:
kształtowanie „zdrowej osobowości”, uczenie umiejętności
kształtowanie „zdrowej osobowości”, uczenie umiejętności
życiowych, rozwijanie kompetencji osobistych
życiowych, rozwijanie kompetencji osobistych
Formy działania:
Formy działania:
różne formy pomocy psychologicznej i (psychoedukacja,
różne formy pomocy psychologicznej i (psychoedukacja,
psychoprofilaktyka, socjoterapia, psychoterapia),
psychoprofilaktyka, socjoterapia, psychoterapia),
warsztaty, treningi sprzyjające osobistemu rozwojowi i
warsztaty, treningi sprzyjające osobistemu rozwojowi i
doskonaleniu umiejętności interpersonalnych,
doskonaleniu umiejętności interpersonalnych,
informacyjne kampanie medialne np. o szkodliwym
informacyjne kampanie medialne np. o szkodliwym
działaniu papierosów czy alkoholu,
działaniu papierosów czy alkoholu,
szkolne programy wychowawcze, profilaktyczne
szkolne programy wychowawcze, profilaktyczne
Profilaktyka zagrożeń i patologii
Profilaktyka zagrożeń i patologii
społecznych
społecznych
Profilaktyka ukierunkowana na środowisko
Profilaktyka ukierunkowana na środowisko
Założenie:
Założenie:
w tym podejściu przyjmuje się, że indywidualne decyzje
w tym podejściu przyjmuje się, że indywidualne decyzje
poszczególnych jednostek uwarunkowane są przez środowisko
poszczególnych jednostek uwarunkowane są przez środowisko
społeczne
społeczne
Cel:
Cel:
wywoływanie zmian w środowisku społecznym poprzez regulacje
wywoływanie zmian w środowisku społecznym poprzez regulacje
prawne
prawne
i zwiększenie dostępności form pomocy i leczenia (polityka
i zwiększenie dostępności form pomocy i leczenia (polityka
społeczna)
społeczna)
Formy działania:
Formy działania:
profilaktyka zachowawcza - działania zmierzające do eliminowania
profilaktyka zachowawcza - działania zmierzające do eliminowania
zjawisk zakłócających porządek społeczny lub stanowiących
zjawisk zakłócających porządek społeczny lub stanowiących
zagrożenie np. regulacje dotyczące zakupu alkoholu, obsługi osób
zagrożenie np. regulacje dotyczące zakupu alkoholu, obsługi osób
nietrzeźwych
nietrzeźwych
profilaktyka kreatywna - tworzenie nowych mechanizmów
profilaktyka kreatywna - tworzenie nowych mechanizmów
rozwiązywania problemów społecznych, wzmacniających zdolności
rozwiązywania problemów społecznych, wzmacniających zdolności
systemu społecznego do radzenia sobie z problemami, np. Szkolny
systemu społecznego do radzenia sobie z problemami, np. Szkolny
Program Profilaktyki
Program Profilaktyki
Profilaktyka zagrożeń i patologii
Profilaktyka zagrożeń i patologii
społecznych
społecznych
Strategie oddziaływań profilaktycznych:
Strategie oddziaływań profilaktycznych:
strategie informacyjne
strategie informacyjne
strategie edukacyjne
strategie edukacyjne
strategie alternatyw
strategie alternatyw
strategie interwencyjne
strategie interwencyjne
strategie zmniejszania szkód
strategie zmniejszania szkód
strategie zmian środowiskowych
strategie zmian środowiskowych
Profilaktyka zagrożeń i patologii
Profilaktyka zagrożeń i patologii
społecznych
społecznych
Strategie informacyjne
Strategie informacyjne
– skoncentrowane
– skoncentrowane
na dostarczaniu adekwatnych, szczerych i
na dostarczaniu adekwatnych, szczerych i
aktualnych informacji o istniejących
aktualnych informacji o istniejących
zagrożeniach i możliwościach
zagrożeniach i możliwościach
zabezpieczenia się przed nimi, rzetelnej
zabezpieczenia się przed nimi, rzetelnej
wiedzy o skutkach zachowań ryzykownych.
wiedzy o skutkach zachowań ryzykownych.
Strategie edukacyjne
Strategie edukacyjne
– skupione na
– skupione na
rozwijaniu podstawowych umiejętności
rozwijaniu podstawowych umiejętności
życiowych (psychologicznych i
życiowych (psychologicznych i
społecznych), które pomogą poradzić sobie
społecznych), które pomogą poradzić sobie
w sytuacjach trudnych, pobudzające
w sytuacjach trudnych, pobudzające
osobisty rozwój jednostki.
osobisty rozwój jednostki.
Profilaktyka zagrożeń i patologii
Profilaktyka zagrożeń i patologii
społecznych
społecznych
Strategie alternatyw
Strategie alternatyw
– opierają się na
– opierają się na
proponowaniu alternatywy dla zachowań
proponowaniu alternatywy dla zachowań
ryzykownych, pokazaniu lepszych rozwiązań;
ryzykownych, pokazaniu lepszych rozwiązań;
tworzą możliwość podejmowania nowych
tworzą możliwość podejmowania nowych
aktywności, dających zadowolenie, sprzyjających
aktywności, dających zadowolenie, sprzyjających
rozwojowi i społecznie akceptowanych.
rozwojowi i społecznie akceptowanych.
Strategie interwencyjne
Strategie interwencyjne
– koncentrują się na
– koncentrują się na
zapewnieniu form pomocy zapobiegających
zapewnieniu form pomocy zapobiegających
poważnym zaburzeniom; zmierzają do pomagania
poważnym zaburzeniom; zmierzają do pomagania
jednostkom w identyfikowaniu problemów i
jednostkom w identyfikowaniu problemów i
poszukiwaniu możliwości ich rozwiązywania;
poszukiwaniu możliwości ich rozwiązywania;
obejmują towarzyszenie ludziom i wspieranie ich
obejmują towarzyszenie ludziom i wspieranie ich
w krytycznych okresach ich życia.
w krytycznych okresach ich życia.
Profilaktyka zagrożeń i patologii
Profilaktyka zagrożeń i patologii
społecznych
społecznych
Strategie zmniejszenia szkód
Strategie zmniejszenia szkód
– dotyczą grup
– dotyczą grup
najwyższego ryzyka, osób, które z różnych
najwyższego ryzyka, osób, które z różnych
względów nie mogą lub nie chcą wycofać się z
względów nie mogą lub nie chcą wycofać się z
zachowań ryzykownych; przeznaczone są dla
zachowań ryzykownych; przeznaczone są dla
specjalistów: lekarzy, psychoterapeutów,
specjalistów: lekarzy, psychoterapeutów,
rehabilitantów, specjalistów policji...
rehabilitantów, specjalistów policji...
Strategie zmian środowiskowych
Strategie zmian środowiskowych
–
–
nakierowane na identyfikację i zmienianie tych
nakierowane na identyfikację i zmienianie tych
czynników środowiska społecznego i
czynników środowiska społecznego i
fizycznego, które sprzyjają zachowaniom
fizycznego, które sprzyjają zachowaniom
dysfunkcjonalnym.
dysfunkcjonalnym.
Profilaktyka zagrożeń i patologii
Profilaktyka zagrożeń i patologii
społecznych
społecznych
Wybrane warunki skutecznej profilaktyki
Wybrane warunki skutecznej profilaktyki
całościowość i kompleksowość,
całościowość i kompleksowość,
długofalowy proces, a nie jednorazowe akcje,
długofalowy proces, a nie jednorazowe akcje,
eliminowanie czynników ryzyka i rozwijanie procesów chroniących,
eliminowanie czynników ryzyka i rozwijanie procesów chroniących,
praca zarówno z osobami narażonymi na czynniki ryzyka, jak i z grupą
praca zarówno z osobami narażonymi na czynniki ryzyka, jak i z grupą
oraz ich środowiskiem,
oraz ich środowiskiem,
rzeczywiste kwalifikacje emocjonalne, interpersonalne i metodyczne
rzeczywiste kwalifikacje emocjonalne, interpersonalne i metodyczne
prowadzących,
prowadzących,
uwzględnianie wiedzy z zakresu psychologii rozwojowej i nowoczesnej
uwzględnianie wiedzy z zakresu psychologii rozwojowej i nowoczesnej
metodyki,
metodyki,
wiarygodne, prawdziwe informacje zgodne z aktualnym stanem wiedzy,
wiarygodne, prawdziwe informacje zgodne z aktualnym stanem wiedzy,
demokratyczny styl kierowania procesem oddziaływania
demokratyczny styl kierowania procesem oddziaływania
profilaktycznego,
profilaktycznego,
podmiotowe traktowanie adresatów oddziaływania profilaktycznego,
podmiotowe traktowanie adresatów oddziaływania profilaktycznego,
opieranie się na zasadach: humanizacji, kooperacji, rzetelności i
opieranie się na zasadach: humanizacji, kooperacji, rzetelności i
dokładności.
dokładności.
Profilaktyka zagrożeń i patologii
Profilaktyka zagrożeń i patologii
społecznych
społecznych
Bibliografia:
Bibliografia:
1.
1.
Gaś Z. B., Profilaktyka uzależnień, Warszawa 1993.
Gaś Z. B., Profilaktyka uzależnień, Warszawa 1993.
2.
2.
Gaś Z. B., Profilaktyka w szkole, [w:] Zapobieganie
Gaś Z. B., Profilaktyka w szkole, [w:] Zapobieganie
uzależnieniom uczniów, pod red. Kamińska-Buśko B., Warszawa
uzależnieniom uczniów, pod red. Kamińska-Buśko B., Warszawa
1997.
1997.
3.
3.
Nowak A., Wysocka E., Problemy i zagrożenia społeczne we
Nowak A., Wysocka E., Problemy i zagrożenia społeczne we
współczesnym świecie. Elementy patologii społecznej i
współczesnym świecie. Elementy patologii społecznej i
kryminologii, Katowice 2001.
kryminologii, Katowice 2001.
4.
4.
Ostaszewski K., Nowe definicje poziomów profilaktyki,
Ostaszewski K., Nowe definicje poziomów profilaktyki,
Remedium 2005, nr 7–8.
Remedium 2005, nr 7–8.
5.
5.
Ostaszewski K., Skuteczność profilaktyki używania substancji
Ostaszewski K., Skuteczność profilaktyki używania substancji
psychoaktywnych, Warszawa 2003.
psychoaktywnych, Warszawa 2003.
6.
6.
Pytka L., Profilaktyka społeczna (prewencja), [w:] Elementarne
Pytka L., Profilaktyka społeczna (prewencja), [w:] Elementarne
pojęcia pedagogiki społecznej i pracy socjalnej, pod red. Pilch
pojęcia pedagogiki społecznej i pracy socjalnej, pod red. Pilch
T., Lalak D., Warszawa 1999.
T., Lalak D., Warszawa 1999.
7.
7.
Szymańska J., Programy profilaktyczne. Podstawy
Szymańska J., Programy profilaktyczne. Podstawy
profesjonalnej profilaktyki, Warszawa 2002.
profesjonalnej profilaktyki, Warszawa 2002.
8.
8.
Szymańska J., Zamecka J. Przegląd koncepcji i poglądów na
Szymańska J., Zamecka J. Przegląd koncepcji i poglądów na
temat profilaktyki [w:] Profilaktyka w środowisku lokalnym, pod
temat profilaktyki [w:] Profilaktyka w środowisku lokalnym, pod
red. Świątkiewicz G., Warszawa 2002.
red. Świątkiewicz G., Warszawa 2002.
9.
9.
Woynarowska B., Edukacja zdrowotna, Warszawa 2007.
Woynarowska B., Edukacja zdrowotna, Warszawa 2007.