Zmysły
Wzrok
Słuch
Węch
Dotyk
Smak
Równowaga
Zmysły
Wzrok
Słuch
Węch
Dotyk
Smak
Równowaga
Wzrok
Receptory wzrokowe – fotoreceptory na siatkówce (pobudzane przez
fotony fal świetlnych o długości 350 – 740 nm);
Wzrok
Siatkówka składa się z części wzrokowej (receptorowej) i niereceptorowej
– rzęskowej i tęczówkowej;
W skład części receptorowej siatkówki wchodzą trzy rodzaje neuronów,
biorących udział w rejestracji i początkowej analizie widzianych obrazów:
1. komórki wzrokowe pręciko – i czopkonośne (neuron I), stykające się z
nabłonkiem barwnikowym;
2. komórki nerwowe dwubiegunowe, poziome i amakrynowe (neuron II),
leżące w środkowej części siatkówki;
3. komórki nerwowe zwojowe (neuron III), leżące w wewnętrznej części
siatkówki;
Na prawie całej szerokości siatkówki rozciągają się duże podporowe
komórki glejowe (komórki Mullera).
Wzrok
Neuron I
Neuron
II
Neuron
III
Wzrok
Czopki
:
fotoreceptory dzienne;
5 mln w oku ludzkim;
największe zagęszczenie w
plamce żółtej (centralna
część siatkówki);
odbierają bodźce o dużej sile
(precyzyjne widzenie
przedmiotowe i widzenie
barw);
zawierają barwnik jodopsynę
(opsyna czopkowa i retinal).
Pręciki
:
fotoreceptory nocne;
20 razy więcej niż czopków;
obecne na obwodzie
siatkówki;
odbierają minimalne bodźce
świetlne;
zawierają barwnik rodopsynę
(opsyna pręcikowa i retinal).
Wzrok
Trzy typy czopków z barwnikami
erytrolab
(czerwień),
chlorolab
(zieleń) i
cyanolab
(błękit) – widzenie barw;
Reakcje rozpadu barwników pobudzają fotoreceptory (energia świetlna
przekształcana w energię elektryczną impulsów nerwowych);
1 czopek przesyła impulsy do 1.000 i więcej komórek okolicy wzrokowej
kory mózgowej;
10 – 100 pręcików przesyła impulsy przez 1 włókno osiowe;
W tarczy nerwu wzrokowego brak fotoreceptorów = plamka ślepa.
Słuch
Narząd słuchu składa się z 3 części: ucha zewnętrznego, ucha
środkowego i wewnętrznego;
Słuch
Ucho zewnętrzne: kształt małżowiny pomaga przenosić fale głosowe od
przewodu słuchowego zewnętrznego. Pomaga też zlokalizować źródło
dźwięku;
Przewód słuchowy zewnętrzny (Meatus acusticus externus) – przewodzi
fale głosowe do błony bębenkowej;
Błona bębenkowa (Membrana tympani) oddziela ucho środkowe od
zewnętrznego, przetwarza energię akustyczną na drgania kosteczek
słuchowych (młoteczek, kowadełko, strzemiączko);
Ucho środkowe (jama bębenkowa) łączy się z jamą nosowo – gardłową
przez trąbkę słuchową (wyrównywanie ciśnień).
Słuch
Młoteczek (Malleus) – pierwsza z kosteczek słuchowych, łączy się jednym
końcem z wewnętrzną powierzchnią błony bębenkowej;
Kowdełko (Incus) – środkowa kosteczka słuchowa, łączy się z młoteczkiem i
strzemiączkiem;
Strzemiączko (Stapes) – ostatnia z kosteczek słuchowych, połączona z
kowadełkiem, jego podstawa zamyka okienko owalne;
Ucho wewnętrzne – ślimak (Cochlea) – kanał kostny w kształcie ślimaka
zawierający receptory słuchowe;
Przewód słuchowy wewnętrzny (Meatus acusticus internus) – kostny kanał, przez
który przechodzi nerw przedsionkowo-ślimakowy, przewodzący impulsy od pnia
mózgu;
Kanał półkulisty (Canalis semicircularis) – część układu przedsionkowego,
zawierająca receptory narządu równowagi.
Słuch
Ucho wewnętrzne budują łączące się ze sobą przestrzenie, wśród których
występuje błędnik kostny i błędnik błoniasty;
Błędnik kostny zawiera ślimak, przedsionek oraz trzy kanały półkoliste.
Wypełniony przychłonką;
Błędnik błoniasty zawieszony jest na pasemkach łącznotkankowych w
środku błędnika kostnego i wypełniony śródchłonką;
Od strony wnętrza przewodu ślimakowego, na powierzchni błony
podstawnej, znajduje się narząd spiralny (Cortiego).
Słuch
Zmiany ciśnienia w przychłonce wywołują falę przemieszczeń w
przewodzie ślimakowym, co skutkuje drganiem błony podstawnej
(analizator częstotliwości fali);
Uginają się wypustki rzęskowe komórek słuchowych = potencjał
mikrofonowy = przetworzenie fal akustycznych na impulsy nerwowe;
Wzorce impulsacji tłumaczone w korze
słuchowej na odczucia związane z częstotliwością
(wysokość) i natężeniem (głośność) dźwięku.
Węch
Odczuwanie zapachów jako skutek kontaktu substancji zapachowych z
zewnętrznymi chemioreceptorami;
Receptory węchowe obecne w błonie śluzowej okolicy węchowej w tylnej
części jamy nosowej;
Błona śluzowa pokryta nabłonkiem węchowym zbudowanego z komórek
podporowych i dwubiegunowych komórek węchowych;
Receptory drażnione przez cząsteczki chemiczne substancji
rozpuszczalnych w wodzie i lipidach we wdychanym powietrzu oraz
cząsteczki zapachowe ulatniające się z pokarmów w trakcie żucia.
Węch
Ludzie – około 40 mln komórek węchowych, psy około 1 mld;
Kobiety mają średnio lepszy węch, ale są duże indywidualne różnice;
Około 1.000 różnych receptorów węchowych, każdy zapach pobudza wiele
receptorów i każdy receptor reaguje na wiele zapachów;
Uszkodzenia kory węchowej powodują nieprzyjemne halucynacje węchowe
(czasami oznaka ataku padaczki).
Powierzchnia
nabłonka
węchowego
(cm
2
)
Liczba komórek
węchowych
(mln)
Jamnik
75
125
Owczarek
150
220
Człowiek
5
60
Węch
Węch jest bezpośrednio połączony z ciałem migdałowatym układu
limbicznego;
Ok. 5 mln neuronów przesyła sygnały przez nerw węchowy do skupisk
neuronów w opuszce węchowej;
Drogi pobudzeń:
Receptory => opuszka węchowa => kora gruszkowata i otaczające ciało
migdałowate => boczna część podwzgórza => kora okołooczodołowa;
Receptory => opuszka węchowa => kora gruszkowata i otaczające ciało
migdałowate => jądro przyśrodkowo-grzbietowe wzgórza => kora
okołooczodołowa;
Receptory => opuszka węchowa => kora gruszkowata => kora
węchomózgowa => hipokamp.
Węch
Dotyk
Dotyk (układ czuciowy) jest uznawany za jeden ze zmysłów, jednak
wrażenia określane łącznie jako dotyk są kombinacją sygnałów
przesyłanych przez komórki reagujące na ciepło lub zimno, nacisk oraz
uszkodzenie;
Zmysł dotyku mieści się w skórze. Wśród narządów czucia można wyróżnić:
narządy czucia powierzchniowego
– występują w skórze w postaci ciałek
odbierających wrażenia dotykowe, ciepła, zimna, nacisku, pieczenia,
swędzenia. Są rozmieszczone nierównomiernie (najwięcej znajduje się na
wargach, opuszkach palców, podeszwach stóp, a najmniej w skórze
grzbietu);
narządy czucia głębokiego
– leżą głęboko pod skórą (np. w mięśniach,
stawach, więzadłach). Są bardzo podobne do ciałek czucia
powierzchniowego. Dzięki nim ocenia się także kształt, ciężar,
elastyczność.
Smak
Zmysł smaku jest tzw. zmysłem chemicznym – jego receptory reagują na
substancje chemiczne znajdujące się w pokarmach lub napojach;
Receptory smakowe zaliczane są do receptorów kontaktowych – odbierają
informacje od substancji chemicznych działających bezpośrednio na język,
na którym rozmieszczone są kubki smakowe;
Receptory smakowe odbierające bodźce smakowe znajdują się głównie na
błonie śluzowej języka, na podniebieniu miękkim i tylnej ściance gardła;
Receptory smakowe odbierają podniety chemiczne pochodzące jedynie z
substancji rozpuszczonych w wodzie.
Smak
Podstawową jednostką czynnościowo – strukturalną zdolną do odbioru
różnych wrażeń smakowych jest
kubek smakowy
. Składa się on z komórek
smakowych i komórek podporowych;
Najwięcej kubków smakowych występuje na grzbietowej powierzchni
języka, który oprócz innych funkcji pełni rolę narządu smaku. Błona
śluzowa języka wytwarza brodawki, w których znajdują się kubki smakowe;
Morfologicznie kubki smakowe są do siebie podobne.
Brodawka okolona: KS – kubek smakowy;
R – rowek smakowy; G – gruczoł
ślinowy.
Smak
4 podstawowe smaki:
Słodki
: organiczne cząsteczki, cukry,
alkohole;
Gorzki
: cząsteczki organiczne,
często trucizny;
Słony
: roztwory soli, jony, np. kation sodu,
wrażenie modyfikowane przez aniony,
np. NaCl i NaK;
Kwaśny
: jony wodorowe,
aniony mogą zmodyfikować efekt.
Smak
Wszystkie rodzaje kubków smakowych są rozmieszczone na całej
powierzchni języka i każdy fragment języka może odczuwać każdy ze
smaków. Zdarza się jednak, że niektóre rejony języka różnią się
wrażliwością na różne bodźce smakowe;
Liczba kubków smakowych u człowieka zmniejsza się z wiekiem i w okresie
starości występuje ich o połowę mniej niż było na początku (około 2.000);
Kubki smakowe mają odmienną wrażliwość chemiczną i to im umożliwia
odróżnianie wrażeń smakowych;
Duże indywidualne różnice w odczuwaniu smaku (25%populacji jest
szczególnie wrażliwa na gorycz). Wrażliwość na smaki wynika z
uwarunkowań genetycznych.
Smak
Substancje chemiczne zawarte w pokarmach i napojach rozpuszczają się w
jamie ustnej i następnie wchodzą do kubka smakowego, gdzie pobudzają
receptory smakowe;
Powstałe impulsy dostają się nerwami do ośrodków smaku, które znajdują
się w zakręcie zaśrodkowym kory czuciowej;
W rozróżnianiu bardziej subtelnych wrażeń smakowych narząd smaku jest
wspomagany przez narząd powonienia. Węch jest 10.000 bardziej wrażliwy
na stężenie cząsteczek chemicznych niż smak. Bez węchu wrażenia
smakowe są bardzo słabe;
W mózgu nakładają się na siebie informacje „węchowe” i pochodzące z
kubków smakowych, dzięki czemu powstają odpowiednie wrażenia
smakowe;
W mózgu następuje interpretacja wrażeń smakowych.
Równowaga
Receptorami równowagi są proprioreceptory znajdujące się w części statycznej
błędnika;
Część statyczną budują przedsionek i trzy kanały półkoliste = aparat
przedsionkowy, który stanowi właściwy narząd równowagi;
Aparat ten odpowiada za sygnalizacje zmian ułożenia ciała względem otoczenia
oraz zmian ustawienia głowy względem ciała oraz za utrzymanie równowagi;
Przewody półkoliste (przedni, boczny, tylny) wypełnione są śródchłonką i
ustawione w trzech płaszczyznach (prostopadle do siebie), zakończone
bańkami uchodzące do wspólnej komory – łagiewki połączonej z błoniastym
woreczkiem;
Woreczek komunikuje się ze ślimakiem;
W bańkach przewodów półkolistych znajdują się komórki receptorowe, których
rzęski są sklejone galaretowatą substancją = osklepek.
Równowaga
Obroty głowy powodują przesuwanie się śródchłonki wewnątrz
przewodów półkolistych i nacisk na osklepek = pobudzenie receptorów;
Położenie głowy w bezruchu odczytywane za pomocą impulsów
wywoływanych przez nacisk otolitów (kryształy szczawianu wapnia) na
plamki statyczne (komórki rzęskowe) w woreczku i łagiewce;
Komórki receptorowe => włókna czuciowe => nerwy przedsionkowe
=> jądra przedsionkowe w rdzeniu przedłużonym => OUN (kora
móżdżku, rdzeń kręgowy, jądra ruchowe dla mięśni gałek ocznych);
Natychmiastowa zmiana w napięciu mięśni kończyn i tułowia oraz
ustawienie gałek ocznych.
Ćwiczenia – część
praktyczna
Czucie dotyku
Zmysł słuchu
Lokalizacja źródła dźwięku
Pole widzenia
Widzenie barw
Plamka ślepa