Społeczno-ekonomiczne uwarunkowania stanu zdrowia somatycznego ludności Polski.

Badania uwarunkowań zdrowia są niezwykle trudne. Na

stan zdrowia człowieka wpływa bowiem ogromna liczba

czynników. Często działają one również na zasadzie synergii, a

niejednokrotnie ich wpływ na zdrowie ujawnia się dopiero po

wielu latach. Istnieje wiele analiz badaczy różnych dyscyplin

(epidemiologia społeczna, demografia, ekonomika zdrowia,

socjologia medycyny), w których można znaleźć wiele

propozycji uporządkowania czynników, mających wpływ na stan

zdrowia.

Uniwersalną i czytelną dla wszystkich dyscyplin

zainteresowanych tym tematem jest

idea czterech „pól

zdrowia”

, opracowana w 1973 r. przez zespół pod

kierownictwem M. Lalonda. Pola te to:

- biologia

(czynniki genetyczne jednostki)

- środowisko

(czynniki działające w otoczeniu jednostki, poza

organizmem człowieka, a wpływające na zdrowie)

- zachowania, styl życia jednostki

- opieka medyczna

(zasoby i procedury działania instytucji

działających na rzecz zdrowia)

Wymienione czynniki nie wykluczają się nawzajem,

wręcz przeciwnie, każdy z nich wpływa na pozostałe, choć

z różnym natężeniem. W teorii tej zabrakło wyjaśnienia

wzajemnych relacji między czynnikami oraz nadania

każdemu z nich względnej wagi, co spowodowało

zwiększone zainteresowanie badaniami mającymi na celu

obliczenie udziału poszczególnych czynników

wpływających na zdrowie. Z badań tych wynika, że

szczególne znaczenie mają zagrożenia behawioralne,

które są odpowiedzialne za ponad połowę zgonów,

możliwych do uniknięcia.(50-70% zgonów wywołują

zagrożenia stylu życia, w przypadku chorób układu

krążenia, wypadków drogowych, samobójstw i zgonów z

powodu marskości wątroby). W europejskiej strategii

Światowej Organizacji Zdrowia w 2000 roku stwierdzono,

że przyczyny kształtujące stan zdrowia populacji można

przyporządkować trzem strefom rzeczywistości:

środowisku, zachowaniom ludzi oraz działaniom

opieki medycznej. Sfery te zostały podzielone na

bardziej szczegółowe czynniki, które przedstawione są w

poniższej tabeli.

Sfery i czynniki kształtujące stan zdrowia

populacji

Środowisko

Zachowania

Ochrona zdrowia

Czynniki poddawane kontroli

- szkodliwe substancje

chemiczne

- promieniowanie jonizujące

- hałas

- czynniki biologiczne

- szkodliwe artykuły

powszechnego

użytku

- niebezpieczne odpady

Zachowania promowane

- przestrzeganie rygorów

zrównoważonej diety

- regularne podejmowanie

- aktywności fizycznej i

ćwiczeń

ruchowych

- wykorzystywanie

umiejętności

rozładowywania stresów i

napięć

- dostępność, akceptacja

opieki medycznej

- organizacja opieki

(oparta

na podstawowej opiece

medycznej harmonijnie

wspomaganej przez

szczeble

specjalistyczne)

- jakość

- jakość opieki

medycznej

Środowiska poddawane
kontroli
-woda
- powietrze
- żywność
- mieszkania i środowisko
zamieszkania
- środowisko pracy

Zachowania eliminowane
- palenie papierosów,
nadużywanie alkoholu i
leków
- niebezpieczne
prowadzenie
pojazdów

- agresja i przemoc

Wymienione w tabeli czynniki to

determinanty zdrowia, traktowane są one jako

problemy, które powinny być rozwiązywane w

ramach polityki zdrowotnej. Warto zauważyć,

że większość z wymienionych czynników jest

związana z poziomem rozwoju społeczno-

ekonomicznego, określającym z kolei szeroko

rozumiane warunki życia ludności. Ustalenie

listy rankingowej czynników kształtujących

sytuację zdrowotną danej populacji jest

podstawą kompleksowej oceny i pomiaru

stanu zdrowia.

Wybrane aspekty oceny sytuacji zdrowotnej

ludności w Polsce w latach 1996-2004 na

podstawie ankietowych badań stanu zdrowia.

Pierwsze badanie stanu zdrowia ludności w Polsce

przeprowadzono w 1996r. Badanie to umożliwiło poznanie

sytuacji zdrowotnej ludności i jej uwarunkowań w powiązaniu z

charakterystyką demograficzno-społeczną, sytuacją zawodową

i miejscem zamieszkania. Przeprowadzenie badania w 2004

roku wynikało z konieczności uaktualnienia obrazu stanu

zdrowotnego populacji i oceny zmian, jakie miały miejsce w

tym czasie. Skoncentrowano się na obserwacji wybranych

aspektów związanych z szeroko rozumianą definicją zdrowia i

mających decydujący wpływ na kondycję zdrowotną populacji.

Podobnie jak w przypadku pierwszego badania, objęto nim trzy

bloki tematyczne: ocenę stanu zdrowia, korzystanie z usług

medycznych, zachowania pro- i antyzdrowotne.

Przeprowadzone ogólnopolskie badania stanu zdrowia były

oparte na miernikach subiektywnych. Ich przedmiotem były

wiedza i odczucia ankietowanych na temat własnego zdrowia.

Samoocena stanu zdrowia

populacji

W latach 1996-2004 subiektywny stan zdrowia Polaków

(we wszystkich grupach wiekowych) wyraźnie się poprawił.

W 1996r. ponad 45% osób oceniało swoje zdrowie

poniżej poziomu dobrego, natomiast w roku 2004 takie

opinie formułowało już tylko 39% osób. Największą

poprawę odnotowano wśród osób w wieku od 30-60 roku

życia. W tych grupach udział osób postrzegających swoje

zdrowie poniżej dobrej oceny zmniejszył się o 15-17

punktów procentowych.

Poprawa oceny stanu zdrowia dotyczyła zarówno

kobiet, jak i mężczyzn. Samoocena stanu zdrowia zarówno

w 1996 jak i 2004 roku była jednak gorsza u kobiet niż u

mężczyzn. Niemniej jednak udział kobiet w wieku 15 lat i

więcej oceniających swój stan zdrowia poniżej oceny dobrej

zmniejszył się o 11 punktów procentowych, dla mężczyzn

zaś zapisano spadek tylko o 6 punktów procentowych.

Występowanie długotrwałych

problemów zdrowotnych

W przeprowadzonym w 2004 r. badaniu stanu zdrowia

zadano pytanie dotyczące występowania długotrwałych

problemów zdrowotnych trwających co najmniej 6

miesięcy.

Wyniki wskazują, że 36,4% osób ma kłopoty

zdrowotne będące skutkiem zarówno choroby przewlekłej,

jak i długotrwałego złego samopoczucia, niesprawności

czy kalectwa.

Częstość występowania tego typu problemów

wyraźnie zwiększa się wraz z wiekiem. Długotrwałe

problemy zdrowotne częściej występują również u kobiet

niż mężczyzn (odpowiednio 39, 8 i 32,8%). Częściej

doświadczają ich mieszkańcy miast niż wsi (odpowiednio

38,0 i 33,9%)

W badaniu przeprowadzonym w 2004 roku

stwierdzono występowanie chorób przewlekłych u

blisko 53% ludności Polski, z tego większość

(90%) nadal choruje. Częstość występowania

chorób przewlekłych wzrasta wraz z wiekiem.

Porównując wyniki badania z 1996 i 2004

roku można zauważyć spadek odsetek osób

chorujących przewlekle. Zjawisko to dotyczy

zarówno mieszkańców miast, jak i wsi, kobiet i

mężczyzn. Na 1 osobę chorującą przewlekle

przypadało w 1996 r. przeciętnie 2,88 choroby, a

w 2004r. już 2,48 choroby. W obu badaniach

więcej chorób wykazywały kobiety niż mężczyźni.

Sprawność niektórych narządów

oraz poziom samoobsługi u osób

dorosłych

W badaniu przeprowadzonym w 2004 roku dokonano

oceny sprawności podstawowych narządów, między innymi

wzroku i słuchu. Okazało się, że jedynie 60% dorosłych

Polaków może przeczytać gazetę bez okularów lub szkieł

kontaktowych, a 20% nie widzi dobrze z dalszej odległości.

Kłopoty ze wzrokiem mają przede wszystkim osoby powyżej

60 roku życia.

Problemy w przypadku narządu słuchu zgłasza 4 %

populacji Polskiej. Wśród osób 70-letnich i starszych odsetek

ten wynosi natomiast blisko 21%.

Ponadto w badaniu tym okazało się że w Polsce ponad 2

mln osób nie może podnieść torby z zakupami o wadze 5kg i

przenieść na odległość 10m, ponad 700 tys. osób nie jest w

stanie samodzielnie się umyć od stóp do głowy, ponad 350tys.

osób nie ubierze i nie rozbierze się samodzielnie, ponad 300

tys. osób nie odkręci kurka od gazu czy kranu, blisko 250 tys.

osób nie może samodzielnie skorzystać z toalety, a ponad 100

tys. osób nie zje samodzielnie posiłku.

Samopoczucie

psychofizyczne i ocena

jakości życia

Wyniki obu badań umożliwiają wskazanie najważniejszych

problemów związanych ze zdrowiem psychicznym w 1996 oraz

2004 r.

W 2004 r. kwestionariusz, oprócz dziewięciu pytań o uczucia

i nastroje w ciągu ostatniego miesiąca, zawierał trzy pytania na

temat oceny życia z punktu widzenia zdrowia osoby badanej.

75,4% dorosłych Polaków oceniło swoje dotychczasowe życie

bardzo dobrze lub dobrze, a jednocześnie zaledwie 20% określiło

je jako ani dobre ani złe, a zaledwie 2,4% oceniło je jako złe lub

bardzo złe. Czynnikiem determinującym ocenę jakości życia był

wiek osoby badanej. Im osoba starsza, tym gorzej je oceniała.

Jeśli chodzi o ogólne samopoczucie emocjonalne dorosłych

Polaków w ciągu 4 tygodni poprzedzających badanie, to

większość badanych oceniła je jako dobre. Przez cały czas lub

większość dni ponad 50% osób była zadowolona, pełna radości

życia i energii do działania. Spokój i opanowanie w całym tym

czasie odczuwało więcej niż 65% ankietowanych, przez kilka dni-

około 20%, bardzo rzadko-13%, a nigdy – niecałe 2%.

Na pytanie czy w tym czasie badani byli tak

głęboko przygnębieni, ze nic nie mogło podnieść ich na

duchu -40% odpowiedziało, że nigdy takiego stanu nie

odczuwało, a około 33% odczuwało go, ale bardzo

rzadko.

Z upływem lat osób badanych ich stan

emocjonalny się pogarszał. Starsi ankietowani częściej

wykazywali zmęczenie, smutek czy przygnębienie.

Największą grupą osób, która w ciągu ostatnich 4

tygodni przed badaniem była zdenerwowania, okazała

się grupa osób w wieku 50-59 lat (21,4%), natomiast

najczęściej głęboko przygnębione i smutne były osoby

w wieku 60-69 lat (15,3%) oraz osoby 70-letnie i

starsze (20%).

Wyniki badania dla wszystkich grup wieku

wskazują, że mężczyźni- przez ostatnie 4 tygodnie, byli

częściej niż kobiety pełni radości życia, energii,

zadowoleni i spokojni. Kobiety zaś częściej deklarowały

zmęczenie, zdenerwowanie, smutek i przygnębienie.

Z badań poszczególnych aspektów jakości życia

wynika, ze respondenci najwyżej ocenili swoje życie

rodzinne :aż 83,8% odpowiedzi „dobre” i „bardzo dobre”,

13,4% odpowiedzi „ani dobre, ani złe”, oraz 2,2%

odpowiedzi „złe i bardzo złe”. Kontakty z przyjaciółmi i

znajomymi były oceniane podobnie, nieco gorzej

oceniono warunki mieszkaniowe i środowisko

zamieszkania, najniższe oceny dotyczyły zaś pracy

zawodowej.

Na pytanie o to, do kogo może zwrócić się osoba

badana w przypadku problemów ze zdrowiem, najwięcej

osób odpowiedziało, że do domowników, następnie do

pozostałych członków rodziny i na samym końcu do

znajomych. Podobny rozkład odpowiedzi był w przypadku

kłopotów finansowych, a także oczekiwania porad lub

wsparcia duchowego- tutaj największa liczba osób mogła

liczyć na domowników i najbliższą rodzinę. Wraz z

wiekiem ankietowanych (powyżej 50 roku życia) malała

liczba osób, które deklarowały, ze miałyby do kogo się

zwrócić w razie potrzeby i jednocześnie rosła liczba tych,

którym nie miałby kto pomóc w trudnych sytuacjach

życiowych.

Document Outline