to gotowe i trwałe ustosunkowania do 
konkretnych osób  i obiektów, albo ich 
rodzajów.

Posta
wy

Postawa 
ludzka

Termin "postawa" został wprowadzony przez 
W. I. Thomasa i F.Znanieckiego dla oznaczenia 
procesów indywidualnej świadomości 
determinujących zarówno aktualne jak i 
przyszłe (potencjalne) reakcje człowieka wobec 
społecznego świata. W ich ujęciu postawa jest 
zawsze zachowaniem wobec jakiejś wartości, 
przy czym za wartość uznają jakikolwiek fakt 
mający empiryczną treść dostępną dla 
członków określonej grupy społecznej i 
znaczenie, zgodne z którym jest lub może być 
obiektem działania.

W polskiej socjologii S. Nowak, pojęcie 
postawy definiuje następująco:

 Postawą pewnego człowieka wobec pewnego 
przedmiotu jest ogół względnie trwałych 
dyspozycji do oceniania przedmiotu i 
emocjonalnego nań reagowania oraz 
ewentualnie towarzyszących tym 
emocjonalnie-oceniającym dyspozycjom 
względnie trwałych 
dyspozycji do zachowania się wobec tego 
przedmiotu.

Posta
wa

Przedmiotem może być wszystko, co istnieje 
lub istniało dla ludzi,  miało jakiekolwiek 
znaczenie w zaspokojeniu ich potrzeb.

Przedmiot 
postawy

Przedmiotem postawy mogą być zatem 
zarówno ludzie, instytucje społeczne, 
wartości kulturowe (normy zwyczajowe i 
prawne), czynności i zachowania społeczne, 
zjawiska i procesy społeczne.

Znak postawy jest jednym z podstawowych 
wymiarów klasyfikowania postawy. 
Wyróżniamy trzy znaki postaw:

Dodatni(+) – wskazuje na postawę przychylną 
do przedmiotu postawy

Ujemny(-) – na nieprzychylną postawę do 
przedmiotu, znak ten będzie wyrażał się w  
negatywnych ocenach wartościowania 
przedmiotu postawy

Zerowy(0) – wskazuje na brak zdecydowania w 
danym zakresie

Znak i siła 
postawy

Siła postaw znajduje wyraz we wszystkich 
trzech składnikach postawy. W przypadku 
postaw silnych znajdzie to odzwierciedlenie w 
silnym wartościowaniu pozytywnej oceny 
przedmiotu postawy lub zdecydowanym 
potępieniu przedmiotu postawy.

Znak i siła 
postawy

SCHEMAT KSZTAŁTOWANIA SIĘ 
POSTAW

Nadawca

-to rodzice, grupy 

rówieśnicze,nauczyciele, środki masowego 
przekazu. Każdy z tych nadawców w jakimś 
stopniu może wpływać na postawy odbiorców. 
Cechy nadawcy w znacznym stopniu wpływają 
na skuteczność jego oddziaływania na 
odbiorcę.

SCHEMAT KSZTAŁTOWANIA SIĘ 
POSTAW

Przekaz(treść)- 

produkuje go nadawca, za je 

jego pomocą chce wpłynąć na ukształtowanie u 
odbiorcy danej postawy już istniejącej u niego. 
Przekaz w zależności od zawartych w nim treści 
może mieć charakter racjonalny lub 
emocjonalny, może być jednostronny lub 
dwustronny, może propagować postawy mniej 
lub bardziej rozbieżne z postawami odbiorców.

Ostatecznym efektem oddziaływania nadawcy 
jest ukształtowanie się określonych postaw u 
odbiorcy. Na to ukształtowanie wpływają cechy 
wszystkich czterech elementów tego 
schematu. To czy ukształtują się postawy 
pożądane będzie zależało od postawy nadawcy, 
od cech nadawcy, cech przekazu, kanału jak i 
cech odbiorcy.

Wykształcenie postaw zależy od:

1. metod wychowania, 
2. doświadczenia życiowego, 
3. zasobu wiedzy, 
4. poziomu umysłowego itp. 

Wykształcenie 
postaw

Postawa jest określana jako trwały system 
pozytywnych i negatywnych ocen, co może być 
motywacją do działania społecznego. Postawa 
jest organizacją trzech zasadniczych 
komponentów:

•poznawczego
•uczuciowo-motywacyjnego 
•behawioralnego

Określenie 
postawy

Komponent poznawczy to przekonanie na 
temat właściwości obiektu postawy. W jego 
skład wchodzą wiedza i przeświadczenia ludzi 
dotyczące obiektu postawy, czyli wiadomości, 
przekonania, przypuszczenia .

Komponent 
poznawczy

Komponent poznawczy odgrywa dużą rolę w 
kształtowaniu postawy, ponieważ to od niego 
zależy w jakim stopniu podmiot będzie 
uczestniczył w życiu społecznym, na ile 
posiada rozwinięty zmysł postrzegania zjawisk 
społecznych i umiejętności percepcyjne, 
konieczne do budowania przekonań o 
przedmiocie postawy.
Jest zatem komponentem odgrywającym 
wiodącą rolę wśród pozostałych, ponieważ 
poznanie przedmiotu postawy wpływa na 
zmianę uczuć w stosunku do przedmiotu 
postawy oraz wpływa na zmianę tego działania. 

Komponent 
poznawczy

Przekonanie - oznacza przypisanie obiektowi 
postawy dowolnej własności w wyniku 
obserwacji, wnioskowania, bądź otrzymania 
stosownej informacji od jakiegoś nadawcy.

Przekona
nie

to emocje i uczucia jakie kojarzą się z obiektem 
postawy.  
Może mieć charakter zintelektualizowanych 
ocen jaki i emocji czy uczuć.

Komponent 
uczuciowo-
emocjonalny

Uczucie odrazy może powodować, iż jednostka 
pomimo widocznej chęci do poznania 
przedmiotu postawy, nie dąży do jej poznania, 
opierając się na przekazach, np: rodziny, 
kolegów kształtuje sobie obraz przedmiotu na 
wiedzy potocznej, lub na opinii o tym 
przedmiocie, grupy odniesienia w której 
jednostka aktywnie uczestniczy. Przedmiotu na 
wiedzy potocznej lub opinii o danym 
przedmiocie.

 

nadawcy.

Komponent 
uczuciowo-
emocjonalny

to działania ludzi wobec obiektu postawy, 
tendencje do zachowania w określony sposób.

Obejmuje reakcje mimiczne, pantonomiczne, 
werbalne i działania dotyczące zjawisk 
społecznych. 
W postawie możemy wyodrębnić stronę:
1. wewnętrzną
2. zewnętrzną.

Komponent 
behawioral
ny

- wewnętrzna - związana jest ze świadomością 
jednostki i trudno tutaj zdobyć się na całkowity 
obiektywizm

-  zewnętrzna -jest łatwiejsza w poznaniu 
(ponieważ jest łatwiejsza w badaniu), a sama 
postawa ma ogromne znaczenie w 
dynamizowaniu zachowań jednostki, które to w 
dużym stopniu są ściśle związane z potrzebami 
jednostki.

Komponent 
behawioral
ny

Ze względu na sposób przekazu postawy mogą 
przybierać charakter

- werbalny ( słowny)
-niewerbalny (gesty , mimika twarzy, 

wygląd 

fizyczny, spojrzenia, pozycja ciała)

Sposób 
przekazu

Istotnym elementem komponentu 
behawioralnego jest działanie. 

Działaniem jednostki nazywamy takie formy 
aktywności, które wynikają ze zorganizowania 
i ukierunkowania na cel, tak więc będą to te 
wszystkie czynności, które wykonujemy w 
życiu społecznym: pomoc, nawiązywanie 
kontaktu, opieka, oddawanie hołdu, itp. 

Działan
ie

Nie u wszystkich osób można wyraźnie 
wyodrębnić jedną dominującą postawę nad 
pozostałymi.
 W określonych sytuacjach, bądź u niektórych 
osób zaangażowane postawy mogą posiadać 
niemal identyczną siłę i zbliżony stopień 
zgeneralizowania.

Taka sytuacja prowadzi do konfliktu, a w 
sytuacji konfliktowej działanie może być 
wynikiem jednej z postaw lub być wypadkową, 
jakby kompromisem dwu lub więcej postaw. 
Postawy mogą wywoływać sytuację konfliktową 
nie tylko między postawami, ale również 
między postawami a potrzebami. 

Postawa danej jednostki może być sprzeczna z 
postawami przyjmowanymi i akceptowanymi 
przez środowisko w którym funkcjonuje. 
Konflikt może być dwojakiego rodzaju:
 -presja wewnętrzna (potrzeby jednostki),
- presja zewnętrzna (środowiskowa).

Podatność na presje jest uwarunkowana 
potrzebami i postawami jednostki. 
Postępowanie jednostki w dużym stopniu 
uzależnione jest od stosunku między 
postawami a działaniem. Gdy postawy są 
pełne, silnie zintegrowane, stanowiące 
hierarchiczny system wartości, to będą one w 
jednoznaczny sposób określały postępowanie 
jednostki. 

Z postawami negatywnymi związane są reakcje 
negatywne, które w zależności od siły można 
uszeregować następująco: 

1. agresja, 
2. bunt, 
3. unikanie. 

Postawy 
negatywne

to działanie podmiotu zmierzającego do 
uszkodzenia lub zniszczenia przedmiotu 
negatywnej postawy- osoby lub rzeczy.

Agresj
a

wiąże się z negatywną postawą w stopniu 
mniejszym niż agresja, posiada on reakcje 
zarówno negatywne jak i pozytywne. 
Likwidacja pewnego stanu rzeczy ma 
doprowadzić do zastąpienia go innym.

Bunt

Podmiot często unika osób, wobec których żywi 
postawy negatywne. Unikanie polega na nie 
patrzeniu na owe przedmioty, osoba nie 
nawiązuje kontaktu. Wiele osób unika 
informacji pochodzących od grup czy instytucji 
społecznych, wobec których żywią negatywne 
postawy.

Unikan
ie

Z postawami pozytywnymi wiążą się natomiast 
następujące rodzaje zachowań:

1. działania konformistyczne
2. działania zaangażowane
3. poświęcanie się 

Postawy 
pozytywne

to zachowanie zgodne z obowiązującymi w 
danym społeczeństwie czy w grupie społecznej 
normami, zasadami, poglądami, postawami. 
Konformizm może być spowodowany tym, że 
jednostka przekonana jest o wartości czy 
słuszności danych standardów, bądź postępuje 
konformistycznie z obawy przed karą (np. 
dezaprobatą społeczną). Konformizm przejawia 
się w dwóch formach: jako oportunizm i 
konformizm rzeczywisty.

Zachowanie 
konformistyczne

jednostka postępuje zgodnie ze standardami 
społecznymi, których jednostka nie uznaje za 
słuszne - nie ma o nich własnego zdania lub 
uważa je za niesłuszne. 
Postępowanie takie wynika z tendencji do 
uzyskania nagrody lub powodowane jest 
lękiem przed karą i dezaprobatą społeczną. 
Jest ono w małym stopniu zdeterminowane 
postawą jednostki, natomiast w znacznym 
stopniu powodowane jest jej potrzebami.

Oportuniz
m

Oportunizm występuje u osób, u których nie 
zostały wykształcone postawy społeczne lub 
zostały one zintegrowane pod wpływem presji 
społecznej. Oportunista nie trudzi się, gdy nie 
daje mu to korzyści, stara się nie wychylać, nie 
narażać, działa dla efektu, na pokaz.

Oportunizm 
cd.

występuje wówczas, gdy jednostka postępuje 
zgodnie z określonymi standardami, dlatego, 
że uważa je za dobre lub słuszne. 

Konformizm 
rzeczywisty

to działanie podmiotu dla przedmiotu, w 
którym sukcesy przedmiotu są sukcesami 
podmiotu, a klęski przedmiotu klęskami 
podmiotu. 
W tym działaniu potrzeby zarówno przedmiotu 
jak i podmiotu są zharmonizowane. Wzrost 
własnych wartości podmiot widzi w 
pomnażaniu wartości materialnych i moralnych 
przedmiotu. Charakterystyczną cechą tego 
działania jest dynamika i inwencja. 

Działanie 
zaangażowa
ne

Według M. Ossowskiej poświęcanie się 
występuje wówczas gdy: "ktoś ze swoich dóbr i 
swoich interesów rezygnuje na rzecz cudzych" 
(...). W tym przypadku podmiot działa dla 
dobra przedmiotu ceniąc jego dobro wyżej niż 
własne potrzeby. Podmiot skłonny jest do 
daleko idących wyrzeczeń, ofiar, włącznie z 
ofiarą własnego życia. Postawa ta przejawia się 
w fanatyzmie i rygoryzmie.

Poświęcanie 
się

Pewne pozytywne postawy wobec pewnych 
przedmiotów wiążą się z negatywnymi 
postawami wobec przedmiotów o 
właściwościach przeciwnych. Te właściwości 
są charakterystyczne dla postaw bardzo 
silnych. 

sposób bycia, sposób reagowania na bodźce 
zewnętrzne; maniery, obejście, postępowanie 

Źródło: www.pwn.pl

Zachowanie

Zachowanie się każdego człowieka oznacza się 
pewną stałością, jest określane w sposób 
uporządkowany i usystematyzowany, wynika 
ono z tego, iż każda jednostka ma cechy 
względnie trwałe, zorganizowane w 
charakterystyczny dla każdego człowieka 
sposób. Tę strukturę właściwości człowieka 
określa się mianem osobowości.
OSOBOWOŚĆ to ogólny sposób zachowania się 
jednostki. Zachowania natomiast określone są 
cechami kulturowymi w których jednostka się 
wychowała i które to cechy miały wpływ na 
przyjęcie i kultywowanie określonych wartości.

Osobowość charakteryzuje się pewną 
niezmiennością, wpływającą na stałość 
zachowania się jednostki, wobec różnych 
obiektów, natomiast postawy postawy są 
bardziej związane z konkretnym obiektem.

Zachowanie się człowieka jest wynikiem 
współdziałania dwóch czynników: 

- nacisków zewnętrznego otoczenia 

czyli tzw., środowiska fizycznego społecznego
- cech osobowościowych człowieka 

Rozpatrując akt zachowania jako reakcję na 
bodziec lub podnietę, należy przyjąć iż kształt 
reakcji zależał będzie od rodzaju podniety i 
struktury osobowości. Zatem ten sam człowiek 
będzie reagował różnie na różne podniety, a 
różni ludzie na te same podniety.

Zachowanie człowieka uzależnione jest od 
takich czynników jak:

1. zdolności, 
2. poziom rozwoju umysłowego 

-percepcji 

3. temperamentu
4. środowiska - grupy 

odniesienia

5. socjalizacji 

Obserwator może nie wiązać zachowania się z 
postawą, z której ono w rzeczywistości 
wypływa. Stąd też występuje brak zgodności 
pomiędzy postawą a zachowaniem. 
Tego rodzaju błędy w interpretacji wynikają 
wtedy, gdy reakcje dominującej postawy 
jednostki przenosi się na nieadekwatny dla 
siebie "teren" np: jeżeli u jednostki postawą 
dominującą jest postawa polityczna to, 
podmiot będzie odbierał inne "tereny" od tej 
właśnie strony. 

Niski stopień ogólności postaw u 
poszczególnych osób powoduje iż obserwator 
widząc zewnętrzne reakcje jednostki, a nie 
znając strony wewnętrznej jej postaw, może 
widzieć sprzeczności, które w rzeczywistości 
nie istnieją dla podmiotu.

Człowiek musi realizować swoje potrzeby w 
społeczeństwie, jako istota społeczna, jego 
zachowanie determinowane jest, poprzez jego 
osobowość i wewnętrzną rzeczywistość. 
Człowiek musi realizować swoje potrzeby, one 
to bowiem wywołują u niego określone 
napięcia emocjonalne pewne tendencje 
dynamiczne, które to aktywizują, dynamizują i 
ukierunkowują jego zachowania, a co za tym 
idzie pełnią bardzo ważną rolę w kształtowaniu 
“pozytywnej” lub społecznie pożądanej 
postawy, a więc w ten oto sposób człowiek 
zaopatruje się w sądy, opinie i poglądy, gdzie 
obok treści intelektualnych występuje wyraźne 
zabarwienie emocjonalne. 

Jan Paweł 
II

„(…)Człowiek nie jest tylko sprawcą 
swoich czynów, ale przez te czyny jest 
zarazem w jakiś sposób twórcą 
samego siebie(…)”