Stany nagłe w 
psychiatrii

Medyczne Studium 

Zawodowe

ZDZ Katowice
Maja Grzanka

 

 

Najczęstsze objawy zaburzeń psychicznych wymagające   
natychmiastowego działania to:

I.

Stany bezpośredniego zagrożenia życia 

•

Tendencje samobójcze

•

Zachowania niebezpieczne dla otoczenia

•

Zachowania bardzo chaotyczne (zdezorganizowane)

II. Ostre zaburzenia psychiczne wymagające szybkich 

interwencji:

•

Ostry lęk

•

Ostre zaburzenia psychotyczne

•

Ostre pobudzenie

•

Ostre zaburzenia nerwicowe

•

Ostra depresja

•

Ostra mania

•

Ostre zaburzenia wywołane substancjami 
psychoaktywnymi

 

 

 

Schemat postępowania

I.

Próba nawiązania kontaktu i zebrania wywiadu.

II. Podstawowe badanie  (w razie konieczności po 

zastosowaniu środków przymusu bezpośredniego)

A. Diagnoza w kierunku somatycznego podłoża 

zaburzeń;

•

strukturalne uszkodzenia (urazy czaszki, guzy 
mózgu)

•

zatrucia

•

zaburzenia metaboliczne (w przebiegu chorób 
somatycznych)

 

 

 

Schemat postępowania

B. Ocena zagrożenia życia pacjenta i innych osób – 

zagrożenia wynikającego z zaburzeń psychicznych 
pacjenta. W razie stwierdzenia niebezpieczeństwa 
podjęcie odpowiednich działań zabezpieczających 
(stały nadzór, ew.zastosowanie środków przymusu 
bezpośredniego; preferuje się użycie pasów, w 
ostateczności kaftana – w obu przypadkach konieczna 
jest stała obserwacja chorego)

III. Badanie stanu psychicznego pacjenta w kierunku 
        psychiatrycznego podłoża zaburzeń i ustalenie 

wstępnego rozpoznania – opisanie zespołu 
dominujących objawów.

 

 

 

Badanie pacjenta z ostrymi objawami zaburzeń 

psychicznych



Rozpocząć od oceny stanu świadomości, 
ponieważ 

        zaburzenia świadomości mają często podłoże 

somatyczne.

        Często są to objawy zatrucia lub majaczenia 

(delirium)



Zaburzenia świadomości współwystępujące z 
innymi zaburzeniami psychicznymi często są 
wynikiem działania czynników typu 
biologicznego.

 

 

 

Zasady kontaktu z pacjentem

1. Reakcje emocjonalne badającego – 

samoobserwacja i samokontrola

2.     Kontakt diagnostyczno – terapeutyczny;

•

Faza I – nawiązanie kontaktu terapeutycznego

 cierpliwość i spokój

 aktywność i zdecydowanie

 chęć zrozumienia chorego i dążenie do 

wczucia się w jego stan emocjonalny

 konsekwentne rozpatrywanie objawów 

pacjenta jako przejawów jego choroby

 wysłuchanie i uwzględnienie pragnień 

pacjenta

 

 

 

Zasady kontaktu z pacjentem

•

Faza II: Ocena czynników psychologicznych i 
socjologicznych

•

Faza III: Wybór strategii i interwencji 
terapeutycznych;

1. Cele doraźne

 – dotyczące interwencji 

wpływających na aktualny stan chorego.

2. Cele ostateczne

 – dotyczące diagnozy i 

możliwości definitywnego leczenia zaburzeń 
psychicznych.

 

 

 

Badanie psychiatryczne

I.

Powinno być poprzedzone:

        badaniem stanu somatycznego
        badaniem neurologicznym

II. Polega na:
        - rozmowie z chorym
        - obserwacji jego zachowania
        - uzupełnieniu uzyskanych danych 

informacjami od osób bliskich

III. Składa się z:
        - wywiadu
        - oceny stanu psychicznego

 

 

 

Wywiad

I.

Stan psychiczny:

1. Rodzaj objawów chorobowych.
2.     Początek zaburzeń psychicznych:

        - ostry, przewlekły, skryty
        - okoliczności towarzyszące wystąpieniu 

pierwszych objawów lub ich nawrotu

        - dynamika rozwoju i ewentualne zmiany 

obrazu psychopatologicznego

        - jeśli to nawrót objawów to czy są podobne 

do objawów z poprzednich epizodów choroby

        - historia leczenia choroby zasadniczej

3. Współistniejące choroby somatyczne i 

przyjmowane leki.

4. Co było bezpośrednim powodem szukania 

pomocy.

II. Historia życia.

 

 

 

Minimalny zakres wstępnej oceny stanu 

psychicznego

1. Kontakt werbalny
2. Orientacja autopsychiczna i 

allopsychiczna.

3. Nastrój
4. Napęd psychomotoryczny
5. Afekt
6. Objawy wytwórcze
7. Myśli suicydalne
8. Skargi
9. Ważne dane z wywiadu

 

 

 

 

Psychozy egzogenne

Na podłożu zaburzeń somatycznych, 
obejmujące pierwotnie OUN
(psychozy organiczne) lub inne narządy 
(psychozy somatyczne):

- zespoły zaburzeń świadomości:

• z.majaczeniowy

• z.splątaniowy

• z.zamroczeniowy

• stany oneiroidalne
-zespół otępienny
-halucynoza
-zespół amnestyczny
-organiczny zespół afektywny
-organiczny zespół urojeniowy
 

 

 

 

Psychozy reaktywne

-depresja reaktywna

-reaktywny zespół urojeniowy

-zamroczenie reaktywne

-reakcje prymitywne

-reaktywne zespoły histeryczne o 
cechach
 z.psychotycznych

 

 

 

 

Psychozy endogenne

:

1. Schizofrenopodobne:

-

zespół paranoidalny

-

zespół paranoiczny

-

zespół parafreniczny

-

zespół katatoniczny (hiperkinetyczny lub 
hipokinetyczny)

-

zespół hebefreniczny

2. Afektywne:

- zespół depresyjny

- zespół maniakalny

 

 

 

 

Zaburzenia niepsychotyczne:

1. Nerwicowe:

- fobie

- zaburzenia lękowe

- zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne

- reakcje na stres

- zaburzenia dysocjacyjne

- zaburzenia somatomorficzne

- neurastenia

- zespół depersonalizacji-derealizacji

   

 

 

 

 

Zaburzenia niepsychotyczne:

2. Rzekomonerwicowe:

       

w przebiegu;

- chorób somatycznych

- chorób psychiatrycznych

- urazów i zatruć

   

 

 

 

 

Somatyczne podłoże zaburzeń organicznych należy 

rozważyć

szczególnie w następujących okolicznościach:

• nagłe pojawienie się objawów (w ciągu kilku 

godzin lub szybciej)

• pierwszy epizod objawowych
• starszy wiek
• współwystępujące choroby somatyczne lub 

urazy

• znaczne nadużywanie alkoholu lub innych 

substancji psychoaktywnych

• inne niż słuchowe zaburzenia spostrzegania
• objawy neurologiczne, a szczególnie zmiana ich 

charakteru

• objawy katatoniczne – negatywizm, echopraksja, 

echolalia, gibkość woskowata, sztywność

 

 

 

Tendencje samobójcze

1. Polska - 1999 r. samobójstwo popełniły 5182 

osoby

2.   Samobójstwo:

-

świadomy akt unicestwienia                 

                                                     krańcowo 

frustrująca sytuacja

- doświadczanie nieznośnego bólu 

psychicznego, poczucia bezsilności, niewiary 
w pozytywne rezultaty własnych wysiłków

- kończy złożony proces psychiczny, 

uniemożliwienie często powoduje odstąpienie 
od zamiarów samobójczych

 

 

 

Zasady postępowania z pacjentem z tendencjami 

samobójczymi

1. Pytać 

WPROST

 o istnienie myśli i zamiarów 

samobójczych.

2.   Wypytać jaką postać przybierały jego myśli:

-

fantazje samobójcze: ,,najlepiej by było abym już 
nie żył”

      ,, nie mam już siły i chciałbym zachorować na 

coś poważnego i umrzeć”

- rozpatrywanie potencjalnych sposobów 

popełnienia samobójstwa, ich plusów i minusów

- przygotowania do samobójstwa, organizowanie 

środków, planowanie okoliczności

- czy wcześniej zdarzały się akty autoagresji lub 

próby samobójcze

3.   Co powstrzymuje przed popełnieniem 

samobójstwa.

 

 

 

Schemat postępowania

  W czasie badania:
- zwrócić uwagę na objawy zaburzeń nastroju > 

depresji, zaburzeń świadomości, zatruć

- obejrzeć ciało pod kątem zranień, zwł.okolice 

nadgarstka

- ocenić stan neurologiczny

1. Opatrzyć rany i urazy.

2.  Ograniczyć możliwość podjęcia kolejnej próby 

samobójczej:

- stała obserwacja

- kontrola ruchów i leki uspokajające

- usunięcie z otoczenia przedmiotów potencjalnie 

użytecznych w działaniach S

3.

   

Konsultacja psychiatryczna.

 

 

 

Czynniki ryzyka samobójstwa

• rasa biała

• płeć męska

• zaawansowany wiek

• próba samobójcza w przeszłości

• skuteczność wybranej metody

• pedanteria w realizacji planu

• zapobieganie możliwościom 

odratowania

• wielokrotność podejmowanych prób 

samobójczych

• szczerze podjęty zamiar odebrania sobie 

życia

 

 

 

Czynniki ryzyka samobójstwa

• fantazje połączenia się po śmierci z 

wcześniej zmarłą osobą

• ustalona diagnoza psychiatryczna (% 

chorych na poszczególne schorzenia 
kończących życie samobójstwem):

- 15% depresja (na poziomie 

psychotycznym)

- 15% alkoholizm i uzależnienia od 

substancji psychoaktywnych

- 10% zaburzenia afektywne 

dwubiegunowe

- 10% silne zaburzenia osobowości

- 5% zaburzenia organiczne

 

 

 

Czynniki ryzyka samobójstwa

• przewlekła choroba somatyczna
• znaczne stresy w życiu
• niekorzystne zmiany w statusie społecznym
• trudne warunki życiowe
• samotność (wdowieństwo, separacja, rozwód, 

pobyt w więzieniu)

• bezrobocie (zwłaszcza u ludzi wykształconych)
• samobójstwa w rodzinie
• objawy psychotyczne (omamy, urojenia)
• dziwaczne, rzadko spotykane sposoby 

samobójstwa

• obsesje i natręctwa związane ze śmiercią i 

umieraniem

 

 

 

Pacjent agresywny – zachowania 

niebezpieczne dla

otoczenia

1. Zaburzenia osobowości (dysocjalna, 

chwiejna emocjonalna, narcystyczna)

2. Nadużywanie substancji 

psychoaktywnych

- zatrucia (np.amfetamina, alkohol)

- zespoły abstynencyjne oraz majaczenie 

(delirium)

3. Ostre psychozy (schizofrenia, paranoja)
4. Stan maniakalny, rzadziej depresyjny
5. Zaburzenia stresowe po urazie

 

 

 

Pacjent agresywny – zachowania 

niebezpieczne dla

otoczenia

3. Agresja grupowa
4. Inne;

- Ostre

: choroby  metaboliczne, napady 

padaczkowe, choroby naczyniowe 
mózgu, urazy głowy, przełom 
tarczycowy hipermetaboliczny, infekcje 
OUN

- Przewlekłe

: otępienie, zespół Korsakova 

(amnestyczno – konfabulacyjny), 
charakteropatia padaczkowa, 
upośledzenie umysłowe, pourazowe 
zespoły psychoorganiczne

 

 

 

Terapia

1. Upewnić się czy pacjent nie spożywał 

alkoholu, substancji psychoaktywnych

2. Uwzględnić działania uboczne i 

interakcje lekowe

3. W przypadku objawów na podłożu 

somatycznym i intoksykacyjnym 
rozpocząć od leczenie przyczynowego

 

 

 

Terapia

4. 

Zabezpieczyć otoczenie i pacjenta 

przed agresją i samookaleczeniem, 
przez stały nadzór innej osoby a 
jeśli to nie wystarcza poprzez  
unieruchomienie

     za pomocą  pasów.

 

 

 

Farmakoterapia

Haloperidol – 

pochodna butyrofenonu:

- silne działanie sedatywne

- umiarkowane działanie 

przeciwpsychotyczne

- słabe działanie przeciwdepresyjne

- znosi niepokój i wrogość

- zmniejsza agresywność, pobudzenie 

psychomotoryczne i objawy wytwórcze

 

 

 

Farmakoterapia

Haloperidol

 Stosowany w dawce 0,5 –10 mg p.o. lub 

i.m.

 dawki 0,5 –2,0 mg skuteczne u 

pacjentów z otępieniem

 max. 15 –30 mg/dobę

 

 

 

Farmakoterapia

Haloperidol

 Krople doustne, roztwór: (2mg/ml)

      1 ml  = 2 mg = 32 krople

 tabletki  1mg, 5mg, 10mg

 Roztwór do wstrzykiwania  5mg /ml 

amp.1ml

 

 

 

Farmakoterapia

Diazepam – 

pochodna benzodiazepiny, działa:

 silne przeciwlękowo

 silne uspokajająco

 silne przeciwdrgawkowo

 nasennie

 rozluźniająco napięcie mięśniowe

 

 

 

Farmakoterapia

Diazepam – 

 roztwór do wstrzykiwania w amp.10 

mg/2 ml im.,i.v.

 tabletki 2mg, 5mg

 i.v – podawać do grubych żył, 

powoli( 2mg/min.) po uprzednim 
rozcieńczeniu w 20 ml 0,9% NaCl lub 
5% glukozy. 

 

 

 

Dezorganizacja zachowania

- trudno nawiązać kontakt werbalny

- zachowanie chaotyczne, 

nieprzewidywalne

- nadmierna aktywność lub spowolnienie

- istnieje duże prawdopodobieństwo 

autoagresji, agresji

- konieczne jest szybkie ustalenie 

przyczyn zachowani 
zdezorganizowanego, które często wiąże 
się z zagrażającymi życiu pacjenta 
chorobami somatycznymi.

 

 

 

Dezorganizacja zachowania

1. Zaburzenia świadomości ( ilościowe, 

jakościowe, majaczenie)

2.   Głębokie zaburzenia pamięci (otępienie, 

zespół amnestyczny na podłożu organicznym, 
zaburzenia dysocjacyjne)

3.   Zaburzenia organiczne (zwłaszcza z afazją)

4.   Zaostrzenie przewlekłej schizofrenii

5.   Pobudzenie psychomotoryczne różnej etiologii 

( s.psychoaktywne, choroby afektywne, 
zaburzenia organiczne)

6.   Upośledzenie umysłowe.

 

 

NAWIĄZANIE KONTAKTU Z 
CHORYM



Konsekwentne dążenie do rozumienia problemów 
zgłaszanych przez pacjenta choremu poczucia 
bezpieczeństwa 



Dążenie do stworzenia i zwiększenia zdolności 
samokontroli



Dążenie do rozpoznania i zrozumienia przyczyn 
nagłego pogorszenia zdolności do samokontroli, a 
unikanie moralnej oceny jego zachowania



Akceptacja okresowej niesprawności chorego



Docenienie znaczenia ogólnej postawy 
pomagającego i roli niewerbalnej komunikacji

 

 

BŁĘDY W NAWIĄZYWANIU 
KONTAKTU



Nieświadome reakcje 



Błąd pochyłej płaszczyzny; patrzenie na 
pacjenta z góry



Błąd maski sztuczności; poza mędrca, 
władcy, pocieszyciela



Błąd postawy sędziego; szukanie winy

 

 

ZASADY STOSOWANIA 
PRZYMUSU 
BEZPOŚREDNIEGO



Zastosowanie środków przymusu to interwencja 

terapeutyczna



Cierpliwe dążenie do dialogu oraz informowanie 

o podejmowanych działaniach i ich podstawach



Zdecydowana postawa w realizacji podjętych 

decyzji



Gotowość do odstąpienia od stosowania 

środków przymusu bezpośredniego



Odpowiednie przygotowanie interwencji 

(właściwe zaplecze techniczne, odpowiednia 

liczba osób, dostępność leków, właściwe 

kwalifikacje)

 

 

Zasady unieruchomienia



Odebrać niebezpieczne przedmioty



5 osób; 4 kończyny, głowa



Krótkie wyjaśnienie dla pacjenta, znak o rozpoczęciu 

akcji



Nogi szeroko, 1 ręka nad głowę, 2 przy boku, to 

ułatwia obracanie pacjenta



Usunąć niebezpieczne przedmioty z otoczenia 

pacjenta



Ułożyć pacjenta tak aby była możliwość wykonania 

iniekcji



Głowa nieco uniesiona; ryzyko zachłyśnięcia



Pasy można zdejmować co 5 minut, ostatnie dwa 

pasy zdjąć jednocześnie, nigdy nie zostawiamy 1 

pasa

 

 

ZASADY KONTAKTU Z 
PACJENTEM AGRESYWNYM



Nie osądzać



Nie traktować dosłownie obraźliwych słów pacjenta



Unikać oczekiwań nierealnych (współpracy)



Nie okazywać swojej przewagi



Nie przybierać groźnych słów i gestów



Unikać wzajemnego przekrzykiwania się



Nie blokować wyjścia w sytuacjach Ocenić stopień 

zdolności do kontroli



sam na sam



Dawać pacjentowi do zrozumienia, że zdajemy sobie 

sprawę z jego skłonności do niebezpiecznego 

zachowania



Przewidywać zachowania agresywne



Wyrażać pragnienie niesienia pomocy



Przyjazne gesty