1
dr Ryszard Balicki
PARTIE POLITYCZNE,
PARTIE POLITYCZNE,
SYSTEMY PARTYJNE i
SYSTEMY PARTYJNE i
GRUPY NACISKU
GRUPY NACISKU
1
dr Ryszard Balicki
PARTIE POLITYCZNE,
PARTIE POLITYCZNE,
SYSTEMY PARTYJNE i
SYSTEMY PARTYJNE i
GRUPY NACISKU
GRUPY NACISKU
2
dr Ryszard Balicki
Zasada zwierzchnictwa
Zasada zwierzchnictwa
narodu
narodu
Art. 4. 1. Władza zwierzchnia w
Art. 4. 1. Władza zwierzchnia w
Rzeczypospolitej Polskiej należy do
Rzeczypospolitej Polskiej należy do
Narodu.
Narodu.
2. Naród sprawuje władzę przez swoich
2. Naród sprawuje władzę przez swoich
przedstawicieli lub bezpośrednio.
przedstawicieli lub bezpośrednio.
Zasada suwerenności Narodu nawiązuje
Zasada suwerenności Narodu nawiązuje
jednoznacznie do tradycyjnego w polskim
jednoznacznie do tradycyjnego w polskim
prawie konstytucyjnym, datującego się
prawie konstytucyjnym, datującego się
jeszcze od Konstytucji 3 Maja, ujęcia
jeszcze od Konstytucji 3 Maja, ujęcia
zasady suwerenności.
zasady suwerenności.
3
dr Ryszard Balicki
Art.
Art.
4
4
Konstytucji RP
Konstytucji RP
Władza zwierzchnia w RP
Władza zwierzchnia w RP
należy do Narodu.
należy do Narodu.
Naród swą władzę wykonuje
Naród swą władzę wykonuje
przez swych przedstawicieli lub
przez swych przedstawicieli lub
bezpośrednio.
bezpośrednio.
3
4
dr Ryszard Balicki
Naród
Naród
Definicja etniczna
Definicja etniczna
Definicja polityczna
Definicja polityczna
4
5
dr Ryszard Balicki
Zasada zwierzchnictwa
Zasada zwierzchnictwa
narodu
narodu
Konstytucja traktuje naród - twórcę
Konstytucja traktuje naród - twórcę
państwowości – jaki podmiot władzy - w
państwowości – jaki podmiot władzy - w
sensie politycznym
sensie politycznym
Naród decyduje swoich sprawach bądź
Naród decyduje swoich sprawach bądź
samodzielnie, bądź też wykorzystującą do
samodzielnie, bądź też wykorzystującą do
tego swoich przedstawicieli,
tego swoich przedstawicieli,
W tym ujęciu naród to grupa ludzi
W tym ujęciu naród to grupa ludzi
złączona ze sobą w sensie politycznym,
złączona ze sobą w sensie politycznym,
odrębna od innych, świadoma tego i
odrębna od innych, świadoma tego i
działająca zgodnie z tą świadomością.
działająca zgodnie z tą świadomością.
6
dr Ryszard Balicki
Reprezentacja
Reprezentacja
To prawnie legitymowane
To prawnie legitymowane
wykonywanie funkcji władzy
wykonywanie funkcji władzy
państwowej w imieniu zbiorowego
państwowej w imieniu zbiorowego
podmiotu suwerenności (narodu)
podmiotu suwerenności (narodu)
przez konstytucyjnie określone
przez konstytucyjnie określone
organy państwa
organy państwa
6
7
dr Ryszard Balicki
Definicja partii
Definicja partii
politycznej
politycznej
„
„
Partia jest zgromadzeniem ludzi
Partia jest zgromadzeniem ludzi
wyznających tę samą doktrynę polityczną”
wyznających tę samą doktrynę polityczną”
Benjamin Constant
Benjamin Constant
Partia to „szczególne stowarzyszenie,
Partia to „szczególne stowarzyszenie,
które dąży do zrealizowania własnego
które dąży do zrealizowania własnego
programu ideowego lub osiągnięcia
programu ideowego lub osiągnięcia
władzy, albo też pragnie urzeczywistnić
władzy, albo też pragnie urzeczywistnić
oba te cele równocześnie:
oba te cele równocześnie:
Max Weber
Max Weber
8
dr Ryszard Balicki
Definicja partii
Definicja partii
politycznej
politycznej
Partia „to szczególna instytucja oparta na więzi
Partia „to szczególna instytucja oparta na więzi
organizacyjnej, której celem jest dążenie do
organizacyjnej, której celem jest dążenie do
zdobycia i wykorzystania władzy politycznej”
zdobycia i wykorzystania władzy politycznej”
Maurice Duverger
Maurice Duverger
Partia to grupa polityczna identyfikując asie z
Partia to grupa polityczna identyfikując asie z
pewną oficjalna etykietą, która jest obecna w
pewną oficjalna etykietą, która jest obecna w
procesie wyborczym i jest zdolna wysunąć
procesie wyborczym i jest zdolna wysunąć
poprzez wybory (wolne lub nie) kandydatów na
poprzez wybory (wolne lub nie) kandydatów na
stanowiska publiczne”
stanowiska publiczne”
Giovanni Sartori
Giovanni Sartori
9
dr Ryszard Balicki
Geneza partii politycznej
Geneza partii politycznej
Rozwój parlamentaryzmu
Rozwój parlamentaryzmu
Rozwój idei liberalnych
Rozwój idei liberalnych
Upowszechnienie prawa wyborczego
Upowszechnienie prawa wyborczego
9
10
dr Ryszard Balicki
Cechy partii politycznych
Cechy partii politycznych
O tym, czy konkretną organizację uznamy
O tym, czy konkretną organizację uznamy
za partię polityczną, nie decyduje jej
za partię polityczną, nie decyduje jej
nazwa, ale cechy.
nazwa, ale cechy.
Najważniejsze cechy partii politycznej:
Najważniejsze cechy partii politycznej:
1) dobrowolność tej organizacji,
1) dobrowolność tej organizacji,
2) program,
2) program,
3) sposób działania (dążenie do zdobycia i
3) sposób działania (dążenie do zdobycia i
utrzymania władzy dla realizacji zamierzeń
utrzymania władzy dla realizacji zamierzeń
programowych to cecha pozwalająca
programowych to cecha pozwalająca
odróżnić partię od innych organizacji
odróżnić partię od innych organizacji
społecznych istniejących w państwie) .
społecznych istniejących w państwie) .
11
dr Ryszard Balicki
Trzy zasadnicze etapy w
Trzy zasadnicze etapy w
rozwoju partii politycznych
rozwoju partii politycznych
partie klubowe (
partie klubowe (
frakcje partyjne tworzone w
frakcje partyjne tworzone w
parlamentach od przełomu XVIII i XIX w.)
parlamentach od przełomu XVIII i XIX w.)
partie elitarne (
partie elitarne (
rozszerzenie w pierwszej połowie
rozszerzenie w pierwszej połowie
XIX w. działalności partii poza parlament,
XIX w. działalności partii poza parlament,
kształtowanie się pewnych elementów struktury
kształtowanie się pewnych elementów struktury
organizacyjnej partii, instytucji członkostwa,
organizacyjnej partii, instytucji członkostwa,
programów politycznych)
programów politycznych)
partie masowe (
partie masowe (
od połowy XIX w., pod znaczącym
od połowy XIX w., pod znaczącym
wpływem tworzących się wówczas partii
wpływem tworzących się wówczas partii
robotniczych i wydatnego rozszerzenia praw
robotniczych i wydatnego rozszerzenia praw
wyborczych; partie nastawione na masowe
wyborczych; partie nastawione na masowe
członkostwo, posiadających sformalizowane
członkostwo, posiadających sformalizowane
struktury wewnętrzne, aktywnych w kampaniach
struktury wewnętrzne, aktywnych w kampaniach
wyborczych i wyborach).
wyborczych i wyborach).
12
dr Ryszard Balicki
Funkcje partii
Funkcje partii
politycznych
politycznych
Pośredniczenie
Pośredniczenie
między społeczeństwem
między społeczeństwem
a państwem
a państwem
Reprezentowanie interesów grup
Reprezentowanie interesów grup
społecznych
społecznych
Oddziaływanie na społeczeństwo
Oddziaływanie na społeczeństwo
Wyborcza
Wyborcza
Formułowanie programów (integracja)
Formułowanie programów (integracja)
Selekcja kandydatów (kreowanie elity)
Selekcja kandydatów (kreowanie elity)
Kierowanie państwem
Kierowanie państwem
12
13
dr Ryszard Balicki
Klasyfikacje partii
Klasyfikacje partii
politycznych
politycznych
Struktura organizacyjna:
Struktura organizacyjna:
Komitetowe i rozwinięte
Komitetowe i rozwinięte
Podział kompetencji:
Podział kompetencji:
Scentralizowane i zdecentralizowane
Scentralizowane i zdecentralizowane
Powoływanie władz:
Powoływanie władz:
Demokratyczne i autorytarne
Demokratyczne i autorytarne
Typ kierownictwa:
Typ kierownictwa:
Jednoosobowe lub kolegialne
Jednoosobowe lub kolegialne
13
14
dr Ryszard Balicki
komunistyczne,
komunistyczne,
socjalistyczne,
socjalistyczne,
socjaldemokratyczne,
socjaldemokratyczne,
chadeckie,
chadeckie,
agrarne,
agrarne,
ekologiczne,
ekologiczne,
liberalne,
liberalne,
konserwatywne,
konserwatywne,
skrajnie prawicowe,
skrajnie prawicowe,
faszystowskie
faszystowskie
Klasyfikacje partii
Klasyfikacje partii
politycznych (kryterium
politycznych (kryterium
ideologiczne)
ideologiczne)
15
dr Ryszard Balicki
Instytucjonalizacja partii
Instytucjonalizacja partii
politycznych
politycznych
•
•
określenie funkcji partii politycznych w
określenie funkcji partii politycznych w
systemie politycznym państwa, w tym
systemie politycznym państwa, w tym
zwłaszcza ich prawa do wpływania na
zwłaszcza ich prawa do wpływania na
politykę państwa;
politykę państwa;
•
•
regulowanie stosunków między partią a
regulowanie stosunków między partią a
organami państwowymi i sposo bów
organami państwowymi i sposo bów
oddziaływania na te organy;
oddziaływania na te organy;
•
•
normowanie zagadnień organizacji i
normowanie zagadnień organizacji i
funkcjonowania partii w parlamen tach,
funkcjonowania partii w parlamen tach,
dotyczące przede wszystkim frakcji
dotyczące przede wszystkim frakcji
parlamentarnych partii;
parlamentarnych partii;
16
dr Ryszard Balicki
Instytucjonalizacja partii
Instytucjonalizacja partii
politycznych
politycznych
•
•
ustanowienie zasady wolności tworzenia partii
ustanowienie zasady wolności tworzenia partii
politycznych, a czasem także określenie
politycznych, a czasem także określenie
wymogów demokracji wewnątrzpartyjnej;
wymogów demokracji wewnątrzpartyjnej;
•
•
wprowadzenie wymogu rejestracji lub
wprowadzenie wymogu rejestracji lub
zgłoszenia do ewidencji partii poli tycznej, która
zgłoszenia do ewidencji partii poli tycznej, która
chce posiadać osobowość prawną i brać udział
chce posiadać osobowość prawną i brać udział
w wybo rach;
w wybo rach;
•
•
określenie przesłanek uzasadniających
określenie przesłanek uzasadniających
delegalizację partii politycznej, co zazwyczaj
delegalizację partii politycznej, co zazwyczaj
pozostaje w gestii organów władzy sądowniczej;
pozostaje w gestii organów władzy sądowniczej;
•
•
uregulowanie kwestii finansowania działalności
uregulowanie kwestii finansowania działalności
partii politycznych, oznaczające zazwyczaj
partii politycznych, oznaczające zazwyczaj
przyjęcie zasady jawności dochodów partyjnych
przyjęcie zasady jawności dochodów partyjnych
i ich wydatkowania
i ich wydatkowania
17
dr Ryszard Balicki
Regulacja prawna partii
Regulacja prawna partii
politycznych
politycznych
Konstytucja RP – art. 11 ust. 1
Konstytucja RP – art. 11 ust. 1
Ustawa o partiach politycznych
Ustawa o partiach politycznych
Cechy partii:
Cechy partii:
Struktura organizacyjna
Struktura organizacyjna
Dobrowolne członkostwo
Dobrowolne członkostwo
Program działania
Program działania
Cele
Cele
Wolność
działania i
tworzenia partii
Ograniczenia w
tworzeniu partii
- PARTITIS
PROHIBITIO
18
dr Ryszard Balicki
System partyjny
System partyjny
ogół legalnie istniejących w danym
ogół legalnie istniejących w danym
państwie partii politycznych oraz
państwie partii politycznych oraz
układ stosunków pomiędzy nimi, a
układ stosunków pomiędzy nimi, a
także między nimi a państwem,
także między nimi a państwem,
kształtujący się w toku rywalizacji
kształtujący się w toku rywalizacji
albo współdziałania w walce o
albo współdziałania w walce o
zdobycie władzy państwowej lub jej
zdobycie władzy państwowej lub jej
sprawowanie
sprawowanie
19
dr Ryszard Balicki
Funkcje systemów
Funkcje systemów
partyjnych
partyjnych
legalne forum walki partii politycznych o
legalne forum walki partii politycznych o
władzę państwową (ścierają się poglądy i
władzę państwową (ścierają się poglądy i
dokonuje się ich konfrontacja)
dokonuje się ich konfrontacja)
mechanizm umożliwiającymi organizowanie
mechanizm umożliwiającymi organizowanie
wyborów, przede wszystkim
wyborów, przede wszystkim
parlamentarnych
parlamentarnych
umożliwiają formowanie ośrodków władzy i
umożliwiają formowanie ośrodków władzy i
wyłanianie ekip rządzących (i ich wymianę)
wyłanianie ekip rządzących (i ich wymianę)
mechanizm integrujący i aktywizujący
mechanizm integrujący i aktywizujący
politycznie społeczeństwo (kształtowanie
politycznie społeczeństwo (kształtowanie
opinii społecznej i kultury politycznej)
opinii społecznej i kultury politycznej)
20
dr Ryszard Balicki
System partyjny
System partyjny
Jednopartyjny
Jednopartyjny
Monopartyjność ustawowa
Monopartyjność ustawowa
System partii hegemonicznej
System partii hegemonicznej
System partii dominującej
System partii dominującej
Dwupartyjny
Dwupartyjny
Wielopartyjny
Wielopartyjny
(System kooperacji - Szwajcaria)
(System kooperacji - Szwajcaria)
21
dr Ryszard Balicki
Finansowanie partii
Finansowanie partii
politycznej
politycznej
Jawność (art. 11 ust. 2)
Jawność (art. 11 ust. 2)
Zasady finansowania budżetowego:
Zasady finansowania budżetowego:
od 2001 r. głównym źródłem finansowania partii
są subwencje oraz dotacje z budżetu państwa.
Subwencje mogą otrzymywać partie, które w
ostatnich wyborach do Sejmu przekroczyły próg
3% (jeśli samodzielnie tworzyły komitet wyborczy)
lub 6% głosów (jeśli wchodziły w skład
koalicyjnego komitetu wyborczego).
Dotacje otrzymują partie za każdy mandat zdobyty
w Sejmie lub Senacie.
Przyszłość ?
Przyszłość ?
22
dr Ryszard Balicki
Grupy nacisku
Grupy nacisku
Różnią się od partii tym, że:
Różnią się od partii tym, że:
nie dążą do zdobycia władzy i jej
nie dążą do zdobycia władzy i jej
sprawowania
sprawowania
reprezentują zazwyczaj interesy
reprezentują zazwyczaj interesy
społeczne o mniejszym podmiotowo
społeczne o mniejszym podmiotowo
zasięgu
zasięgu
formułują cele działania o węższym
formułują cele działania o węższym
przedmiotowo zakresie
przedmiotowo zakresie
23
dr Ryszard Balicki
Grupa nacisku
Grupa nacisku
Dobrowolne ugrupowanie osób
Dobrowolne ugrupowanie osób
połączonych wspólnymi interesami,
połączonych wspólnymi interesami,
dążące drogą wywieranych różnymi
dążące drogą wywieranych różnymi
sposobami nacisków na ogniwa
sposobami nacisków na ogniwa
systemu politycznego państwa do
systemu politycznego państwa do
osiągnięcia takiego celu, aby decyzje
osiągnięcia takiego celu, aby decyzje
podejmowane przez organy
podejmowane przez organy
państwowe były korzystne dla
państwowe były korzystne dla
interesów danej grupy.
interesów danej grupy.
24
dr Ryszard Balicki
Modele stosunków między
Modele stosunków między
partiami politycznymi a
partiami politycznymi a
grupami nacisku
grupami nacisku
Konkurencji:
Konkurencji:
gdy istnieje konflikt między reprezentowanymi przez nie
gdy istnieje konflikt między reprezentowanymi przez nie
interesami;
interesami;
Współpracy
Współpracy
gdy interesy te są zbieżne;
gdy interesy te są zbieżne;
Neutralności:
Neutralności:
gdy interesy reprezentowane przez jeden podmiot są dla
gdy interesy reprezentowane przez jeden podmiot są dla
drugiego niekonfliktowe (neutralne);
drugiego niekonfliktowe (neutralne);
Dominacji:
Dominacji:
grup nacisku nad partią, gdy traci ona wobec nich
grup nacisku nad partią, gdy traci ona wobec nich
autonomię i przekształca się w ich polityczną
autonomię i przekształca się w ich polityczną
ekspozyturę;
ekspozyturę;
Występowania grup nacisku w roli partii politycznej.
Występowania grup nacisku w roli partii politycznej.
25
dr Ryszard Balicki
Formy prawne grup nacisku
Formy prawne grup nacisku
organizacje (związki) właścicieli,
organizacje (związki) właścicieli,
przedsiębiorców, czy pracodawców,
przedsiębiorców, czy pracodawców,
organizacje pracobiorców (głównie
organizacje pracobiorców (głównie
związki zawodowe) oraz konsumentów,
związki zawodowe) oraz konsumentów,
stowarzyszenia,
stowarzyszenia,
fundacje,
fundacje,
pozaparlamentarne ciała o strukturze
pozaparlamentarne ciała o strukturze
mieszanej (np. skupiające przedstawicieli
mieszanej (np. skupiające przedstawicieli
pracodawców, pracobiorców i rządu –
pracodawców, pracobiorców i rządu –
komisje trójstronne)
komisje trójstronne)
26
dr Ryszard Balicki
Funkcje grup nacisku
Funkcje grup nacisku
reprezentowanie interesów
reprezentowanie interesów
określonych grup społecznych;
określonych grup społecznych;
wpływanie na organy państwowe;
wpływanie na organy państwowe;
wpływanie na inne ogniwa systemu
wpływanie na inne ogniwa systemu
politycznego państwa.
politycznego państwa.
27
dr Ryszard Balicki
Klasyfikacja grup
Klasyfikacja grup
nacisku
nacisku
z punktu widzenia terytorialnego zakresu
z punktu widzenia terytorialnego zakresu
działania:
działania:
krajowe i międzynarodowe
krajowe i międzynarodowe
w związku z reprezentowanymi interesami:
w związku z reprezentowanymi interesami:
Interesy ekonomiczne
Interesy ekonomiczne
grupy podstawowe (grupy kapitału, grupy pracownicze)
grupy podstawowe (grupy kapitału, grupy pracownicze)
grupy niepodstawowe (rolnicze, wolnych zawodów, konsumentów
grupy niepodstawowe (rolnicze, wolnych zawodów, konsumentów
itp.), czy nieekonomiczne (kościoły i zrzeszenia religijne,
itp.), czy nieekonomiczne (kościoły i zrzeszenia religijne,
stowarzyszenia kulturalne, filantropijne, humanistyczne)
stowarzyszenia kulturalne, filantropijne, humanistyczne)
Interesy nieekonomiczne
Interesy nieekonomiczne
kościoły i związki wyznaniowe,
kościoły i związki wyznaniowe,
stowarzyszenia kulturalne,
stowarzyszenia kulturalne,
filantropijne, itp
filantropijne, itp
W zależności od wpływu na skład osobowy i
W zależności od wpływu na skład osobowy i
działalność ośrodków władzy:
działalność ośrodków władzy:
grupy o charakterze politycznym i pozapolitycznym
grupy o charakterze politycznym i pozapolitycznym
28
dr Ryszard Balicki
Stosunek państwa do grup
Stosunek państwa do grup
nacisku
nacisku
Instytucjonalizacja grup nacisku
Instytucjonalizacja grup nacisku
USTAWA z dnia 7 lipca 2005 r.
o działalności lobbingowej w
procesie stanowienia prawa,
Dz. U. Nr 169, poz. 1414 z zm.