Dr hab. Aleksandra Tokarz
 PSYCHOLOGIA EMOCJI I MOTYWACJI. WYKŁAD

Ważniejsze prawidłowości dotyczące 
procesu emocjonalnego

 

(stwierdzenia empiryczne, nośne hipotezy, 
koncepcje heurystycznie płodne

)

Ważniejsze prawidłowości

1.

Rozwój emocjonalny

2.

Emocje a język

3.

Asymetrie w wartościowaniu 

Rozwój procesów 
emocjonalnych



Kontekst rozwoju



Kontrowersje teoretyczne i badawcze



Problemy badawcze



Związki różnych procesów w rozwoju 
emocjonalnym

Kontekst rozwoju 
emocjonalnego

Przełomowe monety w rozwoju 

emocjonalnym wiążą się z



 Procesami dojrzewania 

poszczególnych systemów nerwowych



Dojrzewanie biologiczne i nabywanie 

doświadczeń życiowych pozostają w 

interakcji

Za: Panksepp (1994/1998)

Kontekst rozwoju 
emocjonalnego- przykłady



Specyfika rozwoju struktur o silniejszej determinacji 

wrodzonej „okresy wrażliwości” (imprinting – Hess, 1973)



Zmiany w reagowaniu stresem na rozłąkę najpierw stres 

narasta, stopniowo spada dopiero w okresie dojrzewania



Analogiczny wzorzec w przypadku  zabaw agresywnych



U szczurów i  u ludzi analogiczna skłonność młodych do 

zabaw „w macierzyństwo”



Skłonności macierzyńskie poprzedza wydzielanie 

okcytocyny



W okresie dorastania obserwuje się dojrzewanie 

emocjonalnych aspektów seksualizmu, zależne od zmian 

hormonalnych

Kontrowersje teoretyczne i 
badawcze

Rozmaitość teoretycznego ujmowania 

rozwoju emocjonalnego:

1.

Teoria emocji różnicowych 

(dyskretnych), zakłada ograniczoną 

liczbę e. podstawowych, ich komponenty 

rozwijają się stopniowo

2.

Teoria systemów dynamicznych: emocje 

to szczególne typy interakcji pomiędzy 

osobą a zdarzeniami zewnętrznymi

Teoria emocji różnicowych 
Izard  (Malatesta)

(z tezy Tomkinsa):
Każda emocja wrodzona tworzy „pakiet”, 

czyli dana „E” wiąże się z zestawem zmian 

somatycznych, ekspresją i specyficzną 

informacją zwrotną

Ekspresja to wskaźnik wewnętrznych 

programów

W trakcie rozwoju programy te ulegają 

modyfikacjom.

Teoria emocji różnicowych 
Izarda

Kryteria występowania u dzieci emocji 

dyskretnych:

1.

Wobec specyficznego bodźca ekspresja 

przewidywana powinna wystąpić znacznie 

częściej niż nie przewidywana (n. p. pozorne 

urwisko = strach, a nie zaskoczenie)

2.

Przewidywana ekspresja musi być okazywana 

częściej we właściwych dla niej warunkach 

wyzwalających (strach częściej przy urwisku 

niż n. p. przy zniknięciu przedmiotu)

Teoria emocji różnicowych 
Izarda

Z licznych badań wynika, że radość 

spełnia te warunki, a inne emocje w 
mniejszym stopniu 

Koncepcja emocji różnicowych dotyczy 

dojrzewania struktur wrodzonych, 
wstępnie zaprogramowanych  i 
podzielonych na „pakiety” 

Kontrowersje teoretyczne i 
badawcze

 

W rozwoju następuje zmiana warunków 

wzbudzających emocje i samych emocji:



Zmiana repertuaru bodźców [ rozbawienie]



Zmiana celów i zadań [ich „indywidualnej 
hierarchii” – Lazarus]



Istnieją wątpliwości odnośnie do „stałości” 
doświadczanych emocji i ich funkcji 
regulujących [Izard- tak, Dunn- nie]

Związki różnych procesów w 
rozwoju

1.„Ułatwianie przez emocje wzrostu 

osobowego i zasada emocjonalnego 

przywiązania” [Izard]:

Spitz, Wolf (1946) – znaczenie emocji w 

rozwoju

Bowlby (1953) – opisanie syndromu 

hospitalizacji i choroby sierocej

Związki różnych procesów w 
rozwoju

2. Zjawisko „wdrukowania” [Hess,1973]
3. Zasada systemów interakcyjnych 

[Izard] – aktywność systemu 

emocjonalnego powiązana z systemem 

homeostatycznym, popędowym, 

poznawczym

4. Zasada podmiotowej regulacji i 

wykorzystania emocji w rozwoju [Izard]

Język emocji - 
wprowadzenie

Język pełni dwie podstawowe funkcje:



Reprezentatywną [przedstawieniową]



Komunikacyjną [użytkową]

Jakie są relacje między językiem a poznaniem?



Determinizm językowy



Relatywizm językowy [hipoteza Sapira-
Whorfa]

[za Kurcz, 2000]

Dwie relacje pomiędzy 
językiem a rzeczywistością

Determinizm językowy



„język wyznacza, determinuje myślenie: nie możemy 

pomyśleć o niczym, co nie zostałoby wcześniej 

zakodowane  w języku(...) myśl jest uwięziona  w 

języku i całkowicie mu podporządkowana”. (Kurcz, 

2000, s.26)

Relatywizm językowy
Czyli hipoteza Sapira- Whorfa:



„sposób ujmowania świata zależy od języka,  w 

którym mówimy” (Kurcz, 2000,s. 262)

Relatywizm językowy: (Whorf, 
1982/1956)



„Dokonujemy segmentacji natury tropami 

wyznaczonymi przez nasze języki ojczyste. 

Wyodrębniamy pewne kategorie i typy w 

świecie nie dlatego, że każdemu 

obserwatorowi rzucają się one w oczy, wręcz 

przeciwnie – rzeczywistość jawi się nam jako 

kalejdoskopowy strumień wrażeń, strukturę 

natomiast nadają jej nasze umysły – to jest 

przede wszystkim tkwiące w naszych umysłach 

systemy językowe. (za: Kurcz, 2000, s..263)

Język emocji – podstawowe 
stwierdzenia A.Wierzbickiej

1.

Mentalizm

2.

Semantyka kognitywna

3.

Istnienie INDEFINIBILIÓW czyli elementarnych 

jednostek myśli i znaczeń, np. :

1.Ja, ty, ktoś, coś, ludzie, ciało,

2.Ten, ten sam, inny,

3. Jeden, dwa, niektóre dużo, wszystkie,

4.Wiedziec, myśleć, chcieć, czuć, widzieć, słyszeć,

13. Bardzo, więcej,

Język emocji – podstawowe 
stwierdzenia A.Wierzbickiej

4.

Weryfikacja zestawu prostych 
konstrukcji składniowych

5.

Praca nad GRAMATYKĄ 
UNIWERSALNĄ; NATURAL 
SEMANTIC METAGLANGUAGE

6.

Poszerzenia badań na języki nie 
indoeuropejskie

Język emocji – podstawowe 
stwierdzenia A.Wierzbickiej

7. Badania artefaktów, aktów mowy, 

emocji, relacji między ludźmi

8. Rozwój teorii skryptów kulturowych 

[myślenie, działanie, odczuwanie]

9. Podejście interdyscyplinarne

[Wierzbicka, 1999]

Język emocji –stwierdzenia 
badaczy emocji



Wierzbicka [1999,s.138]

„ Tak zwane „emocje podstawowe” takie jak hapiness 

[szczeście], fear [strach], czy anger [gniew] są 

kulturowymi artefaktami języka angielskiego w 

takim samym stopniu , jak pojęcia liget używane 

przez Ilongotów i song Infaluków są kulturowymi 

produktami społeczeństw Ilongot i Ifaluk. Dlatego 

nie jest rzeczą właściwą mówić ogólnie o ludzkich 

emocjach, posługując się kategoriami hapiness 

[szczeście], fear [strach], czy anger , podobnie  jak 

niewłaściwe byłoby mówić o nich liget czy song” 

Język emocji –stwierdzenia 
badaczy emocji

Johnson-Laird – Oatley [1989,s.90]
„W przyjętej przez nas teorii istnieje zbiór 

podstawowych emocji, które odpowiadają 
sygnałom wewnętrznym wkraczającym do 
świadomości. Te emocje - happiness 
[szczęście], sadness [smutek], anger [gniew], 
fear [strach], disgust [obrzydzenie], powinny 
zostać powszechnie przyjęte jako rozróżnialne 
kategorie bezpośredniego doświadczenia”

Język emocji –stwierdzenia 
badaczy emocji

Wierzbicka komentując Johnsona-Lairda i 

Oatley:

„Gdyby Johnson-Laird i Oatley urodzili się 

jako Ilongoci lub Ifalucy, a nie Anglicy, 
liget i song wydawałyby się im równie 
naturalnymi kandydatami na 
„podstawowe ludzkie emocje” co anger 
etc..[tamże]

Język emocji –stwierdzenia 
badaczy emocji

Ekman (1973,s.219-220)
„Materiał dowodowy potwierdza istnienie 

uniwersalnych wyrazów twarzy. Odkrycia te 
domagają się wyjaśnienia, dlaczego ta 
sama mimika jest związana u wszystkich 
ludzi z tymi samymi emocjami? Dlaczego 
obserwatorzy we wszystkich kulturach znają 
ten szczególny zbiór wyrazów twarzy? […]

Ekman (1973,s.219-220)
c.d.

[…] Jednakże te wyrazy twarzy nie są im 

tylko po prostu znane. Niezależnie od 

języka, od tego, czy jest to kultura 

wschodnia czy zachodnia, te wyrazy 

twarzy nazywane są przy pomocy tych 

samych terminów oznaczających 

emocje: hapiness [szczęście], sadness 

[smutek], anger [gniew], fear [strach], 

disgust [wstręt] i surprise [zaskoczenie]”

Język emocji – komentarz 
Wierzbickiej 

„Rozumowanie Ekmana nieomal implikuje, 

że cały świat mówi po angielsku”[…]

„Może to znaczyć tylko tyle, że chociaż 

rzeczywiste słowa używane przez 

różnych obserwatorów są różne [..] to 

pomimo barier kulturowych i językowych 

mogą być łatwo dopasowane do 

angielskich słów” [tamże, s.138/139]

Język emocji – komentarz 
Wierzbickiej 

„Jednakże w rzeczywistości nie ma terminów 

oznaczających emocje w różnych językach, 

które można by łatwo dopasować do siebie 

[…], nie ma uniwersalnych pojęć 

wyrażonych leksykalnie we wszystkich 

językach świata. Nie oznacza to, że nie ma 

emocji uniwersalnych ani tego, że pewne 

emocje nie są łączone z pewnymi 

wyrazami twarzy” [tamże]

Język emocji - pogląd 
Wierzbickiej



podsumowanie analizy słów anger, liget, 

złość:

1.

to, co je łączy to „ogólny komponent 

czucia”

2.

To składnik wolicjonalny „z tego powodu 

chcę coś zrobić”

3.

Poza tym oznaczają różne warunki, 

odmienne doświadczenia, odmienny 

rodzaj sprawstwa – RÓŻNIĄ SIĘ

Język emocji –pogląd 
Wierzbickiej



Większość określeń dotyczących 
emocji jest „nieokreślona co do 
referencji lub rozmyta”



„Nie oznacza to, że nie ma żadnych 
emocji uniwersalnych ani tego, że 
ludzie nie nazywają wyrazu twarzy”

Język emocji –stwierdzenia 
badaczy emocji

Podsumowanie poglądów Wierzbickiej:
„ Uniwersalne punkty odniesienia można 

znaleźć nie w kulturowo uwarunkowanych 

słowach angielskich takich jak happiness 

[szczęście] czy sadness [smutek] ale w 

uniwersaliach leksykalnych takich jak: 

„chcieć”, „wiedzieć”, „mówić”, „dobry”, 

„zły” i tak dalej”. [podkr. AT]

[199.s.146]

 Asymetria emocjonalna

„Sądzę, że wartościowość jest własnością 

różnicującą szeroką klasę procesów 

regulacji, nadająca tym procesom 

swoistą organizację. Swoistość ta nie 

kryje jednak w sobie prostej opozycji:  w 

zakresie funkcji regulacyjnej to, co jest 

pozytywne, nie stanowi lustrzanego 

odbicia tego, co jest negatywne” 

[Czapiński 1985, s.12, pokr.AT]]

ASYMETRIA EMOCJONALNA



Reguły, które rządzą każdym z dwóch 
typów wartościowania nie są ani takie 
same, a nie dokładnie przeciwstawne;



REGUŁY TE SĄ ODMIENNE



Inklinacja wartościująca [wg JC]t o: 
Porównanie relacji pozytywnych z 
negatywnymi [sygnały, dynamika, efekt, 
wpływ na funkcje regulujące podmiotu]

Dowody odrębności mechanizmów 
wartościowania pozytywnego i 
negatywnego:

1.Odrębność neuroanatomiczna i 

neurochemiczna [sugestia, że ośrodek 

nagrody na niższy próg pobudzenia]

2. Odmienność reguł wartościowania 

pozytywnego i negatywnego:



 Odmienność procesu uczenia się 

dążenia [mniej stromy gradient] i 

unikania [bardziej stromy]

Dowody odrębności mechanizmów 
wartościowania pozytywnego i 
negatywnego:

Badania słów o znaczeniu wartościującym:



Badania nagradzającej funkcji pieniędzy.

„Skala ocen negatywnych jest bardziej 

„gęsta” [zróżnicowana] od skali ocen 

pozytywnych; przy czym różnica gęstości 

wzrasta w miarę przesuwania się w 

kierunku ekstremalnych krańców obu skal” 

[tamże, s. 49]

Przejawy inklinacji 
pozytywnej



Efekt Polyanny: przewaga optymizmu nad 

pesymizmem:

W wielu językach względna frekwencja określeń 

pozytywnych jest większa niż negatywnych;



Efekt Panglossa: syntetyczna postać optymizmu 

[czego się spodziewać od życia: 42 % 

pozytywnych, 18% negatywnych prognoz]



Efekt Marks-Irwina: optymizm w zakresie szansy, 

poczucie kontroli [stąd upodobanie do gier 

liczbowych], optymizm w zakresie sprawstwa

Wyjaśnienia inklinacji 
pozytywnej

ZŁOTA PROPORCJA [0.62:0.38]: STAŁOŚĆ 

PROPORCJI ZNACZEŃ POZYTYWNYCH I 
NEGATYWNYCH - NAJSILNIEJSZA W OCENACH 
INTERPERSONALNYCH

Relacje pozytywne: prawdopodobieństwo 

bliskie 60%, negatywne: 35-42%

Pozytywne czyli prostsze
Pamięć jako „źródło” doświadczeń pozytywnych

Wyjaśnienia inklinacji 
pozytywnej



Hipoteza zasady przyjemności



Hipoteza powodzenia w realizacji 

potrzeb



Hipoteza familiarności



Hipoteza pierwotności 

poznawczych kategorii 

pozytywnych

Wyjaśnienia inklinacji 
pozytywnej



Hipoteza optymalizacji obrony



Hipoteza społecznej normy 
łagodności



Hipoteza figury i tła 
[samoaktualizacja kontra 
przetrwanie]



Hipoteza ufności