Analiza techniczna
Teoria Dowa i inne
elementy analizy
technicznej
Kurs analityka giełdowego
Cz. 1
Analiza techniczna
Teoria Dowa i inne
elementy analizy
technicznej
Kurs analityka giełdowego
Cz. 1
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•2
Analiza techniczna
• Uczucia rządzące inwestorami
na giełdzie:
Strach i chciwość
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•3
Analityk techniczny
• Osoba, która uświadomiła sobie
fakt, że rynek nie jest logiczny lecz
emocjonalny.
• Analiza techniczna pozwala sobie na
takie wyniesienie się ponad logikę,
które eliminuje emocjonalizm i
pozwala wykorzystać emocje
innych.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•4
AT / AF
• Metody analizy technicznej są
sprzeczne z intuicją.
• Różnice między AT i AF
przypominają różnicę między
fizyką newtonowską i mechaniką
kwantową.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•5
AT / AF
• Przez większość czasu tłum ma rację –
„szanuj trend”
• Inwestowanie wbrew opinii większości
należy rozważyć dopiero wtedy, gdy ceny
znajdą się na nienormalnym poziomie.
• W okolicach punktów zwrotnych tłum się
myli – dopiero wtedy należy
rozpoznawać skrajne stany emocjonalne.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•6
Dlaczego AT sprawdza
się?
•
Odzwierciedla ona proces filtrowania
•
Cena i wolumen oddają ocenę akcji wyrażaną
przez inwestorów, śledzących rynek.
•
W cenie znajdują odbicie nie tylko informacje
fundamentalne ale także emocje.
•
Rynek jest bardzo skuteczny jeśli chodzi o
przełożenie informacji i wydarzeń na ceny –
ale przełożenie odbywa się przez filtr emocji.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•7
AT - zastosowanie
• Rynki akcji
• Indeksy rynkowe
• Indeksy branżowe
• Pojedyncze akcje
• Waluty
• Stopy procentowe
• Towary (commodities)
• Kontrakty terminowe
• Opcje
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•8
AT / AF
• Metody analizy na giełdzie:
• Analiza techniczna
• Analiza fundamentalna
• Analiza międzyrynkowa
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•9
Analiza fundamentalna
• Analiza fundamentalna – jest
metodą przewidywania przyszłych
ruchów
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•10
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•11
Fundamentalne
Gospodarka
Branża
Spółka
Wyniki
finansowe
spółek
Wewnętrzna
wartość akcji
Giełdowe
Sytuacja na
rynku papierów
wartościowych
Odchylenia od
wartości
wewnętrznej
Cena
akcji
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•12
Hossa - Bessa
• Czynniki gospodarcze stanowią
bezpośrednią przyczynę hossy lub
bessy.
• Wykresy, będące głównym narzędziem
analizy technicznej, odzwierciedlają
psychologię panującą na rynku byka
czy też niedźwiedzia.
• „Za każdą formacją z wykresów stoi
tłum inwestorów”
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•13
Aksjomaty AT
•
Trzema
najważniejszymi
aksjomatami
analizy
technicznej są:
1. Rynek dyskontuje wszystko.
2. Ceny podlegają trendom.
3. Historia się powtarza.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•14
Rynek dyskontuje
wszystko
• Do
najważniejszych
uwarunkowań
mających
bezpośredni wpływ na wycenę
danego towaru, należą czynniki:
1. Fundamentalne
2. Polityczne
3. Psychologiczne
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•15
Cena akcji
WWA
Informacje
ze spółek
WWA - Wartość
wewnętrzna akcji
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•16
Ceny podlegają
trendom
• Trend ma zasadnicze znaczenie w
większości metod analizy technicznej.
• Znaczna część metod stworzonych
przez analizę techniczną ma na celu
badanie właśnie trendów poprzez ich
rozpoznawanie i śledzenie tendencji
już istniejących.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•17
Ceny podlegają
trendom
A. Elder porównuje rynek do wielkiego,
falującego
oceanu,
pojedynczego
inwestora zaś do żeglarza: „Inwestor
musi analizować trendy i ich zwroty,
podobnie jak żeglarz studiuje ocean”.
„Inwestorzy w czasie trendów muszą
respektować siłę rynku”.
• Jedną z najważniejszych prawd analizy
technicznej pozostaje przecież zasada:
„nie walcz z trendem”.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•18
Historia się powtarza
Analiza techniczna w znacznej mierze opiera
się na badaniu ludzkiej psychiki.
Określone
zachowania
inwestorów
sprzedających lub kupujących akcje, tworzą
na wykresach charakterystyczne formacje
cenowe.
Formacje cenowe powstające na wykresach
badanych przez analizę techniczną, znane są
już od ponad stu lat i pozwoliły na
sformułowanie
twierdzeń
dotyczących
psychologii rynku hossy i bessy.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•19
Historia się powtarza
Z uwagi na fakt, że formacje te sprawdziły się
w przeszłości, analiza techniczna przyjmuje
założenie, że znajdą one swoje potwierdzenie
także i w przyszłości.
Badacze rynków finansowych są przekonani,
że przy obecnie szybkim tempie rozwoju
rynków finansowych, jedyną rzeczą, która się
nie zmienia lub też ewoluuje stosunkowo
wolno jest właśnie psychika ludzka.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•20
Historia się powtarza
W roku 1932 czy 1966 ludzie
reagowali w podobnie emocjonalny
sposób na nowe wiadomości czy
rozwój sytuacji gospodarczej, jak
czynią to dzisiaj. Wiadomości i
sytuacja gospodarcza są inne, ale
ludzkie reakcje pozostają takie same
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•21
Rodzaje wskaźników -
wprowadzenie
• Analiza szeregów czasowych posługuje się
trzema rodzajami wskaźników:
• 1. Natężenia – uzyskujemy jako stosunek
dwu różnych wielkości pozostających w pewnym
związku logicznym. Np. stosunek liczby ludności
jakiegoś kraju do wielkości jego terytorium.
• 2. Struktury – powstają poprzez porównanie
części badanej zbiorowości z całą zbiorowością.
Wskaźniki struktury określają, jaką część
całości stanowią wyróżnione elementy.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•22
Rodzaje wskaźników -
wprowadzenie
• 3. Dynamiki – otrzymujemy
jako stosunek wartości zmiennej
zależnej w okresie badanym do jej
wartości w okresie podstawowym.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•23
Rodzaje wskaźników -
wprowadzenie
• Analiza techniczna wykorzystuje wskaźniki
natężenia w postaci siły relatywnej
mierzącej wzajemną się dwu aktywów
finansowych lub też relację danego papieru
wartościowego do indeksu wiodącego.
• Typowe wskaźnik natężenia stosowane w
analizie technicznej to Spread i Ratio.
• Pierwszy stanowi różnicę cen dwu
towarów, podczas gdy drugi jest wynikiem
ilorazu ich cen.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•24
Potwierdzenie trendu
przez wskaźniki
• Analiza techniczna przypisuje bardzo
istotną rolę koncepcji potwierdzania
lokalnych dołków i górek cenowych przez
lokalne górki i dołki wskaźnika (oscylatora),
przy pomocy którego dokonujemy badania.
• Wszelkie odstępstwa od tej zasady noszą
miano dywergencji i są szczególnie
poszukiwanym elementem na akcjogramach
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•25
Przykład dywergencji cena – impet
(zmiana)
wskaźnika na rynku wzrostowym
Cena
Czas
Czas
Impet
wskaźnika
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•26
Położenie trendu na wykresie w
szeregach
czasowych
i
analizie
technicznej
Analiza techniczna
Szeregi czasowe
t
t
ce
na
ce
na
trend
trend
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•27
Jun
Jul
Aug
Sep Oct
Nov Dec 2001 Feb Mar
Apr May Jun
Jul
Aug
Sep Oct
Nov Dec 2002
10000
20000
30000
x10
Volume
80
85
90
95
100
105
110
115
120
125
130
135
140
145
150
Linia trendu między punktami AB
dopasowana MNK
A
B
Linia trendu między punkatami CD
narysowana przy pmocy MNK
Dwie linie pomocnicze (powyżej i
poniżej linii trendu) narysowane zostały
w odległości 2 odchyleń standardowych
są to tzw. kanały Raffa
C
D
BRE Bank
100
Linear Regression Indicator
-1
0
1
2
Linear Regression Slope
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•28
Stopa zwrotu w czasie t
• Stopa zysku akcji w okresie t jest
zdefiniowana jako:
• gdzie:
• R
t
– stopa zysku akcji w przedziale czasu od t-1 do t,
• C
t
– kurs akcji w momencie czasu t,
• C
t-1
– kurs akcji w momencie czasu t-1,
• D
t
– wielkość dywidendy wypłaconej w przedziale czasu od t-1
do t.
• PP
t
– wielkość praw poboru w przedziale czasu od t-1 do t.
1
1
t
t
t
t
t
t
C
PP
D
C
C
R
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•29
Stopa zwrotu w czasie t
• Na podstawie stóp zysku można wyznaczyć
trzy ważne charakterystyki akcji.
• Pierwszą
jest
przeciętna
(inaczej
oczekiwana) stopa zysku, informująca o
atrakcyjności inwestowania w akcję.
• Drugą jest ryzyko związane z akcją. Określa
je zmienność stopy zysku akcji, a więc np.
odchylenie standardowe (lub wariancja)
stopy zysku
.
Przy czym zachodzi związek: im
większa zmienność stopy zwrotu z akcji, tym
większe ryzyko z nią związane.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•30
Stopa zwrotu w czasie t
• Trzecia charakterystyka odnosi się do pary
akcji i jest to korelacja stóp zysku.
• Ma ona duże znaczenie przy tworzeniu
portfela akcji.
• Inwestor stara się stworzyć portfel akcji w
taki sposób aby, charakteryzował się on jak
największą oczekiwaną stopą zysku i
jak najmniejszym ryzykiem.
• Okazuje się, że duże znaczenie ma
uwzględnianie w portfelu tych akcji,
których stopy zysku są skorelowane
ujemnie lub słabo dodatnio.
R
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•31
Stopa zwrotu w czasie t
• W analizie relacji stopa zwrotu z
inwestycji – ryzyko stosuje się także inne
miary ryzyka akcji np.:
• semiwariancja,
• odchylenie przeciętne stopy zwrotu,
• semiodchylenie przeciętne stopy
zwrotu,
• poziom bezpieczeństwa,
• prawdopodobieństwo nieosiągnięcia
poziomu aspiracji.
R
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•32
Rodzaje wykresów
• Słupkowe
• Świecowe
• W cenach zamknięcia
• Kółko i krzyżych (P&F)
• Techniki japońskie (renko, kagi,
przełamanie trzech linii)
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•33
Czas
• Wykres Intraday (ticki, minuty, 5 –
minut, 10 – minut, 30- minut,
godzina).
• Dzienny
• Tygodniowy
• Miesięczny
• Kwartalny
• Roczny
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•34
Przykład notowań intraday
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•35
Czas wg GPW
• Na potrzeby statystyki sporządza się wykresy w ujęciu
kwartalnym i rocznym. Wykresy dzienne, tygodniowe i
miesięczne stosuje się do analizy rynku w ujęciu średnio
-
i długoterminowym. Terminy te w analizie technicznej
oznaczają trochę co innego niż na przykład na rynku
finansowym.
• Krótki termin to w analizie technicznej okres do 4
tygodni.
• Średni termin - od 1 do 9 miesięcy.
• Długi termin rozpoczyna się od 9 miesięcy.
• Niektórzy uważają, że pieniądze można zarabiać
korzystając ze zmian cen w trakcie jednej sesji. Graczy,
którzy rozpoczynają i kończą transakcję w tym samym
dniu, nazywamy daytraderami.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•36
Skale
• Arytmetyczna
• Logarytmiczna
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•37
Skale
•
Skala arytmetyczna utrzymuje takie same
odległości w ujęciu bezwzględnym. To
znaczy, że odległość na wykresie między ceną
2 i 4 będzie taka sama, jak między 100 i 102.
Mimo, iż w pierwszym wypadku kurs wzrósł
100%, to w drugim tylko 2%. Skala
arytmetyczna słabo nadaje się do
konstruowania wykresów długoterminowych,
na których znajdować się będą bardzo różne
ceny. Szczególnie utrudniona jest obserwacja
kursów akcji, które znacząco spadły.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•38
Skale
• Skala logarytmiczna zachowuje takie
same odległości w ujęciu
procentowanym (względnym). Jeśli
zmianę ceny z 2 do 4 dzieli na wykresie
2 cm, to również wzrost ze 100 do 200
oznaczać będzie przesunięcie się w
górę o 2 cm. W obydwu wypadkach
notowania zmieniły się o 100%.
Teoria Dowa
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•40
Teoria Dowa
• Za ojca klasycznej analizy technicznej
uznaje się Charles’a H. Dowa, który w dniu
3.07.1884
r.
opublikował
założenia
dotyczące tzw. średniej Dowa.
• Średnia obejmowała akcje zaledwie 11 firm,
w tym dziewięciu spółek kolejowych (Dow
Rails). W trzy lata później została ona
podzielona na dwa odrębne wskaźniki:
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•41
Teoria Dowa
• Średnią przemysłową obejmującą
akcje 12 firm przemysłowych – Dow
Jones Industrial Average (DJIA)
• Średnią transportową utworzoną na
bazie 20 firm transportowych – Dow
Jones
Transportation
Average
(DJTA)
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•42
Pierwotny skład średniej
DJIA
1. American Cotton Oil
2. American Sugar Refining
3. American Tabacco
4. Chicago Gas
5. Distilling & Cattle Feeding
6. General Electric
7. Laclede Gas Light
8. Nationa Lead
9. North American
10.Tennessee Coal, Iron & Railroad\
11.US Leather
12.Us Rubber
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•43
Teoria Dowa
Aktualnie w skład:
• DJIA wchodzi 30 spółek przemysłowych,
• DJTA - 20 spółek transportowych,
• DJUA (Dow Jones Utility Average) - 15
spółek użyteczności publicznej.
Razem 65 przedsiębiorstw stanowi
DJCA (Dow Jones Composite Average).
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•44
Teoria Dowa - 1
Średnie giełdowe tzn. DJIA i DJTA
dyskontują wszystko.
W stosunku do pierwszego kanonu
analizy technicznej zachodzi tutaj
istotna zmiana:
to nie rynek, ale
średnie giełdowe
są czynnikiem
dyskontującym.
Każdy
czynnik
zewnętrzny oddziałujący na popyt i
podaż znajduje swoje odzwierciedlenie
w średnich rynkowych.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•45
Teoria Dowa - 2
Wyróżniamy trzy rodzaje trendu:
główny, wtórny i krótkookresowy.
Trend wzrostowy ma miejsce wtedy,
gdy każdy kolejny szczyt i dołek
występuje na coraz wyższym poziomie.
O trendzie spadkowym możemy
mówić wtedy, gdy każdy kolejny dołek
i szczyt występują na coraz niższym
poziomie.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•46
Teoria Dowa - 2
Trendy główne trwają zazwyczaj od kilkunastu
miesięcy do kilkunastu lat.
Trendy wtórne stanowią korektę trendów
głównych. Wtórne trendy zniżkujące znoszą
część fali wzrostowej trendu głównego.
W przypadku wtórnych trendów zwyżkujących
możemy mówić o
korekcie technicznej
następującej
po
silnej
fali
deprecjacji
stanowiącej zniżkujący trend główny. Zazwyczaj
trendy wtóre trwają od kilku tygodni do kilku
miesięcy – rzadko dłużej.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•47
Teoria Dowa - 2
Trendy
krótkookresowe
zwane
również mniejszymi, przebiegają od
kilku godzin do kilku tygodni.
Składają się one na trendy wtórne –
często trend wtórny jest kompozycją
trzech ruchów trendów mniejszych.
Ich znaczenie w teorii Dowa jest
nieznaczne.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•48
Teoria Dowa - 2
Obecnie z uwagi na zwiększenie
tempa zawieranych transakcji i
upowszechnienie
handlu
elektronicznego
coraz większego
znaczenia
nabierają
trendy
mniejsze
, które mogą dzielić się na:
• sekundowe,
• minutowe
• godzinowe.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•49
Teoria Dowa - 3
Trend główny przebiega zazwyczaj w trzech
fazach. Pierwsza z nich to faza akumulacji
polegająca na skupowaniu akcji przez
najbardziej wytrawnych inwestorów
momencie, kiedy wszystkie niekorzystne
informacje są już zdyskontowane przez
rynek.
Liderami wzrostów w pierwszej fazie są
zazwyczaj firmy, których zyski są uzależnione
od poziomu stopu procentowej.
[1] W literaturze przedmiotu wytrawni gracze określani są
jak tzw. silne (mocne) ręce.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•50
Teoria Dowa - 3
Faza
druga,
w
której
uczestniczy
większość
inwestorów
podejmujących
swoje decyzje z wykorzystaniem analizy
technicznej,
charakteryzuje
się
szybkimi
wzrostami
cen
akcji
i
napływaniem na rynek coraz lepszych
informacji ekonomicznych.
Prym wiodą teraz spółki cykliczne, tj. takie
których zyski pozostają w ścisłym związku
z przebiegiem cyklu koniunkturalnego.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•51
Teoria Dowa - 3
W tej fazie dochodzi
do zmiany giełdowych
liderów.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•52
Teoria Dowa - 3
W trzeciej fazie biorą udział
masowo inwestorzy, przekonani, że
doskonałe wiadomości i prognozy
gospodarcze wywindują ceny do
niebotycznych rozmiarów.
W
ostatniej
fazie
rynku
obserwujemy nasilenie transakcji
o charakterze spekulacyjnym.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•53
Teoria Dowa - 3
Z punku widzenia kapitalizacji poszczególnych
firm należy odnotować fakt, że firmy o dużej
kapitalizacji i dobrych fundamentach
(tzw. blue
chips)
wzrastają w czasie pierwszych dwu faz
cyklu hossy.
W fazie trzeciej ich kurs praktycznie się nie
zmienia, oddając pola silnej aprecjacji cen akcji o
znacznie mniejszej kapitalizacji (zwanych
MidCap
od Middle Capitalization oraz
SmallCap
od Small
Capitalization)
lub
gorszych
wynikach
ekonomicznych (tzw.
High Flyers
czy też
Junk
Stocks
)
lub niskiej cenie giełdowej akcji (tzw.
Penny Stocks
).
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•54
Teoria Dowa - 3
W pobliżu szczytu hossy, tj. zakończenia
fazy trzeciej, inwestorzy, którzy nabyli
akcje w fazie początkowej, przystępują
do
realizacji zysków
, odsprzedając
akcji mniej doświadczonym inwestorom.
Trzecia
faza
trendu
wzrostowego
przechodzi stopniowo w
pierwszą fazę
bessy
,
kiedy
grono
inwestorów
przystępujących do realizacji zysków
systematycznie się powiększa.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•55
Teoria Dowa - 3
Ceny akcji minęły już swoje maksimum i
wykazują znacznie większą łatwość do
spadków niż wzrostów.
Pierwsza faza bessy przechodzi dość
gwałtownie w etap drugi zwany
paniką
.
Podaż akcji znacznie przewyższa popyt
wywołując gwałtowną zniżkę cen. Panika
zazwyczaj trwa od kilku dni do kilku tygodni.
Po osiągnięciu lokalnego dołka obserwujemy
zwyżkujący
trend
wtórny
wymazujący
znaczną część zniżki z okresu paniki.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•56
Teoria Dowa - 3
Trzecią fazą jest rozczarowanie.
Inwestorzy, którzy nabyli walory w trakcie
paniki oraz ci, którzy utrzymali pozycję długo w
czasie jej trwania, poddają się przystępując do
wyprzedaży
akcji.
Zniżce
towarzyszą
pogarszające się wiadomości ekonomiczne.
Na tym etapie wielu inwestorów nie wytrzymuje
psychicznie odwracając się na zawsze lub też na
stosunkowo długi okres czasu od giełdy.
Należy jednak zauważyć, że każda hossa i
każda bessa różnią się nieco przebiegiem
od siebie.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•57
Teoria Dowa - 3
Np. krach z 1929 r. zarejestrował aż
pięć faz paniki
, podczas gdy inne w
ogóle nie odnotowały tej fazy.
W ogólności można powiedzieć, że im
dłuższa i silniejsza hossa tym
dłuższa i silniejsza bessa po niej
następująca.
Hossa internetowa z przełomu 1999 /
2000 r. doprowadziła indeks Nasdaq do
niebotycznego poziomu 5000 punktów.
Bessa trwała prawie 3 lata.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•58
Teoria Dowa - 3
Drugą regułą, którą stosuje się do
oszacowania przybliżonego czasu
trwania bessy można sformułować w
następujący sposób:
bessa wymazuje ok. 50% wzrostu
poprzedzającej ją hossy i trwa
zazwyczaj od ¼ do 1/3 czasu
poprzedzającej ją hossy.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•59
Teoria Dowa - 4
Średnie rynkowe muszą się nawzajem
potwierdzać.
Każdy
istotny
sygnał
zapowiadający hossę lub bessę musi zostać
potwierdzony przez wskazania DJIA i DJTA.
W przypadku, kiedy tylko jedna z tych
średnich daje sygnał zajęcia lub likwidacji
pozycji długiej – sygnał ten nie jest zdaniem
Dowa wiarygodny.
Ważne, aby potwierdzenie wskazań jednej
średniej przez drugą wystąpiło stosunkowo
szybko – zdaniem twórcy teorii co najwyżej na
przestrzeni trzech miesięcy od wystąpienia
pierwszego wskazania.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•60
72
74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 00 01 02 03 04
500
1000
1500
2000
2500
3000
3500
4000
4500
5000
5000
10000
15000
DJTA
DJIA
Dow Jones Indu Average, Dow Jones Trans Average (USA)
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•61
2001 A M J J A S O N D 2002 A M J J A S O N D 2003 A M J J A S O N D 2004 A M J J A S O N D 2005 A M J J A S O N D 2006 A M
5000
10000
15000
20000
25000
30000
35000
40000
45000
50000
x100
5000
10000
15000
20000
25000
30000
35000
40000
45000
50000
x100
Trend wzrostowy na wolumenie
Volume
900
1000
1100
1200
1300
1400
1500
1600
1700
1800
1900
2000
2100
2200
2300
2400
2500
2600
2700
2800
2900
3000
3100
900
1000
1100
1200
1300
1400
1500
1600
1700
1800
1900
2000
2100
2200
2300
2400
2500
2600
2700
2800
2900
3000
3100
WIG20
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•62
Teoria Dowa - 5
• Zmiana wolumenu stanowi potwierdzenie
trendu.
• Obroty mają tendencję wzrostu z trendem
głównym.
• W czasie rynku byka wolumen wzrasta
podczas zwyżki a maleje podczas zniżki.
• I odwrotnie, w czasie bessy wolumen wzrasta
podczas zniżki i maleje podczas zwyżki.
• Tendencję tę obserwujemy także podczas
trendów wtórnych.
• Należy podkreślić, że analiza wolumenu obrotu w teorii Dowa
jest aspektem drugorzędnym – najważniejszy jest sam ruch cen.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•63
Teoria Dowa - 6
•
Trend jest kontynuowany dopóki nie
pojawią się definitywne oznaki jego
odwrócenia.
•
Istniejący trend wykazuje tendencję do
kontynuacji swojego dotychczasowego
kierunku.
•
Sygnał zmiany trendu może nastąpić w
każdej chwili, ale dopóki nie następuje, gracz
giełdowy musi szanować ustalony trend.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•64
Teoria
Dowa -
6
• O zmianie trendu ze wzrostowego na
spadkowy będziemy mówić wtedy, gdy kolejna
zwyżka (punkt C) nie zdoła przekroczyć
poprzedniego szczytu (punkt A), a kolejna
zniżka cen (punkt D) przełamała poziom dołka
występującego po pierwszym szczycie (punkt
B).
• W tym przypadku sygnał sprzedaży zostaje
wygenerowany w momencie przebicia poziomu
pierwszego dołka (punkt S).
A
B
C
D
S
A
B
C
K
D
Zmiana trendu wzrostowego
na spadkowy. Sygnał
sprzedaży w S.
Zmiana trendu spadkowego na
wzrostowy. Sygnał kupna w K.
Hossa
Bessa
Hossa
Bessa
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•65
Teoria
Dowa - 6
• Zmiana trendu spadkowego na wzrostowy
występuje, gdy kolejna zniżka (punkt C) nie
zdoła przekroczyć poprzedniego dołka (punkt
A), a kolejna zwyżka cen (punkt D) przebije
szczyt występujący po pierwszym dołku (punkt
B).
• Sygnał kupna zostanie utworzony w momencie
przebicia pierwszego szczytu (punkt K).
A
B
C
D
S
A
B
C
K
D
Zmiana trendu wzrostowego
na spadkowy. Sygnał
sprzedaży w S.
Zmiana trendu spadkowego na
wzrostowy. Sygnał kupna w K.
Hossa
Bessa
Hossa
Bessa
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•66
Teoria Dowa - 6
A
B
C
D
S
A
B
C
K
D
Zmiana trendu wzrostowego
na spadkowy. Sygnał
sprzedaży w S.
Zmiana trendu spadkowego na
wzrostowy. Sygnał kupna w K.
Hossa
Bessa
Hossa
Bessa
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•67
Rynek po teorii Dowa
• Wraz z powstaniem teorii Dowa rozpoczął
się proces tworzenia wykresów spółek i
indeksów giełdowych.
• W początkowej fazie na wykres nanoszona
była jedynie cena zamknięcia i data sesji.
• Kolejnym
krokiem
było
powstanie
wykresów punktowo - symbolicznych i
słupkowych oraz dodanie wolumenu
obrotu.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•68
Rynek po teorii
• Następnie
zaczęto
stosować
skalę
półlogarytmiczną
nanoszenie
różnych
wskaźników
nad
wykresem słupkowym danego aktywu.
• Wraz z powstaniem pierwszych wykresów
analizy technicznej rozpoczęły się badania
nad prawidłowościami wykazywanymi przez
trendy i kanały wzrostowe, spadkowe i
horyzontalne, poziomami wsparcia i oporu.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•69
Rynek po teorii
•
Skala półlogarytmiczna to taka,
w której na osi pionowej stosuje
się skalę logarytmiczną, natomiast
oś pozioma odzwierciedla, tak jak
w pozostałych przypadkach, upływ
czasu.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•70
Rynek po teorii
•
W skali odwróconej wyższe ceny akcji, z
układu standardowego, będą znajdowały się
bliżej osi poziomej niż ceny niższe.
• W związku z tym trend spadkowy z układu nie
odwróconego, przejdzie w trend wzrostowy w
układzie odwróconym.
• Odwrócenie
skali
umożliwia
często
dostrzeżenie
formacji
niewidocznych
w
układzie standardowym.
• Bardzo często też w skali odwróconej
przedstawia się oscylatory i wskaźniki
ujemnie skorelowane z ruchem ceny.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•71
• Wg teorii Dowa gdy mamy hossę
akcje zwyżkują średnio o 35%
• W ciągu ostatnich 100 lat teoria
Dowa tylko siedem razy
niepoprawnie prognozowała
symptom hossy
• Gdy teoria wskazuje bessę, akcje
tracą średnio po 6% wartości
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•72
7
14 21 28 4
11
August
18 25 1
8
15
September
22 29 6
13
October
20 27 3
10 17
November
24 1
8
15
December
22
5
12
2004
19 26 2
9
February
16
0
10000
30000
x10
Volume, Accumulation/Distribution, Chaikin A/D Oscillator
40
45
50
55
60
65
70
40
45
50
55
60
65
70
AGORA, Parabolic SAR
-2
-1
0
1
2
3
-2
-1
0
1
2
3
MACD
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•73
7
14 21 28 4
11
August
18 25 1
8
15
September
22 29 6
13
October
20 27 3
10 17
November
24 1
8
15
December
22
5
12
2004
19 26 2
9
February
16
0
10000
30000
x10
Volume, Accumulation/Distribution, Chaikin A/D Oscillator
65
60
55
50
45
40
65
60
55
50
45
40
Skala półlogarytmiczna i odwrócona
AGORA, Parabolic SAR
-2
-1
0
1
2
3
-2
-1
0
1
2
3
MACD
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•74
Rynek po teorii
• Wraz z nimi analiza techniczna
rozpoczęła wykorzystywanie złotej
proporcji i ciągów Fibonacciego, co
zaowocowało wytworzeniem takich
narzędzi jak:
• wachlarze Fibonacciego,
• strefy czasowe Fibonacciego
• poziomy zniesienia Fibonacciego.
Trendy
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•76
Linie trendu
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•77
Co to jest trend?
• Trend to kierunek (tendencja),
w którym podążają ceny.
• Nie poruszają one się w linii
prostej, ale tworzą na wykresie
serie szczytów i dołków, trend
to kierunek, w jakim układają
się na wykresie szczyty i dołki.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•78
Trend wyznaczanie
• Znacznie linii trendu określają dwa
czynniki: czas jaki obejmują i liczba
odbić od niej.
• Im dłuższy okres czasu linia
obejmuje i im więcej razy
powstrzymała ruch cen, tym
większe przypisuje się jej znaczenie.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•79
Podział trendów
1. Wzrostowe
2. Spadkowe
3. Horyzontalne (boczne)
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•80
Podział trendów
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•81
Trend wzrostowy,
spadkowy i boczny
• Z trendem wzrostowym mamy do czynienia
wtedy, kiedy kolejne szczyty i dołki
znajdują się na coraz wyższym poziomie
• W trendzie spadkowym kolejne szczyty i
dołki znajdują się na coraz niższym
poziomie.
• W trendzie bocznym szczyty i dołki
powstają mniej więcej na tej samej
wysokości
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•82
Lina trendu
wzrostowego
• Linia trendu wzrostowego jest
prostą biegnącą prawo skośnie
ku górze wzdłuż punktów
wyznaczonych przez dna
kolejnych korygujących zniżek.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•83
Trend
wzrostowy
• Aby wyznaczyć trend zwyżkujący należy wyodrębnić dwa
minima cenowe (1,2) przy czym drugie musi zostać
ustalone na wyższym poziomie niż pierwsze.
• Minima te muszą być oddalone od siebie przynajmniej o
pewien odcinek czasu, a pomiędzy nimi kurs musi
wyraźnie odejść (oddalenie od linii trendu) od
wyznaczanej właśnie linii trendu.
• Potwierdzenie trendu następuje, gdy kolejne minimum
cenowe (3) utworzy się na tej linii lub w jej pobliżu.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•84
Trend
wzrostowy
• Istnieją trzy kryteria ważności (w sensie technicznym)
trendu zwyżkującego:
– ilość potwierdzeń
: większa liczba dołków na linii bądź blisko
niej świadczy o większej sile trendu, tzn. każdy test trendu
podkreśla jego znaczenie
– odległość między punktami wyznaczającymi trend:
im
większy jest odstęp (w czasie) pomiędzy dołkami, tym
silniejszy trend
– kąt nachylenia:
im mniej stroma jest linia trendu, tym
większe jest jej znaczenie (tym trudniej trend będzie przebity
i tym ważniejszy jest sygnał sprzedaży po przebiciu trendu).
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•85
Trend wyznaczanie
• Wiarygodność przełamania
zwiększa odpowiednia dynamika i
rosnący wolumen.
• Po przełamaniu często występuje
ruch powrotny, dla którego
graniczeniem jest pokonana
wcześniej linia trendu.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•86
Trend
wzrostowy
• Sygnał sprzedaży zostaje wygenerowany, jeśli kurs przebija w
dół linię trendu (o co najmniej 3% w przypadku akcji, lub 2% w
przypadku indeksu – filtry cenowe).
• Uwaga 1:
Bardzo duży wzrost wolumenu obrotów podczas
przebicia linii trendu, a potem natychmiastowy powrót kursu
do tej linii może oznaczać fałszywy sygnał sprzedaży –
pułapka
hossy
.
• Uwaga 2:
Na początku głównego trendu wzrostowego
poprawnie wyznaczona linia najczęściej przebiega przez drugie
i trzecie minimum (a nie przez pierwsze i drugie). Wolumen
obrotów powinien potwierdzać trend tzn. powinien osiągać
wyższe wartości, gdy kurs wyznacza nowe maksima.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•87
Trend
wzrostowy
- taktyka
gry
• Jeśli posiadasz akcje:
• jeśli nastąpi przebicie w dół czerwonej linii trendu
sprzedaj natychmiast
• Przy dużym oddaleniu się ceny od linii trendu
można sprzedać walory i odkupić je ponownie przy
linii trendu
• Jeśli nie posiadasz akcji:
• Dokupowanie walorów ma miejsce przy linii trendu
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•88
Przykład
1997
1998
1999
2000
2001
2002 2003
2004
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
Przebicie trendu wzrostowego
i
U
T
[
BAUMA
BAUMA
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•89
Trend spadkowy - boczny
• Linia trendu spadkowego jest prostą
biegnącą prawo skośnie w dół
wzdłuż punktów wyznaczonych
przez wierzchołki kolejnych zwyżek.
• Także w przypadku trendu
bocznego, dolne i górne jego
ograniczenie, nazywa się liniami
trendu.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•90
Trend
spadkowy
• Aby wyznaczyć trend zniżkujący należy wyodrębnić
dwa maksima cenowe (1,2) przy czym drugie musi
zostać ustalone na niższym poziomie niż pierwsze.
• Maksima te muszą być oddalone od siebie
przynajmniej o pewien odcinek czasu (np. tydzień),
a pomiędzy nimi kurs musi wyraźnie odejść od
wyznaczanej właśnie linii trendu.
• Potwierdzenie trendu następuje, gdy kolejne
maksimum cenowe (3) utworzy się w jego pobliżu.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•91
Trend
spadkowy
• Istnieją trzy kryteria ważności (w sensie
technicznym) trendu zniżkującego:
– ilość potwierdzeń:
większa liczba szczytów na linii bądź
blisko niej świadczy o większej sile trendu, tzn. każdy test
trendu podkreśla jego znaczenie
– odległość między punktami wyznaczającymi trend:
im
większy jest odstęp (w czasie) pomiędzy szczytami, tym
silniejszy trend
– kąt nachylenia:
im mniej stroma jest linia trendu, tym
większe jest jej znaczenie (tym trudniej trend będzie
przełamany).
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•92
Trend
spadkowy
• Uwaga:
Przebicie w górę linii trendu
zniżkującego nie jest sygnałem kupna (może
być traktowane jako sygnał przygotowawczy) –
Kontrowersyjny punkt.
• Wolumen obrotów powinien potwierdzać trend
tzn. powinien osiągać wyższe wartości, gdy kurs
wyznacza nowe minima.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•93
Trend
spadkowy
- taktyka
gry
• Jeśli posiadasz akcje:
• jeśli nie sprzedałeś wcześniej, sprzedaj przy
potwierdzeniu trendu (trzeci punkt zwrotny)
• Jeśli nie posiadasz akcji:
• jeśli nastąpi wybicie w górę (W) przygotuj się do
zakupu - czekaj na inne sygnały kupna
(tutaj
kupują już agresywni gracze)
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•94
Trend wzrostowy – spadkowy –
taktyka gry
• Zawsze na początku analizy powinieneś wyznaczyć na
wykresie linie trendu i inwestować w zgodzie z trendem
głównym. Trendy pozwalają na zabezpieczenie przed zbyt
wczesnym wyjściem z rynku przy inwestycjach
długoterminowych.
• Ważne informacje dotyczące trendów:
• Trendy główne zwykle trwają przez długi okres czasu i w tym
czasie kursy akcji przebywają długą drogę.
• Ogromne zyski można by osiągnąć kupując na samym dnie
bessy, a sprzedając na samym szczycie hossy.
• Nie jest możliwe wykonanie ruchów opisanych w punkcie
powyżej.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•95
Trend wzrostowy – spadkowy –
taktyka gry
• Jest możliwe uniknięcie kupowania pod koniec hossy.
• Możliwe jest osiągnięcie zysków przy inwestycjach zgodnych z
trendem głównym, w trendzie drugorzędnym, a czasami nawet
na akcjach poruszających się przeciwnie do trendu głównego.
• Największe i najpewniejsze zyski można osiągnąć inwestując w
trendzie głównym przez większą część czasu jego trwania ale
nie w początkowej ani końcowej fazie tego trendu.
• Dlatego kapitał należy inwestować w największym stopniu w
środkowej fazie trendu głównego.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•96
Trend boczny
• Trend boczny obrazuje równowagę sił
między popytem i podażą.
• Szczyty i dołki położone są mniej
więcej na tym samym poziomie.
• Górne ograniczenie trendu bocznego,
na którym zostaje powstrzymany
wzrost, nazywane jest linią oporu.
• Dolne ograniczenie, które
powstrzymuje spadek cen, to linia
wsparcia.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•97
• Aby wyznaczyć kanał horyzontalny należy wyodrębnić dwa minima
cenowe (1,2) określające dolną poziomą krawędź kanału (trend
czerwony) oraz dwa maksima (A,B) wyznaczające prostą równoległą
do dolnej krawędzi (trend niebieski).
• Jeśli kurs porusza się w kanale, sygnałem kupna jest spadek w
okolicę dolnej jego krawędzi, a sygnałem sprzedaży wzrost w
pobliże górnego ograniczenia kanału.
• Jeżeli po dojściu kursu do górnej krawędzi następuje dalszy wzrost i
jej przebicie przy zwyżce wolumenu obrotów - zostaje
wygenerowany sygnał kupna.
• Jeżeli natomiast po spadku kursu do dolnej krawędzi kanału
następuje dalsza zniżka i przebicie tej krawędzi - zostaje
wygenerowany sygnał sprzedaży.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•98
• Pozycja długa:
• jak tylko ustali się czerwona linia trendu (1,2) wyznaczamy
prostą równoległą przechodzącą przez punkt (A) i od tego
czasu sprzedajemy blisko tej prostej a kupuj blisko czerwonej
linii trendu (posługujemy się oscylatorami)
• jeśli nastąpi przebicie w dół czerwonej linii trendu
sprzedajemy natychmiast (stop loss)
• Bez akcji
• kupujemy blisko czerwonej linii trendu począwszy od punktu
(3) a sprzedawaj blisko niebieskiej linii trendu
• Uwaga: Jeśli nastąpi wybicie w górę z kanału potwierdzone
wzrostem wolumenu obrotów można kupować na korekcie
.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•99
Trend boczny - LINIA
• Linia to horyzontalny ruch cen o bardzo
wąskim zakresie i w zasadzie oznacza po
prostu trend boczny.
• Linie stanowić mogą zarówno o
zakończeniu poprzedzającego je trendu,
mogą również być jedynie przerwą w
dotychczasowym ruchu cen.
• Linia to ruch cen trwający dwa, trzy tygodnie
lub dłużej, w czasie którego to okresu
odchylenia cen wahają się w granicach 5%. Taki
ruch wskazuje albo na akumulację, albo na
dystrybucję.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•100
Trend boczny - LINIA
Jednocześnie odchylenia powyżej granicy
linii w górę wskazują na akumulację i
przepowiadają wyższe ceny.
Spadki poniżej linii wskazują na
dystrybucję i przepowiadają niższe
ceny, które z pewnością wystąpią.
Zgodnie z tą definicję linię uznaje się za
odmianę trendu bocznego - to drugie
pojęcie jest szersze.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•101
Baza
(linia)
i wybicie
• Podczas kształtowania się formacji bazy kurs porusza
się w bardzo wąskim zakresie cen przy dość
regularnym niskim wolumenie obrotów. Im dłużej
kształtuje się baza, tym większy powinien być ruch cen
po wybiciu. Sygnał kupna zostaje wygenerowany po
wybiciu przez górne ograniczenie formacji (W). Podczas
wybicia powinien nastąpić znaczny wzrost wolumenu
obrotów.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•102
Baza
(linia)
i wybicie
- taktyka
gry
•
Jeśli posiadasz akcje:
•
sprzedaj na wybiciu w górę i odkup akcje na korekcie
po wybiciu
•
jeśli nastąpi wybicie w dół sprzedaj natychmiast
•
Jeśli nie posiadasz akcji:
•
kupuj dopiero po wybiciu w górę (potwierdzonym
wzrostem wolumenu obrotów) na korekcie po wybiciu
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•103
Odwrócenie linii trendu
• Odwrócenie trendu odbywa się
w trzech etapach:
• przełamanie linii trendu,
• ponowny test ostatniego dołka /
szczytu,
• początek nowej tendencji.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•104
Przełamanie linii trendu
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•105
Przełamanie linii trendu
• Punkt 1 - po przełamaniu spadkowej linii trendu
rozpoczyna się wzrost. Ale zwyżka dość szybko załamuje
się i ceny ponownie spadają w kierunku ostatniego dołka.
Punkt 2 - wsparcie, które wyznacza ostatni dołek,
okazuje się dostatecznie silne, żeby powstrzymać napór
podaży. Kurs akcji ponownie zaczyna rosnąć.
Punkt 3 - zbliżamy się do szczytu, na którym zakończyła
się poprzednia fala wzrostowa. Opór okazuje się za słaby,
żeby powstrzymać kupujących. Z dużym impetem i przy
zwiększonym wolumenie opór zostaje przełamany.
Rozpoczyna się trend wzrostowy.
To sygnał zachęcający do kupna akcji.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•106
Wachlar
z
• Wachlarz. Jest to pęk linii wychodzących z jednego
punktu, które tworzą linie wsparcia (względnie oporu)
dla kształtujących się w kolejnych okresach linii
trendu.
• Oznacza to sytuację, kiedy w następujących po sobie
okresach powstają odmienne trendy cenowe.
Przy rynku zwyżkującym formacja ta sygnalizuje
stopniowe osłabienie.
• Dawna linia wsparcia tego trendu staje się w tej
formacji na krótki czas, linią oporu. Ostrzeżenia o
zmianie przychodzą tu stopniowo.
A
B
C
D
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•107
Wachlarz
• Przekroczenie linii pierwszej i drugiej jest
poważnym sygnałem niebezpiecznego
zwrotu trendu cenowego.
• Przekroczenie trzeciej linii
zdecydowanie oznacza ukształtowanie
się nowego niekorzystnego poziomu cen.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•108
Wachlarz
• Podobne rozumowanie należy zastosować
w przypadku wachlarza występującego
przy trendzie zniżkującym.
• Wówczas pojawienie się tej formacji
oznacza poprawę trendu cenowego.
• Formację tę możemy znaleźć analizując
tylko dość długie okresy.
• W krótkich odcinkach czasu można bowiem
pomylić trend z przejściowymi
fluktuacjami.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•109
A
B
C
D
Przebicie
kolejnych linii
trendu w:
B, C i D
Opór
Wachlarz - przykład
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•110
Linie trendu
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•111
Trend przyspieszony
• Zadaniem linii trendu jest jak najlepsze
oddanie tempa trendu.
• Jeśli dotychczasowy trend przyspiesza,
konieczne jest czasem wykreślenie
bardziej stromo nachylonej linii trendu.
• Nową linię trendu nazywamy w takiej
sytuacji przyspieszoną linią trendu, a
wcześniejszą linię, właściwą linią trendu.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•112
Trend przyspieszony
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•113
Trend przyspieszony -
hiperbola
Hiperbola zwyżkująca
Wzrost wolumenu
obrotu przy
wybiciu w górę
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•114
Trend przyspieszony -
hiperbola
Hiperbola
zniżkująca
Wzrost wolumenu
oborotu na spadku
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•115
Hiperbola wzrostowa
February March
April
May
June
July
August
September October
NovemberDecember 2004
February
10000
30000
x100
10000
x10
Volume, Accumulation/Distribution, Chaikin A/D Oscillator
0
5
10
15
20
25
30
35
40
45
50
55
60
65
70
75
80
85
90
95
100
0
5
10
15
20
25
30
35
40
45
50
55
60
65
70
75
80
85
90
95
100
Boryszew
BORYSZEW Zaklady Chemiczne
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•116
Podział trendów - czas
• Trendy dzielą się na trzy rodzaje ze
względu na czas kształtowania i ich
znaczenie dla ruchów cen.
• Trend główny (długoterminowy) to - szeroki
podstawowy trend, ogólnie znany jako
znany jako hossa lub bessa, trwający przez
okres od nieco poniżej roku do kilku lat.
• Różne źródła podają różny minimalny czas
trwania trendu długoterminowego.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•117
Trend
• Istnieją dwa ważne czynniki, określające
istotność linii trendu:
• Pierwszy czynnik to ilość punktów, przez
które przebiega linia trendu - im więcej
punktów, tym znaczenie linii trendu jest
większe.
• Drugi czynnik to czas, jaki minął od ostatniego
testu linii trendu - im dawniej wykres kursu
próbował pokonać linię trendu, tym mniejszą
możesz przywiązywać do niej wagę.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•118
Podział trendów - czas
• Przyjmuję, że ruch cen w ramach
tej tendencji nie powinien być
krótszy niż dziewięć miesięcy.
• Oprócz hossy i bessy, także trendy
boczne mogą mieć charakter
długoterminowy.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•119
Podział trendów - czas
• Trend średnioterminowy trwa od miesiąca
do 9 miesięcy. (inni 3 tygodnie – 3 miesiące)
• Wyróżnić można dwa rodzaje trendów
średnioterminowych.
• Pierwszy to trendy zgodne z trendem
wyższego rzędu - nazywane głównymi
trendami średnioterminowymi.
• Trendy średnioterminowe, których kierunek
jest przeciwny do trendu głównego,
nazywamy trendami wtórnymi.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•120
Podział trendów - czas
• Trendy krótkoterminowe trwają do
czterech tygodni.
• Mają najmniejsze znaczenie i są
najtrudniejsze od wychwycenia.
• Często tworzą trendy wyższego
rzędu (średnioterminowe)
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•121
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•122
• Punkty 1 i 4 wyznaczają długoterminowy trend wzrostowy.
• Fale wzrostowe widoczne między punktami 1 i 2 oraz 3 i 4
to średnioterminowe trendy główne, których kierunek jest
zgodny z trendem wyższego rzędu.
• Spadki zawarte między punktami 2 i 3 oraz 4 i 5 to
korekty wtórne, czyli trendy średnioterminowe, których
kierunek jest przeciwny do trendu głównego.
• Punkty a, b, c, d, e, f, g i h wyznaczają trendy
krótkoterminowe - ich znaczenie jest niewielkie.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•123
Podział trendów
W
szczególności
wyróżnia
się
jeszcze
istnienie
trendów
wewnętrznych (wzrostowych lub
spadkowych). Identyfikacji trendu
dokonuje się m.in. na podstawie:
• Linii trendu
• Średnich kroczących
• Kanałów
trendu
i
ich
przełamania
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•124
Podział trendów
Poszczególne trendy wzrostowe
(spadkowe) dzielą się jeszcze na
słabo, umiarkowanie i silnie
wzrostowe.
Kwestia pomiaru siły trendu jest
umowna, niemniej w literaturze
przedmiotu można spotkać cały
szereg publikacji poświęcony
wyłącznie temu zagadnieniu
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•125
Podział trendów – V.
Sperandeo
Podział wg tzw. faz technicznych
• Faza akumulacji – zakupy dokonywane
są przez długoterminowych inwestorów
• Faza dystrybucji - sprzedaż jest
realizowana przez długoterminowych
inwestorów
• Ruch w górę lub w dół
• Konsolidacja – dostosowywanie się cen
w potwierdzonym trendzie po realizacji
zysków.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•126
Podział trendów – V.
Sperandeo
Przez fazę techniczną autor rozumie
odpowiedni układ linii powiązany w
określony sposób z wielkością obrotów.
Linią natomiast jest ruch cen trwający
trzy tygodnie lub dłużej, w czasie
którego odchylenia cen od obu średnich
(tj. Dow Jones Industrial Average i Dow
Jones Transportation Average) wahają
się w granicach około 5%.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•127
Podział trendów –
R. Koppela
i H. Abbela
Akumulacja – mały wolumen
obrotu, mała liczba otwartych
kontraktów i małe zmiany cen w
ciągu dnia. Wszystko związane z
rynkiem
jest
nieciekawe
i
zniechęcające.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•128
Podział trendów –
R. Koppela i H.
Abbela
Główna - zaczyna się od wybicia i dłuższego wzrostu, który
wynosi kurs ponad poziom akumulacji.
Nie widać żadnych przyczyn zwyżki ani w sytuacji
fundamentalnej ani w stanie publicznych wiadomości.
Obrót rośnie, ale zmienność rynku pozostaje niewielka. W
czasie trwania tej fazy do wiadomości publicznej
docierają informacje uzasadniające rozwijający się
właśnie
trend,
czemu
towarzyszy
zwiększone
zainteresowanie rynkiem.
Zmienność rynku rośnie, podobnie jak zakres dziennych zmian
cen. Upowszechnia się przekonanie o dalszych wzrostach.
W ten sposób trend wchodzi w kolejną fazę.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•129
Podział trendów –
R. Koppela i H.
Abbela
Dystrybucja
–
długoterminowi
inwestorzy, którzy zajęli długie pozycje
na etapie akumulacji, wykorzystują
publiczne zainteresowanie giełdą do
wyjścia z rynku. W tej fazie rynek
charakteryzuje
znaczna
zmienność,
rekordowy
poziom
otwartych
kontraktów, duży wolumen obrotu. W
tym
czasie
giełdzie
towarzyszy
zainteresowanie mediów.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•130
Podział trendów –
W. Gann
Trend możemy uznać za silnie wzrostowy, gdy
linia trendu utworzona na akcjogramie w skali
nominalnej
(nie
półlogarytmicznej)
jest
większa niż
45
stopni.
W przypadku, gdy linia ta ma nachylenie mniejsze
niż 45 stopni, mówimy o powolnym trendzie
wzrostowym.
Dla linii trendu wzrostowego nachylonej pod
kątem 45 stopni przyjmuje się określenie 1:1.
Dla W. Ganna miarą pomiaru siły trendu był kąt
jego nachylenia do osi czasu.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•131
Nachylenie linii trendu – A.
Elder
Kąt nachylenia linii trendu jest
najważniejszą informacją, jakiej
nam ona dostarcza.
A
C
Kąt nachylenia linii trendu
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•132
Nachylenie linii trendu – J.
Murphy
•
Miarą siły trendu są także proporcje zachodzące
między poszczególnymi ruchami cen.
•
Korekta poprzedniej fali znosi bardzo często
33%, 50% lub 66% zasięgu jej ruchu. Minimalna
korekta wynosi 33%, a maksymalna 66%.
•
W przypadku korekty silnego trendu wzrost lub
spadek cen wynosi w przybliżeniu jedną trzecią
uprzedniego ruchu.
•
Maksymalne zniesienie poprzedniego ruchu
wynosi 66% i obszar ten ma znaczenie krytyczne.
Jeśli dotychczasowy trend ma być kontynuowany,
korekta nie może być głębsza niż 66%.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•133
Metody AT służące do śledzenia
trendu
Analiza techniczna wypracowała cały szereg
metod służących do pomiaru siły trendu i
rynku.
Można tutaj wymienić chociażby wskaźnik
ADX, Stochastic czy też
wstęgę Bollingera
(zwykłe, ważone, ekspotencjalne) średnie
kroczące a także cała gama wskaźników
wyprzedzających trend i podążających za
trendem takich jak: MACD, DI, OBV, A/D, ROC,
RSI, CCI, Williams %R, należących już do
kanonów analizy technicznej.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•134
Kanały trendowe
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•135
Kanał wzrostowy – przykład
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•136
Kanały trendowe
• Kanały trendowe podobnie jak linie trendu
wyznaczają przede wszystkim kierunek
bieżącej tendencji.
• Na tej podstawie dzielą się na trzy grupy:
wzrostowe, spadkowe oraz boczne
(horyzontalne).
• Tworzy je układ dwóch równoległych
względem siebie linii przebiegających po
lokalnych maksimach oraz minimach
cenowych.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•137
Kanały trendowe
• Dominującą zaletą kanałów trendowych
są przede wszystkim bardzo wyraźnie
pokazane poziomy wsparcia i oporu,
które wyznaczają oczywiście punkty
zwrotne w granicach kanału.
• Niejednokrotnie po wybiciu z kanału
trendowego, zasięg ruchu jest co
najmniej równy jego wysokości.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•138
Kanał
wzrostowy
• Aby wyznaczyć kanał zwyżkujący należy wyodrębnić dwa
minima cenowe (1,2) określające czerwony trend
wzrostowy oraz dwa maksima (A,B) wyznaczające prostą
równoległą do linii trendu (niebieski trend wzrostowy).
• Jeśli kurs porusza się w kanale, sygnałem kupna jest
spadek w okolicę dolnej krawędzi kanału (czerwonej linii
trendu), a sygnałem sprzedaży wzrost w pobliże górnego
ograniczenia kanału (niebieskiej linii trendu).
• Wolumen obrotów powinien rosnąć gdy kurs wyznacza
nowe maksima, a maleć podczas zniżek kursu.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•139
Kanał
wzrostowy
- taktyka
gry
• Jeśli posiadasz akcje:
• jak tylko ustali się czerwona linia trendu (1,2) wyznacz prostą
równoległą przechodzącą przez punkt (A) i od tego czasu sprzedawaj
blisko tej prostej a kupuj blisko linii trendu
• jeśli nastąpi przebicie w dół czerwonej linii trendu sprzedaj natychmiast
• Jeśli nie posiadasz akcji:
• kupuj blisko czerwonej linii trendu począwszy od punktu (3) a
sprzedawaj blisko niebieskiej linii trendu
• Uwaga: W przypadku, gdy kanał nie jest bardzo stromy możesz też
kupować na korekcie po wybiciu w górę przez niebieską linię trendu
(jeśli wybicie zostało potwierdzone wzrostem wolumenu obrotów).
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•140
Kanał spadkowy
• Aby wyznaczyć kanał zniżkujący należy wyodrębnić dwa
maksima cenowe (1,2) określające niebieski trend
zniżkujący oraz dwa minima (A,B) wyznaczające prostą
równoległą do linii trendu (czerwony trend zniżkujący).
• Przy dojściu do górnej krawędzi kanału (3) następuje
wygenerowanie sygnału sprzedaży.
• Wolumen obrotów powinien rosnąć gdy kurs wyznacza
nowe minima, a maleć podczas zwyżek kursu.
• Uwaga: Już po ustanowieniu drugiego maksimum (2)
można wyznaczyć prostą równoległą do niebieskiej linii
trendu przechodzącą przez punkt (A), co umożliwia
wcześniejsze rozpoznanie kanału.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•141
Kanał
spadkowy
- taktyka gry
• Jeśli posiadasz akcje:
• jeśli nie sprzedałeś wcześniej, sprzedaj przy
potwierdzeniu niebieskiego trendu spadkowego (3)
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•142
Linia oporu i
linia wsparcia
• Jeśli założymy, że ruch cen wyrysował punkty
A,B,C,D,E, to należy przewidzieć cenę jaką osiągnie
zniżka na poziomie podtrzymania w punkcie F.
• Punkt F jest wtedy idealnym momentem kupna. Po
kupnie w punkcie F wystarczy trzymać akcje do
przewidywanego punktu G, który jest na poziomie
wyznaczonym przez linię oporu.
• W punkcie G sprzedaje się akcje
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•143
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•144
Poziom wsparcia i oporu
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•145
Poziom oporu
• Poziom oporu to "strefa, w której
aktywność podaży jest na tyle
wysoka,
że zaspokaja wszystkie oferty kupna
i jeszcze jest w stanie przez dłuższy
czas powstrzymać wzrost cen".
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•146
Poziom wsparcia
• Poziom wsparcia to strefa, "w
której popyt jest na tyle silny,
że jest
w stanie zatrzymać spadek cen
przez dłuższy okres."
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•147
Jak powstają poziomy
wsparcia i oporu
• Poprzednie maksima i minima
cenowe
• Średnie ruchome
• Linie trendu
• Określone punkty w formacjach.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•148
Waga poziomu
• Dwa parametry określają znaczenie
obszarów wsparcia i oporu.
• Po pierwsze - im większa była aktywność
inwestorów w czasie kształtowania
szczytu bądź dołka, tym większe ma on
znaczenie.
• Po drugie - waga wsparcia i oporu maleje
w miarę jak notowania oddalają się od
nich.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•149
Ruch mierzony
A
B
C
D
AB=CD
BC=1/2 AB
Kąt
alfa
Kąt
alfa
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•150
Ruch mierzony
• Czas tworzenia odcinka AB =
czasowi tworzenia odcinka CD
• Ruch mierzony obserwowany jest
w trendach głównych.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•151
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•152
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•153
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•154
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•155
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•156
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•157
Linia oporu i
linia wsparcia
• Jeśli założymy, że ruch cen wyrysował punkty
A,B,C,D,E, to należy przewidzieć cenę jaką osiągnie
zniżka na poziomie podtrzymania w punkcie F.
• Punkt F jest wtedy idealnym momentem kupna. Po
kupnie w punkcie F wystarczy trzymać akcje do
przewidywanego punktu G, który jest na poziomie
wyznaczonym przez linię oporu.
• W punkcie G sprzedaje się akcje
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•158
Reguła siedmiu
• Stosuje się mnożniki:
• 7/5=1,4
• 7/4=1,75
• 7/3=2,33
• 7/2=3,5
• Zestaw poziomów docelowych uzyskuje się,
mnożąc przez te wielkości pierwszy ruch
hossy i dodając wynik do poziomu dołka
• Podczas bessy odejmuje się go od poziomu
szczytu.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•159
Reguła siedmiu
• Artur Sklarew – twórca tej metody
sugeruje aby:
• Mnożniki 1,75; 2,33 i 3,5 stosować
podczas hossy
• Mnożniki 1,4; 1,75 i 2,33 podczas
bessy
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•160
162 pkt
Poziom 2 =
1465+1,75x16
2 = 1749
Dno 1465
Poziom 3 =
1465+2,33x
162=1843
Poziom 4 =
1465+3,5x
162=2032
Reguła siedmiu - hossa
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•161
Reguła siedmiu - bessa
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•162
Poziom bezpieczeństwa
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•163
Poziom
bezpieczeństwa
• Przy każdym zakupie akcji musi być wyznaczony
poziom bezpieczeństwa. Zabezpiecza on przed
stratami w przypadku niezgodnego z oczekiwaniami
zachowania rynku.
• Poziom ten najczęściej ustala się nieco poniżej
ostatniego lokalnego minimum przed wykonaniem
transakcji kupna.
• Jeśli zakup nastąpił na korekcie oznaczonej na
rysunku kolorem zielonym, to poziom
bezpieczeństwa należy wyznaczyć nieco poniżej
ostatniego lokalnego minimum przed zakupem (B1).
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•164
Poziom
bezpieczeństwa
• W miarę wzrostu ceny poziom bezpieczeństwa
może być podwyższany, nie może być jednak
nigdy obniżany. Podwyższanie poziomu
bezpieczeństwa powinno odbywać się po
przebiciu ostatniego maksimum (M). Nowy
poziom bezpieczeństwa powinien znaleźć się
nieco poniżej najbliższego dołka (poziomy od B2
do B4).
• Poziom bezpieczeństwa nie został podwyższony
do punktu (X), gdyż szczyt oznaczony numerem
(1) nie przekroczył ostatniego maksimum (M).
• Po spadku cen poniżej poziomu bezpieczeństwa
(punkt P) musi bezwzględnie nastąpić sprzedaż.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•165
Poziom oporu
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•166
Poziom oporu
• Poziom oporu wyznaczają poprzednie minima cenowe
podczas zniżki cen, czyli wcześniejsze dna (punkt 1 lub
punkty 1,2). Takie minimum powinno zostać potwierdzone
przez wysoki wolumen obrotów. Poziom oporu nabiera
znaczenia, gdy kurs spada poniżej ostatniego dna. To
właśnie w okolicy tego poziomu powinien zostać
zakończony lub zatrzymany ruch wzrostowy. Im dłużej kurs
nie był w okolicy oporu (np. kilka miesięcy lub nawet lat)
tym większe jest znaczenie tego poziomu. Każde
testowanie poziomu oporu (wzrost w jego pobliże)
powoduje zmniejszenie ważności tego poziomu.
• Przebicie w górę poziomu oporu może być traktowane jako
sygnał kupna. Jeśli nastąpi przynajmniej 10% wzrost kursu
ponad opór - poziom ten zmienia się on we wsparcie, które
najprawdopodobniej będzie powstrzymywało ewentualne
późniejsze zniżki.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•167
Poziom oporu - taktyka
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•168
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•169
Poziom wsparcia
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•170
Poziom wsparcia
• Poziom wsparcia wyznaczają poprzednie maksima cenowe
podczas zwyżki cen, czyli wcześniejsze szczyty (punkt 1 lub
punkty 1,2). Takie maksimum powinno zostać potwierdzone
przez wysoki wolumen obrotów.
• Poziom wsparcia nabiera znaczenia, gdy kurs przekroczy
ostatnie maksimum lub maksima. To właśnie w okolicy wsparcia
może zostać zakończony lub zatrzymany ruch korekcyjny po
wzrostach. Im dłużej kurs nie był w okolicy wsparcia (np. kilka
miesięcy lub nawet lat) tym większe jest znaczenie tego
poziomu.
• Każde testowanie poziomu wsparcia (spadek w jego pobliże)
powoduje zmniejszenie ważności tego poziomu.
• Przebicie w dół poziomu wparcia może być traktowane jako
sygnał sprzedaży. Jeśli nastąpi przynajmniej 10% spadek kursu
poniżej wsparcia - zmienia się ono w poziom oporu, który
najprawdopodobniej będzie hamował ewentualne późniejsze
zwyżki.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•171
Poziom wsparcia
• Wsparcie jest najczęściej używane przy
określaniu wielkości zniżek po wybiciu w
dół z różnych formacji.
• Uwaga: Minimum cenowe (3) nie jest
poziomem wsparcia.
• Uwaga: W trendzie krótkoterminowym
poziomy wsparcia są najlepiej widoczne na
notowaniach dziennych, natomiast dla
ruchów głównych i średnioterminowych na
notowaniach tygodniowych i miesięcznych.
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•172
Przebicie wsparcia i oporu
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•173
Poziom wsparcia - taktyka
•Krzysztof Borowski - Analiza techniczna
•174
Źródła wykorzystane w
prezentacji
• Strony internetowe:
•
http://gielda.onet.pl/eat-online/index.html
•
http://www.inwestor.gryf.pl/index.php?a=124
•
http://www.analizator.strefa.pl/trend.htm
•
http://www.webmedia.pl/bp2000/wig/analiza/notowania.html
•
•