Teorie atrybucji
Wykład VI VII
Teorie atrybucji
Wykład VI VII
Szukanie przyczyn jako
„powszednia”aktywność
Teorie atrybucji badają mechanizmy działania „zdrowego
rozsądku”
Teorie atrybucji – naukowe teorie na temat teorii naiwnych: czyli
Jak inteligencja
wpływa na wynik
egzaminu?
W jakich okolicznościach
człowiek jest przekonany że
przyczyną uzyskanego wyniku
jest inteligencja?
Teorie atrybucji koncentrują się na zjawiska życia codziennego:
psychologia zdroworozsądkowa
Teorie atrybucji opisują i wyjaśniają jak funkcjonuje „zdrowy
rozsądek”
Kwestia przyczynowości – długa tradycja w filozofii i psychologii
Kontekst filozoficzny;
-David Hume wielokrotność jednoczesnego występowania
przyczyny i skutku
Zgromadzona wiedza – źródłem wnioskowania o
przyczynowości
PIONU
N
POŻAR
STODOŁ
Y
Przyczynowość kontekst
filozoficzny
John Stuart Mill – nieistnienie/ brak zjawiska spostrzegane w
kategoriach przyczyny: kanon jedynej różnicy – jedna z metod
ustalania związków
Brak
pionurochron
u
POŻAR
Immanuel Kant przyczynowość immanentną kategorią umysłu
może być spostrzegana
bezpośrednio:
np. stłuczka samochodów wrażenie, że widzimy jak jeden
samochód niszczy
Znaczenie koncepcji przyczynowości w różnych dziedzinach
psychologii:
percepcji, motywacji (Rotter), emocji (Schachter, Singer),
psychologii rozwojowej (Piaget)
oraz Fritz Heider
Ojciec założyciel i kontynuatorzy
Fritz Heider 1896 – 1988 – twórca teorii atrybucji, autor
monografii The Psychology
of Interpersonal Relations (1958)
Harold Kelley i Edward Jones lata 60’ – podjęli i
usystematyzowali i rozwineli idee Heidera
Lata 70’ 80’ teoria atrybucji dominujacą strukturą teoretyczną
w psychologii społecznej – stosowana także w innych obszarach
np. Weiner – czynnik osiagnięć, Abramson, Seligman –
atrybucyjny model wyuczonej bezradności, stosowane w
badaniach psychologii poznawczej (myslenie przyczynowe)
rozwojowej, uczenia się zwierząt
Struktura koncepcji atrybucji
Wyznaczniki
Atrybucje
Konsekwencje
(war. poprzedzające)
Informacja
Przekonani
a
Motywacja
Spostrzega
nie
przyczyno
wości
Zachowani
a
Emocje
oczekiwani
a
TEORIE
ATRYBUCJI
(attribution
theories)
TEORIE ATRYBUCYJNE
(attributional theories)
Specyfika obszarów
Teorie atrybucji
attribution theories
Teorie atrybucyjne
attributional theories
Badanie warunków
poprzedzających
(np. w jakich
warunkach
człowiek wyjaśnia
niepowodzenie
brakiem zdolności a
w jakich trudnością
zadania?
Zmienna
niezależna -
manipulacja
informacjami o
czynnikach
poprzedzających
Zmienna zależna –
sposób wyjaśniania
zdarzenia
Badanie
psychologicznych
konsekwencji
atrybucji
przyczynowych: np.
emocjonalne
konsekwencje
atrybucji
niepowodzenia
brakowi zdolności
czy trudności
zadania
Zmienne niezależne-
manipulacja
atrybucjami
przyczynowymi
Zmienne zależne –
reakcje psychiczne
na różne atrybucje
Teoria Heidera
Teoria
wniosków
korespondentny
ch – Jones, Davis
Sześcian
atrybucyjny
Kelleya
Autoatrybucja
Bema
Model stanów
nienormalnych
-Hilton
Teoria
rodzajów
przyczyn
Kruglansky
Założenia
Podejście poznawcze -
specyfika teorii atrybucji oraz teorii atrybucyjnych;
S R
teorie atrybucji
–
jak ludzie
wybierają,
przetwarzają, przechowują,
przypominają i oceniają
informacje oraz jak
są wykorzystywane do
wyciągania
wniosków co do przyczyn
Teorie atrybucyjne
– wpływ procesów poznawczych (dotyczących przyczyn)
na zachowania i reakcje emocjonalne
Metafora naiwnego naukowca:
-
ludzie dążą do zrozumienia przyczyn zjawisk w sposób zgodny z
rzeczywistością
-
stosowane metody podobne do naukowych (tworzenie hipotez,
wyprowadzanie przewidywań, wykorzystywanie obserwacji, poszukiwanie w
warunkach sprzecznych informacji z hipotezami – korekcja założeń)
Człowiek istotą racjonalną
(opozycja wobec koncepcji
hedonistycznych: psychoanaliza)
Dokonywanie atrybucji jest funkcjonalnie użyteczne
Procesy
poznawc
ze
Podstawowe teorie atrybucji: Fritz
Heider
Podwaliny pod późniejsze teorie atrybucji: osoby/motywy
którymi się posługują przyczyny zdarzeńadaptacyjność
Intencja osobista – protoptypem przyczyny – nie wymaga
dalszych wyjaśnień:
Przykład: Dostałeś prezent. Dlaczego? Ktoś chciał Ci sprawić
przyjemność
Okruchy gipsu na stole. Dlaczego? Pęka tynk na suficie.
Dlaczego?.................
Wystarczające wyjaśnienie
Nie wystarczające
wyjaśnienie
Skłonność do upatrywania przyczyn sytuacji w osobistych motywach i intencjach
Eksperyment Heidera i Simmlera: prezentacja filmu z figurami geometrycznymi prostokąt
„otwierał się i zamykał” inne figury trójkat i kółko poruszały się z różną szybkością i
w różnych kierunkach zadanie opis tego co widzieli
Niedocenianie czynników sytuacyjnych
Eksperyment Heidera i Simmlera
Materiał bodźcowy
T
t
c
Zadanie: opisać co widzieli
Wyniki: opis w kategoriach intencjonalnych zachowań ludzi lub zwierząt
Przypisywanie obiektom cech indywidualnych
„Pierwszy trójkąt zamyka swoje drzwi i pojawiaja się dwa niewinne młode
stworzenia
Kochankowie w dwuwymiarowym świecie. Trójkąt (duży) obserwuje ich
młodą miłość. Otwiera swoje drzwi, wychodzi żeby zobaczyć naszego
bohatera i jego ukochana. Ale jemu nie podoba się to wścibstwo i atakuje
energicznie trójkąt numer jeden….”.
Podstawowe ustalenia teorii Heidera
Ludzie mają skłonność do strukturalizowania niejednoznacznych
zdarzeń
Atrybucja jako percepcja: nawiązanie do filozoficznych idei
przyczynowości: styczność czasowa i przestrzenna, podobieństwo
podstawowymi wyznacznikami przyczynowości
Podział przyczyn zachowania na: wewnętrzne (osobowe) i
zewnętrzne (sytuacyjne) dominuje strukturalizowanie w
kategoriach osobowych
Podział działań na intencjonalne/nieintencjonalne: atrybucja
rozumienie intencji
Zachowanie wypadkową sił tkwiących w otoczeniu + w jednostce
(addytywność) o sile osobistej decydują zdolności i usiłowanie
(przemnażanie)
Możność (can) – relacja między zdolnościami a siłami zewnętrznymi
(możność rośnie wraz z trudnością zadania tym większa im
zdolności dominują nad nieprzyjaznymi siłami zewnętrznymi
Działanie = f( siły zewnętrzne) +
zdolności x usiłowania
Działanie = f (możność x usiłowanie)
Osobista odpowiedzialność gdy przy minimalnej możności wystąpi usiłowanie
(intencje i wysiłek)
Podstawowe ustalenia teorii Heidera
c.d.
Usiłowanie zawiera:
- intencję
- Wysiłek
Możność jest poza kontrolą - usiłowanie -
kontrolowane
Wyznaczniki atrybucji intencjonalnej
Fundamentalne znaczenie atrybucji intencjonalnej: kiedy
przyjmujemy, że mężczyzna jadący w autobusie intencjonalnie
nadepnął na stopę?
Równość skutków –
czy w danej sytuacji o czyimś
zachowaniu decydują przyczyny intencjonalne czy
nieintencjonalne
Wielość skutków prowadzi do atrybucji nieintencjonalnej/
nieosobowej
Zdarzenie X
C1
C 2
C 3
E 1
E 2
E 3
Równość skutków prowadzi do atrybucji intencjonalnej/ osobowej
Osoba z intencją X
C1
C2
C3
E (cel)
Podsumowanie
• Heider w analizie wyznaczników intencjonalnej
atrybucji rezygnuje z koncepcji przyczynowości
fenomenalistycznej (styczność czasu i
przestrzeni) na rzecz wielokrotnego
współwystępowania skutków i określonego
zachowania
Teoria wniosków
korespondentynych
Jak laicy oceniają dyspozycje innych osób? Jak obserwator na
podstawie obserwacji zachowania osoby wnioskuje o jej
dyspozycji?
Atrybucja - znajdowanie odpowiedniości między intencjami
obserwowanej osoby a zachowaniem
Dwa etapy wnioskowania:
- identyfikacja intencji
- atrybucja dyspozycji
Warunki w których wnioskuje obserwator o dyspozycjach aktora:
- aktor wiedział jakie skutki pociągnie za sobą działania (wiedza +
intencje)
- aktor posiadał swobodę działania
Korespondencja – stopień odpowiedniości między:
zachowaniem intencją trwałą dyspozycją
Wyjaśnianie zachowania poszukiwanie odpowiedniości
/korespondencji między: działaniem, intencją aktora i
predyspozycjami
Schemat wniosków korespondentnych
Dyspozycja
Wnioskowane
Intencja
Wiedz
a
zdolności
Działanie
Obserwowane
Skutek1
Skutek 2
Skutek 3
Przykład wnioskowania
Przykład: Decyzja o ślubie z zamożnym człowiekiem skutki:
– wzrost zasobów finansowych (1);
- związek z inteligentną osobą (2)
-
związek z atrakcyjnym partnerem (3).
W przypadku braku świadomości bogactwa oraz braku
swobody wyboru partnera eliminacja atrybucji o
znaczeniu pieniędzy
Korespondencja wysoka gdy istnieje pewność, że działanie wyraża
leżącą u jego podstaw dyspozycję – czyli uznanie, że decyzja o
poślubieniu wyraża jej pragnienie/intencję posiadania pieniędzy. Jeśli
brak pewności korespondencja niska
Skutki nietożsame podstawą do wnioskowania o treści
intencji:
Im więcej działanie ma nietożsamych skutków ze skutkami
innych działań – tym słabsza korespondencja.
Przykład: Partner chce mieć dzieci, lubi podróże i gotowanie a drugi nie
lubi podróży, gotowania i nie chce mieć dzieci niejasne który z 3
skutków chce osiągnąć osoba
Korespondencja-
znaczenie poziomu
aprobaty społecznej
Poziom aprobaty społecznej skutków niewspólnych: jeśli
jest aprobowany mało diagnostyczna sytuacja (partner 1
zaburzony psychicznie partner 2 zdrowy – zdrowie psychiczne
cenione – wybór nie diagnostyczny dla dyspozycji). Zasada
działa odwrotnie – skutki niewspólne nie są powszechnie
aprobowane – bardziej pewne wnioski nt dyspozycji (np. jedyna
różnica między parterami dotyczy szacunku dla sztuki).
Liczba
skutków
niewspólnych
Zakładany poziom aprobaty społecznej
WYSOKI
NISKI
DUŻA
A
Banalna wieloznaczność
B
Intrygująca
wieloznaczność
MAŁA
C
Banalna jasność
D
Wysoka
odpowiedniość
Pewność na temat
dyspozycji
Badanie Jones’a i Harrisa
• Zmienna niezależna: informacja o warunkach napisania eseju o
Fidelu Castro: zgodnie z własnymi poglądami / pod przymusem
(1) treśc esaeju pro- Castro anty- Castro
• Zmienna zależna: ocena osoby która napisała esej
• Warunki: okres wojny Ameryki z Kubą
• Wyniki: Silniejsze atrybucje o dyspozycjach gdy poglądy
niepopularne (pro-Castro – niezgodne z aprobata spoleczną)
Esej
Nacisk
Pro-Castro
Anty-Castro
TAK
NIE
44,1
59,62
22.87
17,38
Asymetria schematów atrybucyjnych
(G. Reeder)
• Pewność wniosków – zależy od tego czy zachowania mają
negatywne czy pozytywne skutki społeczne - konsekwencja
wynikająca z modelu J i D
• Pewność atrybucji dyspozycji wzrasta w sytuacji
zachowań o negatywnych skutkach społecznych
(dziedzina moralności bardziej niż sprawności)
• INTELIGENCJA
• BRAK INTELIGENCJI
• UCZCIWOŚĆ
• NIEUCZCIWOŚĆ
+
-
+
-
+
-
+
-
Zachowa
nie
inteligen
tne
Zachowa
nie
głupie
Zachowa
nie
uczciwe
Zachowa
nie
nieuczci
we
Zachow
ania
diagnos
tyczne
Silny efekt negatywności stwierdza się w sferze moralności niż
sprawności – wysoka diagnostyczność
Czynniki nasilające
diagnostyczność; atrybucje
odpowiedzialności
Informacja o sytuacyjnych ograniczeniach obserwowanych
zachowań – mniejsza pewność atrybucji
Wartość emocjonalna wyniku zachowania – im wieksze
szkody lub im większe zyski zachowanie ma dla
obserwatora – tym sileniejsze wnioskowanie o cechach
(hedonic relevant)
Ksobność interpretacji (personalizm): kiedy działania są
interpretowane ksobnie – tym silniejsze wnioskowanie o
cechach
Teoria atrybucji Bema:
skąd wiesz,
że lubisz ciemny chleb?
Wnioskowanie na temat preferencji z zachowań
Replikacja eksperymentu Festingera i Carlsmitha - nowy
wynik: oceny obserwatorów zachowań osób badanych
takie same jak ich w stosunku do siebie taki sam
charakter wnioskowania o innych jak o własnych postawach i
cechach jeśli ktoś kłamie za małe pieniądze musi w to
wierzyć
Założenia:
-
Człowiek uczy się rozpoznawać własne stany, cechy
analogicznie do tego jak rozpoznaje stany innych ludzi
obserwacja zachowania
-
Im słabsze wskaźniki wewnętrzne tym większa rola czynników
zewnętrznych (tkwiących w zachowaniu i sytuacji)
-
Spostrzeganie zachowania jako zdeterminowanego sytuacyjnie
– zachowanie przestaje być podstawą wnioskowania
-
dotyczy kwestii mało istotnych
Sześcian atrybucyjny Kelley’a
Zdarzenia jednorazowe wyjaśniane „prywatnymi
teoriami” powtarzalne wnioski indukcyjne
Zachowania powtarzane przedmiotem analiz
szczescianu Kelleya
Punkt wyjścia zmodyfikowana zasada kanonu
jedynej różnicy użytej przez Heidera
„Skutek jest przypisywany tej przyczynie z która się
współzmienia w czasie….”(Kelly, 1967)
Kanon jedynej różnicy zmieniony na zasadę
współzmienności
Model ANOVA – ilustracja współzmienności w
kategoriach statystycznych
Sześcian atrybucyjny c.d.
Przyczyny odpowiedzialne za obserwowane zachowania
umiejscowione w:
Osoba – właściwości aktora
Cechy obiektu – cechy przedmiotu zachowania (bodziec)
Okoliczności – sytuacja w której występuje zachowanie
Przykład: Łucja odczuwa przyjemność słuchając
piosenki Dlaczego?
Bo Łucja jest ekspertem w dziedzinie muzyki – Atrybucja
do osoby
Bo piosenka jest znakomita - Atrybucja do obiektu
Bo jest w dobrym nastroju - Atrybucja do okoliczności
To której przyczynie przypisany zostanie skutek
zależy od tego z którą z przyczyn ów skutek
współwystępuje
Sześcian …cd
Aby ustalić wagę każdej z potencjalnych przyczyn
obserwator rozważa 3 rodzaje potencjalnych informacji o:
• SPÓJNOŚCI (consistency) zachowania –
czy zachowanie pojawia
się także w innych sytuacjach: Czy Łucja odczuwa przyjemność
słuchając tej piosenki zawsze?
• WYBIÓRCZOŚĆ (distinctiveness) zachowania –
czy aktor
zachowuje się w dany sposób tylko wobec tego bodźca: Czy
Łucja odczuwa przyjemność słuchając tylko tej piosenki ?
• POWSZECHNOŚCI (consensus) zachowania –
Czy inne osoby
niż aktor emitują to samo zachowanie wobec tego bodźca: Czy
inne osoby także odczuwają przyjemność słuchając tej piosenki
Analogia z klasycznym modelem czynnikowych planów
eksperymentalnych
analizowanych metodą analizy wariancji
Zestawienie kombinacji wartości wszystkich 3 informacji może dać
3 „efekty główne” (osoby, sytuacji i przedmiotu) oraz interakcyjne
Sześcian..c.d
.
Informacje o spójności, wybiórczości i powszechności
mogą wskazywać na:
spójność – prowadzi do upatrywania przyczyn w czynnikach
zewnętrznych Łucja odczuwa przyjemność słuchając tej
piosenki w towarzystwie swojego chłopaka
spójność – Lucja zawsze odczuwa przyjemność jak słucha tej
piosenki
spójność
– przesłanka, że przyczyna zachowania
ulokowana w cechach
aktora (Łucji) bądź bodźca (piosenka) – mało informacyjna
wybiórczość - Łucja odczuwa przyjemność słuchając innych
piosenek
wybiórczość – Łucja odczuwa przyjemność słuchając tej piosenki
wybiórczość
– przesłanka, że przyczyna zachowania
ulokowana we
właściwościach aktora (Łucji)
wybiórczość
– przesłanka że przyczyna ulokowana we
właściwościach bodźca
Wybiórczość współzmienność obiektów i skutków
Sześcian … c.d
.
powszechność – Tylko Łucja odczuwa przyjemność słuchając tej
piosenki
powszechność – Wszyscy słuchając tej piosenki odczuwają
przyjemność
powszechność
– przesłanka lokowania przyczyn zachowania
w aktorze ( w Łucji)
powszechność
– przesłanka lokowania przyczyn w obiekcie
(piosenka)
Powszechność współzmienność skutków z osobami działającymi
Integracja :
W P Lucja odczuwa przyjemność słuchając tej piosenki/ Wszyscy
słuchając jej odczuwają przyjemność – przyczyna -cechy
piosenki, obiektu
W P Łucja odczuwa przyjemność słuchając innych piosenek /
Tylko Łucja odczuwa przyjemność słuchając – przyczyną - cechy
aktora
W P Łucja odczuwa przyjemność słuchając tej piosenki / Tylko
Lucja odczuwa przyjemność słuchając tej piosenki – splot cech
aktora i przedmiotu (łucji i piosenki)
W P Łucja odczuwa przyjemność słuchając innych
piosenek/Wszyscy słuchając piosenki odczuwają przyjemność –
różne przyczyny
Sześcian..c.d.
• Przyczyną staje się ten czynnik lub kombinacja czynników,
która towarzyszy wyjaśnianemu zachowaniu. To znaczy, że
nie występuje dana, kiedy dane zachowanie nie ma
miejsca.
NISKA
WYSOKA
Spójność
Wybiórczość
Powszechność
sytuacja
aktor
aktor
Aktor lub bodziec
bodziec
bodziec
Jak ludzie stosują sześcian?
Informacje o wybiórczości i powszechności są ekwiwalentne
Osoba dokonująca atrybucji działa jak modelowy naukowiec planujący
analizę w systemie ANOVA
Modelowy człowiek Kelley’a nieuprzedzony jednakowo ważący każdą z
możliwych 3 hipotez
Modelowy człowiek racjonalny poszukuje odpowiedzi testując 3
możliwości
Sposoby weryfikacji modelu: Leslie Mc Arthur prezentacja pewnego
skutku, który trzeba było wyjaśnić oraz informacje czy w odniesieniu
do danego skutku istniała czy wybiórczość, powszechność, spójność
Przykład: Skutek : Piotr śmieje się z komika
Powszechność: Każdy kto słucha tego komika śmieje się z niego (P)
Wybiórczość: Piotr nie śmieje się z prawie żadnego innego komika (W)
Spójność: W przeszłości Piotr prawie zawsze śmiał się z tego komika (S)
Pytanie czy: a) coś w osobie spowodowało, że reagowała w ten sposób b)
coś w komiku S spowodowało, że osoba reagowała w ten sposób; c) coś
w tych szczególnych okolicznościach spowodowało, że osoba reagowała
w ten sposób d) kombinacja a, b, c, spowodowała, że osoba reagowała
w ten sposób
Rezultaty badań weryfikujących
model
Badania potwierdziły układ:
P; W; S więcej atrybucji do OBIEKTU niż innych
atrybucji
P; W; S – maksymalna atrybucja do OSOBY
-
Poszukiwanie przyczyn zdarzenia w okolicznościach – obraz
niejednoznaczny
Nierównomierne ważenie 3 rodzajów informacji
:
% wariancji sądów atrybucyjnych wyjaśnianych przez informacje
SPÓJNOŚĆ 22
WYBIÓRCZOŚĆ 1 1
POWSZECHNOŚĆ 3
sprzeczne z teorią postulująca
ekwiwalentność
wybiórczości i powszechności
Schematy wnioskowania
przyczynowego
Kelly teorie schematów przyczynowych gdy
zachowanie nie jest wielokrotnie obserwowane
schemat wnioskowania przyczynowego
Zdarzeni
a
jednoraz
owe
Niepełna
informacj
a
Aktywizu
ją
Atrybucje
przyczynowe przy
pomocy
schematów
wnioskowania
przyczynowego
Zasada
POMNIEJSZA
NIA
Zasada
POWIEKSZA
NIA
Wnioskowanie przyczynowe a atrybucje
Gdy niepełna informacja lub gdy wydarzenie jednorazowe –
posługujemy się schematem wnioskowania przyczynowego
Schemat wielokrotnych przyczyn wystarczających – ten sam
efekt (zachowanie) można uzyskać/ wyjaśnić na kilka sposobów a
obserwujemy jeden efekt, stosujemy go na co dzień - związany z
zasadą pomniejszania:
Przykład: Andrzej pracuje w domu mediowym otrzymując wysokie
wynagrodzenie. Skłonność do pomniejszania roli innych czynników
pracuje tam dla pieniędzy a nie dlatego że praca go interesuje –
efekt pomniejszania
Schemat wielokrotnych przyczyn koniecznych – aby efekt
wystąpił konieczne jest łączne zadziałanie wielu czynników z których
żaden nie ma samodzielnej mocy sprawczej, stosujemy go w
warunkach ekstremalnych w odniesieniu do zdarzeń wyjątkowych
Przykład: Andrzej mając inne propozycje pracy decyduje się na pracę w
domu mediowym gdzie nie pobiera przez okres próbny
wynagrodzenia. Zależy mu na tej pracy a nie na pieniądzach Mamy
skłonność do przypisywania większej roli czynnikowi sprawczemu
wówczas gdy obserwujemy działanie czynnika o przeciwnym kierunku
– efekt powiększania
Model stanów nienormalnych
Hiltona i Slugoskiego
Zaprosiłem dziewczynę na dyskotekę a ona po pierwszym tańcu
zaczęła tańczyć z innymi chłopcami
Teoria Kelleya – nie uwzględnia analizy jak inne osoby zachowują
się w takiej sytuacji. Czy jest normalną rzeczą, że partnerzy,
którzy przyszli razem na imprezę później ze sobą nie tańczą? Czy
też nie tańczenie ze sobą w takich okolicznościach jest typowe?
Wyjaśnianie procesem porównywania sytuacji obecnej z jakimś
kryterium porównań.
„Dlaczego coś się stało?” przesłanką pytania jest ukryte
porównanie, np. dlaczego stało się to a nie co innego. Czyli
pytanie powinno brzmieć: „dlaczego wydarzyło się X, a nie to, co
się normalnie w tej sytuacji zdarza?”.
Postawienie takiego pytania wymaga uwzględnienia informacji o
typowości zachowania.
Zachowania spostrzegane jako typowe, nie prowadzą do żadnych
atrybucji
Model stanów nienormalnych Hiltona i
Slugoskiego
• Jeśli:
Zachowanie typowe:
zgodne ze skryptem
Dorota kupiła cos w
sklepie X
Brak atrybucji
Zachowanie nietypowe:
niezgodne ze skryptem
Dorota nigdy nic nie kupiła
w sklepie X
Atrybucje
Informacje o W i P
bo nic szczególnego
nie widzę w tym
zachowaniu
Informacje o W (Zosia nigdy nie robi
zakupów)i P (nikt nie kupuje w tym
sklepie)
Coś jest nie tak z tym sklepem
Cos dziwnego jest w Dorocie
Model stanów nienormalnych -
podsumowanie
Informacje o P, W, S pełnią funkcję identyfikatorów
„ stanów nienormalnych” wyjaśniających rolę czynników
sprawczych
Informacja o
• P stanem nienormalnym (przyczyną) jest osoba
• W stanem nienormalnym (przyczyną)
przedmiot
• S stanem nienormalnym okoliczności zdarzenia
Podsumowanie teorii atrybucji
Teoria Kelleya Teoria
wniosków
korespondent
nych
Teoria stanów
nienormalnych
Dlaczego się coś
wydarzyło
zamiast nie
wydarzyć się?
Dlaczego
dokonano
wyboru
działania X?
Dlaczego
wydarzyło się X
a nie to co
normalnie
zdarza się w tej
sytuacji
?
Jakimi wyjaśnieniami posługuje się
nauka?
Arystoteles przyczyny: sprawcze, celowe, materialne, formalne
SPRAWCZE – wyjaśnianie przyczynowe: przyczyna skutek
dlaczego
CELOWE – wyjaśnianie teleologiczne: cel - środek; po co?
Powszechnie stosowane w filozofii i naukach społecznych
Heider – naiwne wyjaśniania odwołują się do celów którym
służy dane zachowanie (intencji wykonawcy) - przyczyna to co
niezmienne dla danego zachowania – cele lepszym
wyjaśnieniem niż warunki które są zmienne
Kelly – odwrót od celów nacisk na przyczyny zewnętrzne i
wewnętrzne
Powrót do celów – teoria przyczyn Kruglanskiego
Teoria przyczyn Arie Kruglanskiego
Zachowania
Działania- przystąpienie do
egzaminu
Actions
Akt intencjonalny
Koncentracja na S
Zbędne informacje o P
Zdarzenia: wynik egzaminu
Occurrences
Nieintencjonalne konsekwencje
zachowania
Tylko zdarzenia wyjaśniane przy
pomocy
wymiarów Kelleya – w
szczególności P
Częstsze atrybucje zewnętrzne
Endogenne:
Celem działanie
samo w sobie
Egzogenne:
Instrument wobec zewnętrznego
celu
Odmienne atrybucje
:
Odwołanie tylko do celów
Częstsze atrybucje wewnętrzne
Odwołanie do celów i sytuacji
Częstsze atrybucje zewnętrzne
Przyczyny: celowe vs sprawcze
Język a atrybucje
Odpowiedź na pytanie dlaczego – generuje komunikat kierowany do siebie
lub innych: wyjaśnianie – komunikacją – posługujemy się językiem
Wyjaśnienia – przyczynowe muszą stosować się do reguł konwersacji
Konieczność integracji teorii atrybucji z filozofią języka
Maksymy konwersacji Grice’a:
- jakość – rozmówca nie powinien mówić czegoś o czym wie, że jest
nieprawdziwe
- ilości – przekazywanie wystarczającej ilości informacji do celów tej wymiany
- istotności – podawanie tylko istotnych informacji
- sposobu – wyjaśnienia powinny być zrozumiałe i uporządkowane
Wpływ maksym Grice’a na atrybucje ( gdy zdarzenia mają kilka przyczyn):
Przykład: dostarczanie o. b. informacji sytuacyjnych i osobowościowych które
mogłyby by wyjaśnić zbrodnię. Zadanie: wyjaśnienie zbrodni innej osobie o
której informowano, że ma wiedzę albo na temat osobowości albo sytuacji
Wyniki: o. b. przekazywały informacje uzupełniającą wiedzę: o sytuacji w
przypadku osoby poinformowanej o osobowości a o osobowości w
przypadku wiedzy o sytuacji
(Turnball, Slugoski
) Wniosek: reguły
lingwistyczne – determinanta komunikowanych atrybucji
Łamanie maksym Grice’a – przykłady
nieporozumień
Konwersacja I
• A; słyszałeś kto uderzył nauczyciela?
• B: nie, kto to był?
• A: Jaś
• B: Chyba zwariował
• A: Raczej nie. Niczym nie różni się od innych. Wszyscy bija tego
nauczyciela
• B: O…no to po co mówisz mi o Jaśku?
Konwersacja II
A: Słyszałeś kogo uderzył Jaś?
B:Nie, kogo?
A:Nauczyciela
B: No to nauczyciel zalazł mu za skórę
A: Chyba nie. Nauczyciel iczym nie rózni się od pozostałych. Jas bije
wszystkich nauczycieli po kolei.
B: No to po co mówisz mi o tym nauczycielu?
Maksymy Grice’a
Słuchacz zakłada, że nadawca przestrzega reguł oraz, że słuchacz wie,
że nadawca tak właśnie zakłada ( Ja wiem że ty wiesz że jak wiem)
Zgodnie z maksymą ilości poszukujący wyjaśnień nie pyta o rzeczy
znane i oczywiste, a jeśli nadawca dostarcza jakiegoś komunikatu to
są to rzeczy znaczące dla sytuacji
Zgodność z maksymami decyduje czy wyjaśnienie uznane zostanie za
dobre
Dwuetapowy proces atrybucji:
-
wyjaśnienia które wydają się spełniać maksymę ilości (wydają się
najbardziej prawdziwe)
-
Modyfikacja, selekcja w kierunku wyjaśnienia spełniającego wszystkie
reguły
Sposób zadania pytania rodzaj dokonywanej spontanicznie atrybucji
Efekt – czasownik – przyczynowość
Wnioski explicte czy implicite? Maria lubi Elżbietę Maria zadziwia
Elżbietę – nie implikują ocen czy wniosków poza dostarczoną
informacją… a jednak…
Maria lubi Elżbietę ponieważ jest miła. Maria zadziwia Elżbietę
ponieważ jest miła.
Kto jest miły?
ELŻBIETA
MARIA
Zjawisko ukrytej przyczynowości w języku: pewne czasowniki interpersonalne
Prowadzą do różnych atrybucji przyczynowych:
Czasowniki wywołujące atrybucje do podmiotu
Czasowniki wywołujące atrybucje
do dopełnienia (przedmiotu)
Czasowniki stanu - interakcje umysłowe mimowolne stany (lubić, imponować)
Czasowniki akcji – interakcje behavioralne, dowolna aktywizacja mięśni (uderzać)
Istnienie dla obu uniwersalnych schematów werbalnych
Schematy czasowników stanu i akcji:
propozycja Brown i Fish
Przyczynowość zawarta w języku – język ukierunkowuje atrybucje
Czasowniki stanu
Czasowniki akcji
Action verb
state verb
Atrybucja do przedmiotu
Atrybucja do wykonawcy
Kasia lubi Staszka
Kasia pomaga Staszkowi
Powód zachowania leży w Stasiu
Powód zachowania leży w Kasi
Dlaczego lubisz partię X?
Dlaczego należysz do partii
X?
Odp. koncentruje na cechach przedmiotu
na cechach osoby (podmiotu)
Ludzie bardziej różnią się skłonnością do podejmowania działań (np. pomagania
innym) niż dyspozycją do stawania się przedmiotem czyichś oddziaływań ( np. bycia
przedmiotem działań pomocnych)
Odwrotnie w zakresie stanów emocjonalnych: Ludzie bardziej różnią się pod
względem wyzwalania emocji ze strony innych (bycia lubianym) niż przeżywania
emocji (lubienia)
To znajduje swój wyraz w języku:
o aktorze lepiej informują czasowniki akcji o
przedmiocie – czasowniki stanu
Błędy i tendencyjności atrybucyjne
Podstawowe rozróżnienie
Błąd/Pomyłka
Error
Błąd
atrybucyjny
Bias
Występowanie niesystematycznej
odmienności w atrybucjach od prze-
widywań modelu
Występowanie systematycznej (w
Jednym kierunku) odmienności w
atrybucjach od przewidywań modelu
Założenia modeli atrybucji
Atrybucje powinny być zdominowane tylko przez
informacje dotyczące współzmienności
Ludzie tak samo ważą informacje o powszechności,
spójności i wybiórczości
Atrybucje nie zależą od tego kogo/ czyje zachowanie
oceniamy
Ludzie poprawnie szacują prawdopodobieństwa
Wnioskowanie nie zależy od specyfiki zachowania/
wartościowości skutku
(np. sukces czy porażka
)
Wnioskowanie nie zależy od stanów emocjonalnych
bądź motywacyjnych osoby dokonującej atrybucji
(czy wyjaśniany skutek ma dla niej duże czy małe znaczenie
czy jest w dobrym czy złym humorze)
Błąd korespondencji czyli podstawowy
błąd atrybucji
Badania Mc Arthur – nie wszystkie przyczyny są wybierane z jednakowym
prawdopodobieństwem – dominuje tendencja do atrybucji osobistych
Wczesne badanie Simmela i Heidera – ruchy figur geometrycznych
interpretowane w kategoriach intencji
Heider – zachowanie aktora wypełnia pole percepcyjne obserwatora – figura
na tle sytuacji
Gustaw Ichheiser – skłonność do upatrywania przyczyn zachowań, wyników,
zdarzeń w osobach zwłaszcza w dyspozycjach wewnętrznych (cechach) a
nie czynnikach sytuacyjnych.
Taylor - przypisywanie przyczynowej roli temu co wyraziste i skupia uwagę
Eksperymenty Jones i Harris niewystarczająco pomniejszana rola atrybutów
wewnętrznych mimo, że czynniki zewnętrzne dobrze wyjaśniały zachowanie
– postawy pro i anty- Castro
Dopatrywanie przyczyn zachowań cudzych w cechach
osobowości (taki jest) czy w intencjach (tak chciał)
niedocenianie czynników sytuacyjnych i właściwości
przedmiotu (Ross)
Uwarunkowania
Rozwój poznawczy – małe dzieci nie dokonują
atrybucji dyspozycyjnych uczą się tego pod koniec
dzieciństwa
Heurystyka zakotwiczenia (Quattrone) – aktor pełni
rolę zakotwiczenia w procesie spostrzegania –
atrybucja do zachowania aktora jest pierwotna i
spontaniczna. Uwzględnianie czynników sytuacyjnych
– dostosowaniem.
Weryfikacja hipotezy Quattrone atrybucja do osoby
– spontaniczna, wtórnie podlegająca korekcie
zaangażowanie procesów poznawczych utrudnia
korekcję nasila atrybucje dyspozycyjne
Badanie: prezentowanie 2 rodzajów wypowiedzi za i przeciw
aborcji zmienne niezależne: wygłoszone pod naciskiem vs nie
(1) warunki dodatkowego zadania (przygotowywanie własnej
wypowiedzi) vs brak (2)
Wyniki: w warunkach dodatkowego zadania silniejsze atrybucje
dyspozycyjne niż w warunkach kontrolnych
Uwarunkowania c.d.
Tendencja do pomijania informacji o powszechności
zachowania (Nisbett, Borgida): świadczy o sile
przekonań na temat zachowań ludzi w pewnych
sytuacjach
Badanie: przekazywanie o.b. informacji nt osoby bodźcowej, że w
sytuacji eksperymentalnej nie udzieliła pomocy zm. niezależna:
informacja o dużej powszechności (wszyscy tak robią) vs małej
zm. zależna: atrybucje
Wyniki: dostarczone informacje nie miały wpływu na atrybucje
wewnętrzne dotyczące zachowania osoby bodźcowej
Uwarunkowania
Kassin - dwa rodzaje powszechności:
subiektywną
(implicit cocsenscus
) – oczekiwania
dotyczące tego jakie zachowanie jest najbardziej
prawdopodobne;
obiektywną – oszacowania bezwarunkowych
częstości tego typu oszacowań w populacji
wykorzystywanie tych drugich wyłącznie w sytuacjach
gdy nie kłócą się one z oczekiwaniami
Konsekwencje: oczekiwanie że typowy robotnik
zatrudniony w fabryce nie będzie kraść to informacja
że wszyscy kradną nie wpłynie na atrybucję
„Złodziej”
Uwarunkowania c.d.
Alternatywne wyjaśnienie: wykraczanie poza dostarczone
informacje: informacja o powszechności- bardzo ważna i
dlatego uzupełniania własnymi ukrytymi założeniami (
np.
większość ludzi w innych sytuacjach udzieliłaby pomocy – tym
bardziej fakt jej nieudzielenia nasila atrybucje wewnętrzne)
Dwuetapowy model atrybucji (Trope): -
(1) identyfikacja (co
robi aktor: obserwacja zachowań, sytuacji, dostępnej wiedzy)- (2)
wnioskowanie dlaczego
(
np. zidentyfikowanego sensu zachowania,
sytuacyjnych czynników, dostępnej wiedzy)
Badanie: zm. niezależna: ekspozycja fotografii twarzy opanowanej vs
dwuznacznej Zadanie: wyobrażenie sobie tej osoby w sytuacji
lękotwórczej (rój os wpada do pokoju) vs przyjemnej (wygrała znaczna
sumę pieniędzy) zm. zależna: ocena wyrazu twarzy – identyfikacja (1)
ocena lękliwości osoby – wnioskowanie (2) Wyniki: ocena twarzy
(1) opanowanej – nielękowa niezależnie od sytuacji, twarz
dwuznaczna - zależnie od sytuacji (asymilacja) cecha - twarz
opanowana – nielękowa osoba ocena silniejsza w sytuacji lękotwórczej
niż przyjemnej dwuznaczna – b. lękowa w sytuacji lękotwórczej niż
przyjemnej
Wyniki badania
• Trope (1986)
opanowany
dwuznaczny
opanowany
dwuznaczny
Wyraz twarzy
Sytuacja lękotwórcza
Sytuacja pozytywna
Lękowość wyrazu
twarzy
Lęk – cecha
Ocena
lękowości
Wnioski z eksp. Trope
• Ocena twarzy – opanowanej brak różnic bez
względu na warunki; dwuznacznej – efekty
asymilacyjne
• Ocena cechy - Jeśli zachowanie (wyraz twarzy)
opanowane – wniosek o nielękowości ale silniejszy
w sytuacji przyjemnej zg. z zasadą
powiększania ; gdy zachowanie dwuznaczne –
wskaźniki sytuacyjne silnie zniekształcają
konstatację tego co robi aktor – zachowanie jest
dalece interpretowane jako skrajnie lękowe że
pomniejszenie tego o wpływ czynników
sytuacyjnych nie zmienia wniosku o dyspozycji.
Uzasadnienia:trójetapowy model
atrybucji
Przypisanie cechy na podstawie zachowania ma charakter
automatyczny natomiast uwzględnienie czynników
sytuacyjnych wymaga aktywizacji procesów
kontrolowanych.
Trójetapowy model atrybucji (Gilbert):
identyfikacja(1),automatyczny wniosek o cesze (2);
kontrolowana poprawka na sytuację (3).
Badanie: ekspozycja twarzy kobiety (bez fonii) wypowiadającej się w
kwestiach zm. niezależna: silnie niepokojących vs relaksujących (1)
równoległe zadanie vs brak (2) zm. zależna: ocena lęku cechy
Wyniki: w warunkach braku zadania równoległego - tematy niepokojące-
przypisywanie mniejszej lękliwości niż w tematy relaksacyjne -
różnicowanie.
Warunkach wykonywania zadania równoległego (zapamiętywania): silny lęk
niezależnie od tematu – brak róznicowania.
Dodatkowe zadanie nie utrudniało przypisania cechy ale uszkadzało branie
poprawki na czynniki
sytuacyjne
Uzasadnienia
Kulturowe ograniczenia; większe nasilenie efektu w kulturach
indywidualistycznych niż kolektywistycznych ich źródłem
specyficzne dla poszczególnych kultur doświadczenia uczenia
się
Badanie: relacje z zabójstw w gazecie chińskiej w większym stopniu
wyjaśniane czynnikami sytuacyjnymi niż opisy w gazecie amerykańskiej
Badanie eksperymentalne; paradygmat Simmela i Heidera: film
rysunkowy- ekspozycja ruchów o charakterze fizycznym (piłka poruszająca
się na boisku) i społecznym (ławica ryb) zm. zależna: wyjaśnienie przyczyn
ruchów przyczynami wewnętrznymi (elastyczność piłki, zdolności
przywódcze ryby) zewnętrznymi(sposób kopnięcia piłki, presja ze strony
innych ryb) Osoby badane: Chińczycy, Amerykanie Wyniki: brak różnic w
wyjaśnianiu nieożywionych ruchów, natomiast zdarzenia społeczne
ożywione (ryb) Chińczycy częściej wyjaśniali czynnikami zewnętrznymi (ta
ryba płynie pierwsza ponieważ polują na nią inne)
Asymetria aktor-obserwator
Zachowania cudze wyjaśniane raczej czynnikami
wewnętrznymi – własne zewnętrznymi
Jones i Nisbett – atrybucje inne dla aktora i obserwatora
Watson przejawy efektu:
Aktorzy częściej wyjaśniają swoje zachowanie cechami sytuacji niż
cechami osobowości
Obserwatorzy częściej wyjaśniają cudze zachowania cechami
osobowości wykonawców niż cechami sytuacji
Aktorzy częściej wyjaśniają własne niż cudze zachowanie cechami
sytuacji
Aktorzy częściej wyjaśniają cudze niż własne zachowania cechami
osobowości
Zarówno aktorzy jak i obserwatorzy dokonują więcej
atrybucji wewnętrznych niż sytuacyjnych
Brak różnic między aktorami i obserwatorami pod
względem częstości atrybucji dyspozycyjnych
Przyczyny asymetrii aktor-
obserwator
Poziomy wyjaśnień
Motywacyjne
Stany
emocjonalne,
pragnienia i
potrzeby
odpowiedzialne
za różnice
między
atrybucjami
osób
działających i
obserwatora
Informacyjne
Systematyczne
różnice między
informacjami na
których sądy
przyczynowe
opierają osoby
działające i
obserwatorzy
Informacyjne przyczyny
Brak wiedzy obserwatorów o zachowaniu aktora w podobnych
sytuacjach: obserwatorzy nie dysponują informacjami o
spójności i wybiórczości – sądy opierają na powszechności.
Badanie: hipoteza: nie powinno wystąpić zjawisko asymetrii gdy o. b. mają
taką samą liczbę informacji o sobie i innym (bliscy, krewni). Wyniki: liczba
dyspozycyjnych atrybucji malała wraz ze wzrostem stopnia znajomości
(Nisbett)
Perspektywa percepcyjna: aktorzy koncentrują się na
wymogach sytuacyjnych: czynniki sytuacyjne – figurą oni
sami - tłem obserwatorzy na osobie działającej: osoba
działająca – figurą a wymogi sytuacyjne – tłem.
Badanie: filmowana dyskusja z perspektywy aktorów i obserwatorów zm.
n.z : prezentacja dyskusji z różnych perspektyw: zgodnych i niezgodnych
zm. zależna ocena stopnia w jakim zachowanie aktora przypisywane
przyczynom zewnętrznym i wewnętrznym Wyniki: wzrost atrybucji
sytuacyjnych w warunkach „nowej perspektywy” w porównaniu z
pozostałymi warunkami
Storms
Eksperyment,
Storms, 1973:zmiana
perspektywy wzrokowej zmieniła typowe wzorce
atrybucyjne
• Faza I
Kam
era
A
Kam
era
B
Akt
or
A
Akt
or
B
Ob
ser
wa
tor
B
Ob
ser
wa
tor
A
Film wideo pokazujący
osobę A
A
Obserwat
or A
Obserwat
or B
B
Faza II
Nowa orientacja
Ta sama orientacja
Motywacyjne przyczyny
Różnice miedzy aktorem i obserwatorem jako atrybucje
egotystyczne (mechanizmy chroniące poczucie własnej
wartości)
Pragnienie by zdarzenia pozytywne przypisywać sobie a negatywne – sytuacji –
z perspektywy aktora; odwrotnie z perspektywy obserwatora.
• Badania: z mechanizmów autowaloryzacyjnych wynika, że różnice powinny
występować tylko w sytuacji zachowań negatywnych w przypadku
pozytywnych – maksymalizacja pozytywnych implikacji – atrybucje
wewnętrzne + odwrócenie różnicy miedzy aktorem i obserwatorem. Wyniki:–
aktorzy b. skłonni do internalizowania zachowań pozytywnych i
eksternalizowania negatywnych
(Taylor i Koivumaki) – brak replikacji – słabe
dowody na rzecz mech. autowaloryzacyjnych
Motywacja kontroli
(Miller, Norman, Wright
): zachowanie aktora wydaje się b.
przewidywalne /kontrolowalne kiedy poprzednie zachowania można przypisać
osobowościowym dyspozycjom – motywacja do sprawowania kontroli
powinna nasilić tę tendencyjność gdy zachowanie jest ważne dla
obserwatora.
Badanie: zm. niezależna: obserwacja vs poźniejsze uczestnictwo w grze
negocjacyjnej II zm. zalezna: liczba zdobytych informacji o obserwowanym
aktorze Wyniki; antycypacja własnego udziału w grze z aktorem –
deklarowany wzrost informacji na temat dyspozycji aktora.
Inne uwarunkowania
Zróżnicowany język opisu własnych i cudzych
zachowań: własne opisujemy za pomocą konkretnych
czasowników (ja krzyczałam), cudze za pomocą bardziej
abstrakcyjnych (on był agresywny):
- związki szczęśliwe oraz satysfakcja z nich - funkcją
konkretności samoopisu i opisu partnera (
bardziej „on to
zrobił” a mniej „on taki jest”
Racje vs przyczyny (Buss) rodzaj artefaktu źródłem
naturalna różnica w typie wyjaśnień: własne zachowania
wyjaśniane w sposób teleogiczny (
podając ich poza
podmiotowe racje
) zachowania innych wyjaśniane
przyczynowo (
odwołując się do ich trwałych dyspozycji)
Ograniczenia: słabnie w warunkach gdy własne
zachowanie jest pozytywne – wówczas atrybucja
wewnętrzna – motyw autowaloryzacyjny
Egotyzm atrybucyjny
Tendencja do wyjaśniania własnych zachowań w
sposób pochlebny dla siebie: własne sukcesy
wyjaśniane czynnikami wewnętrznymi porażki
zewnętrznymi (atrybucje obronne)
Więcej dowodów na atrybucje sukcesów do własnych
dyspozycji wewnętrznych niż porażek do czynników
zewnętrznych
Atrybucja przyczynowa dotyczy zarówno wyników
własnych jak również sukcesów i niepowodzeń innych
Badania: zadanie - nauczanie operacji arytmetycznych fikcyjnych osób
wyniki uczniów ustalane przez eksperymentatorów zm. niezależna:
informacja o wysokich vs niskich efektach uczenia zm. zależna:
atrybucja Wyniki: częstsze atrybucje wewnętrzne w war. sukcesu w
warunkach niepowodzenia – cechami ucznia
Badanie j. w. + grupa kontrolna (obserwatorzy) Wyniki: obserwatorzy
rzadziej przypisywali poprawę wyników ucznia umiejętnościom
nauczycieli oraz mniej zniekształcali dyspozycyjność nauczyciela w
sytuacji poprawy i spadku wyników
Mechanizmy egotyzmu
atrybucyjnego
Motywacyjne (
self serving mechanisms) : asymetryczne atrybucje
sukcesów i niepowodzeń jako wyraz tendencji egotystycznych:
zewnętrzne atrybucje niepowodzeń prowadzą do mniej
przygnębiających reakcji emocjonalnych niż wewnętrzne.
Odzwierciedlają motywy ochrony i umacniania Ja.
Poznawcze
(Ross, Miller)- ludzie mogą dostrzegać współzmienność
między swoimi działaniami i sukcesem a nie dostrzegać między
działaniami a niepowodzeniem: w badaniu nauczyciele obmyślali
skuteczną strategię poprawy wyników – sukces przypisywany- strategii
(sobie) niepowodzenie uczniowi –
zgodnie z zasadą
współzmienności.
Potwierdza to rezultat w grupie obserwatorów
rzadsze atrybucje wewnętrzne w warunkach sukcesu: obserwatorzy nie
są świadomi zmiany strategii tak jak nauczyciele
Sukces bardziej oczekiwany zgodny z założeniem (
w oparciu
w własne dyspozycje podejmujemy się jakiegoś działania np. wycieczki
rowerowej kiedy mam umiejętności):
źródłem sukcesu-
dyspozycja –porażki czymś nieoczekiwanym czynniki
sytuacyjne
trudność korekty na podstawie jednokrotnego
niepowodzenia
Atrybucje międzygrupowe
Jak zmienia się atrybucja w zależności od płci osoby
bodźcowej, przynależności do grupy etnicznej ,
religijnej , oraz przynależności osoby dokonującej
atrybucji
Badanie: osoby bodźcowe: hinduiści i muzułmanie, osoby badane:
hinduiści zmienna niezależna: wyobrażenie, że członek grupy
własnej bądź obcej (1) zachował się w sposób pożądany vs
niepożądany społecznie (2) Wyniki: społecznie pożądane
zachowanie członka grupy własnej b. dyspozycyjne niż obcej;
niepożądane zachowanie członka grupy własnej – w mniejszym
stopniu wyjaśniano czynnikami wewnętrznymi niż to samo
zachowania członka grupy obcej
Egocentryzm atrybucyjny
Przypisywanie sobie większej odpowiedzialności
za konsekwencje wspólnie podejmowanych
działań niż skłonny jest to uznać postronny
obserwator.
Obecny zarówno w sytuacji sukcesu i porażki
Badania: zjawisko obecne w różnych sytuacjach: naturalny podział
obowiązków, wspólne rozwiązywanie zadania, ale także
uczestnictwo w drużynie koszykówki – przegrany mecz
prowokuje do częstszego przywoływania własnych działań niż
działań przeciwników aby wyjaśnić niekorzystny wynik.
Uwarunkowania egocentryzmu
Niejednakowy dostęp do informacji o własnym
wkładzie i wkładzie partnera
Wybiórczość kodowania informacji: lepiej
zapamiętujemy to co dotyczy własnego wkładu niż
wkładu innego
Wybiórcze odtwarzanie informacji: lepiej
przypominamy sobie różne elementy własnych
działań
Czynniki motywacyjne: przypisanie sobie wiekszej
odpowiedzialności za wynik podniesienie
samooceny , poczucie sprawstwa: najsłabsze
dowody
Efekt fałszywej powszechności
Skłonność do przyjmowania nierealistycznego założenia że
inne osoby podzielają postawy, zachowania i
przekonania podmiotu
(Ross, Greene, House).
Zachowania i postawy różniące się od własnych – traktowane jako nietypowe
Badanie: prośba o noszenie przez 30 min. plakatu reklamującego kawiarnię na
terenie kampusu. Zmienna niezależna: zgoda bądź nie zmienna zależna:
oszacowanie ile studentów podjęłoby taką samą decyzję. Wyniki: niezależnie
od własnego stanowiska jednakowo oceniali, że inni podjęli by taką samą
decyzję.
Nasilony gdy:
-
kwestia ważna i angażująca emocjonalnie
-
Kwestie czy zachowania kontrowersyjne (młodzież a palenie)
-
Zachowanie – raczej reakcją na specyfikę sytuacji niż właściwości osobowości
-
Zachowania wartościowane pozytywnie
-
Szacowane postawy i zachowania stanowią mniejszość w populacji (efekt
wojowniczej mniejszości)
Uwarunkowania
Brak dostępu do informacji o zachowaniach
przeciwstawnych
Wyrazistość i dostępność percepcyjna własnych
zachowań większa – aktywizacja konkurencyjnego
punktu widzenia osłabia efekt
Walidacja własnych przekonań: wiara, że własne
przekonania odzwierciedlają obiektywną prawdę a
zachowania są racjonalne – dobrze wyjaśnia efekt w
odniesieniu do zachowań wartościowanych pozytywnie
Przeceniając powszechność własnych zachowań i
postaw neutralizujemy ich wydźwięk emocjonalny i
ograniczamy atrybucje do cech osobowości –
szczególnie w warunkach zachowań o
niejednoznacznej wartości emocjonalnej
Uwarunkowania
Dominacja efektu w odniesieniu do postaw
mniejszościowych
(por. efekt wojowniczej mniejszości)
–
sugeruje efekt regresji do średniej:
przecenianie postaw zachowań rzadkich/
niedocenianie częstych
Konsekwencja racjonalnej heurystyki poznawczej :
w warunkach braku innych informacji
wykorzystywanie informacji o własnym
zachowaniu (jego przecenianie) jest w pełni
uzasadnione.
Podsumowanie
Niedocenianie informacji o powszechności i wybiórczości –
skłonność do atrybucji wewnętrznych- podstawowy błąd
atrybucji
Zależność atrybucji od: wartościowości informacji i ważności
konsekwencji wyjaśnianego zachowania;
- konsekwencje bardziej ważą prowadząc do atrybucji wewnętrznych;
- asymetria sukcesów vs niepowodzeń – odmiennie atrybuowane w
zależności od tego czy dotyczą ja czy innych
- zachowania negatywne b. diagnostyczne (szczególnie moralne) bardziej
dyspozycyjne atrybucje niż w przypadku zachowań pozytywnych
Inne atrybucje dotyczące zachowań własnych i innych:
-
asymetria aktor-obserwator , egotyzm atrybucyjny
Zniekształcenia w szacowaniu częstości zdarzeń:
efekt fałszywej
powszechności
Atrybucje zależne od rodzaju i treści zachowania / wyniku:
atrybucje zdolności vs moralności
-
Teorie atrybucyjne
Wykład VII
Przedmiot
Badanie psychologicznych
konsekwencji atrybucji
przyczynowych: np. emocjonalne
konsekwencje atrybucji:
niepowodzenia -brakowi zdolności czy
trudności zadania?
Zmienne niezależne- manipulacja
atrybucjami przyczynowymi
Zmienne zależne – reakcje psychiczne
na różne atrybucje
Kiedy najczęściej ludzie pytają
dlaczego
?
• Weiner Wong – badanie
• Zadanie wypisanie myśli które przychodzą do głowy
po przeczytaniu spreparowanych historyjek, których
bohaterowie wykonywali zadania mogące
zakończyć się sukcesem vs porażką. Wynik ten :
oczekiwany vs nieoczekiwany
• Kategoryzacja odpowiedzi:
Pytania
Atrybucy
jne
Pytania o
działania
możliwe
Wypowied
zi
ewaluacyj
ne
- nieoczekiwanych niż oczekiwanych
- negatywnych niż pozytywnych
ZAWSZE oraz w warunkach zdarzeń
Nietypowość zdarzenia stymuluje ciekawość atrybucyjną
Funkcje procesów atrybucyjnych
Ludzie zadają pytanie „dlaczego?”- czyli atrybuują w
sytuacji:
- zdarzeń nieoczekiwanych
- zdarzeń negatywnych (sukces/ porażka)
Funkcje procesów atrybucji
:
- kontroli „po co ludzie zadają pytanie dlaczego ? – wskazanie na
przyczyny zdarzeń pozwala na wypracowanie skutecznych
sposobów wpływania lub zapobiegania stąd większa
aktywność atrybucyjna w sytuacji zdarzeń negatywnych i
niekontrolowalnych; silniejsza w stanach deprywacji kontroli i
u osób depresyjnych
- przewidywanie
- motywy autowaloryzacyjne zarówno w odniesieniu do Ja jak i ze
względu na innych
Atrybucyjna teoria osiągnięć
Weinera
• Atrybucje maja wpływ na: zachowanie, emocje i
procesy poznawcze.
• Wynik działania: (sukces /porażka) generuje pytanie
dlaczego?
• Odpowiedź (atrybucja przyczynowa) ukierunkowuje
myślenie, uczucia i zachowanie ukierunkowane na
osiągnięcia.
Wewnętrzne Zewnętrzne
Stałe
Zdolnoś
ci
Trudności
zadania
Zmienne
wysiłek
szczęście
Taksonomia przyczynowych atrybucji wyjaśnień sukcesu i niepowodzenia
.
Oczekiwania a atrybucje
przyczynowe
Oczekiwania a atrybucje co mają wspólnego?:
-
wpływ przeszłych doświadczeń:
- wpływ wyjaśnień dotyczących sukcesów /porażek
Jak atrybucja przyczynowa wpływa na kształtowanie oczekiwań po
sukcesie/porażce zależy od wymiaru stałości: sukces
przypisywany stałemu czynnikowi zwiększa efektywność
oczekiwania sukcesu w kolejnym zadaniu tego typu bardziej niż
sukces przypisywany czynnikowi zmiennemu analogicznie
atrybucje do przyczyn stałych dotyczące niepowodzenia
zmniejszają oczekiwanie sukcesu niż atrybucje do przyczyn
zmiennych
Wpływ czynników stałych i zmiennych na atrybucje niezależny od
umiejscowienia kontroli: czynniki zmienne (zarówno
zewnętrzne – przypadek i jak i wewnętrzne wysiłek- prowadzą do
takich samych zmian w oczekiwaniach w przeciwieństwie do
przyczyn stałych: zdolności (wewnętrzne) trudność zadania
(zewnętrzne)
Badania
• Weryfikacja hipotezy o związku między stałością
atrybucji a zmianami w oczekiwaniach
• Uczniowie zadanie zastępowania cyfr symbolami
Manipulacja : niepowodzenia po każdej porażce ocena:
oczekiwań co do poprawnego rozwiązania zadania (1)
oraz ocena w jakim stopniu przypisuja wynik:
zdolnościom, przypadkowi, wysiłkowi, cechom zadania
• Wyniki: osoby które wyjaśniały niepowodzenia
czynnikom stałym (zdolności i trudność zadania)
spadek oczekiwań późniejszego sukcesu niż Ci którzy
przypisywali go czynnikom zmiennym (przypadkowi i
wysiłkowi)
Atrybucyjna teoria emocji Weinera
O dążeniu do osiągnięć (oprócz oczekiwań) decyduje wartość
osiągnięcia celu (podniety) – przewidywane stany emocjonalne
Dążenie do sukcesu – doświadczanie uczucia dumy - unikanie
porażek – unikanie emocji wstydu
Emocjonalne podniety będące następstwem sukcesu /porażki
(duma wstyd) – zależne od wymiaru kontroli
Wewnętrzne atrybucje sukcesu /niepowodzenia – nasilają emocje
związane z poczuciem własnej wartości (duma i wstyd) atrybucje
zewnętrzne sukcesu /niepowodzenia – osłabiają emocje zarówno
pozytywne jak i negatywne: np. sukces tłumaczony łatwością
zadania lub niepowodzenie przypisywane pechowi nie wywołują
dumy ani wstydu
Poza emocjami dumy i wstydu: większa różnorodność
modalności stanów afektywnych towarzyszących motywacji
osiągnięć
Atrybucja zewnętrzna – nasila niektóre: gniew – gdy ktoś blokuje
odniesienie sukcesu; wdzięczność – gdy ktoś pomaga osiągnąć
cel
Badania zależności między atrybucjami i
emocjami
• I faza – identyfikacja słów oznaczających emocje związane z niepowodzeniem
oraz z sukcesem: emocje pozytywne negatywne
• Scenariusze opisujące osoby doznające niepowodzeń /sukcesów wraz z
różnymi przyczynami
• Zadanie: ocena na skalach jak silnie osoby przeżywały różnych emocji w
opisanych sytuacjach
• Wyniki:
- pewnym emocjom towarzyszyły wysokie oceny (we wszystkich sytuacjach
atrybucyjnych) np. po sukcesach silniejsze doświadczenie zadowolenia,
radości, po niepowodzeniach: smutku, zmartwienia –
emocje zależne od
wyniku – atrybucje na nie maja wpływu
- Emocje powiązane
z różnymi atrybucjami (emocje które w jednej sytuacji
atrybucyjnej były oceniane istotnie wyżej niż w innych)
- Reakcje emocjonalne na sukces/niepowodzenie sekwencyjny proces:
1) ocena zdarzenia jako sukcesu czy porażki -
emocje zależne od wyniku
2) poszukiwanie przyczyn wyniku – dokonanie atrybucji – pojawienie się bardziej
złożonej klasy emocji
zależnych od atrybucji (tabela dalej)
3) Lokalizacja przyczyny na wymiarze umiejscowienia kontroli i stałości:
określenie właściwości wymiarowych atrybucji –
emocje zależne od
wymiaru
-
Atrybucje sukcesu i niepowodzenia i główne
emocje różnicujące
Atrybucje sukcesu
Zdolności Pewność siebie
Wysiłek niestały aktywacja, intensyfikacja
Wysiłek stały relaksacja
Własna osobowość wzrost samooceny
Wysiłek i osobowość inny wdzięczność
Szczęście zaskoczenie
Atrybucje niepowodzenia
Zdolności poczucie niekompetencji
Wysiłek niestały/stały poczucie winy/ wstyd
Osobowość/ motyw. Wew. Rezygnacja
Wysiłek osobowość innych agresja
Pech zaskoczenie
Sekwencyjność - konsekwencje
(3) etap – konsekwencje: uznanie zdolności jako
wewnętrznej przyczyny doświadczenie emocji
wstydu
Wymiar umiejscowienia kontroli emocje
związane z samooceną :
pozytywne wywołane przez wewnętrzne atrybucje
sukcesu
negatywne w skutek wewnętrznych atrybucji
niepowodzenia
Wymiar stałości emocje towarzyszące
przewidywaniu sukcesu/porażki (strach, nadzieja):
niepowodzenie przypisane stałym czynnikom –
strach obawa; atrybucja do czynników zmiennych -
nadzieja
Reakcje emocjonalne na sukces
/porażkę :
sekwencyjność procesu atrybucji
Ocena wyniku jako sukces czy porażka
emocje zależne od wyniku kolejne
atrybucje emocje zależne od atrybucji
określenie właściwości wymiarowych atrybucji
(stała, wewnętrzna) wzbudza emocje
zależne od wymiaru
Wpływ atrybucji na
zachowanie
• Które zadanie (różniące się stopniem trudności)
wybierze osoba?
• Dążenie do otrzymania diagnostycznej informacji
• Zadanie o sredniej trudności najbardziej
diagnostyczne
• Badania dowodzą preferencji zadań o średniej
trudności (motyw racjonalny)
Wpływ atrybucji na wytrwałość i
wykonanie
• Badania Meyera – szybkość wykonywania zadania;
• Osoby które niepowodzenie przypisywały stałym
czynnikom (trudności zadania, zdolnościom) więcej
czasu przy rozwiązywaniu następnego niż ci którzy robli
to w mniejszym stopniu
• Osoby które przypisywały niepowodzenie czynnikom
zmiennym (pech, brak wysiłku) szybciej wykonywali
następne zadanie niż ci którzy ich nie uwzględniali
• Terapeutyczne działanie zmiany atrybucji: można
zwiększyć wysiłek i poprawić wykonanie gdy nauczy się
przypisywać niepowodzenie brakowi wysiłku
(zmiennemu czynnikowi)
• Osoby o motywacji osiągnięć sukces – czynniki
wewnętrzne niepowodzenie - wewnętrzne
• Osoby o motywacji osiągnięć odwrotnie
Atrybucyjna teoria depresji i
wyuczonej bezradności
Model wyuczonej bezradności Seligmana - badania nad
zwierzętami: konsekwencje deficyty behavioralne (bierność),
poznawcze (trudności uczenia się) emocjonalne (apatia, redukcja
agresji).
Badania z udziałem ludzi (hałas nie do uniknięcia vs redukowalny
(1 faza) S awersyjny (II faza) osoby z grupy kontrolnej częściej
dążyli do usunięcia S
Oczekiwanie braku możliwości kontroli – kluczowa kategoria
wyjaśniająca
Poznawczy charakter – deficyty skutkiem oczekiwania, że
przyszłych zdarzeń nie da się kontrolować
Informacje
o braku
kontroli
Oczekiwania
braku
możliwości
kontroli
Wyuczona
bezradnoś
ć
Atrybucyjne przeformułowanie wyuczonej
bezradności
Teoria wyuczonej bezradności dobrym wyjaśnieniem
depresji:
osoby depresyjne powinny różnić się od zdrowych ze
względu na oczekiwania dotyczące braku możliwości kontroli:
mniej zmieniają oczekiwania dotyczące przyszłego sukcesu po
pomyślnym wykonaniu zadania. Badania Seligmana i Millera
potwierdziły hipotezę: osoby depresyjne reagowały na sukces tak
jak gdyby zdarzył się przypadkiem
.
Ograniczenia:
- brak przewidywań co do zróżnicowania warunków sprzyjających
długotrwałym lub/i uogólnionym symptomom vs specyficznym
/parcjalnym objawom wyuczonej bezradności
- Model wyuczonej bezradności nie wyjaśnia typowego objawu
depresji: doświadczania poczucia winy i przyjmowania
odpowiedzialności za negatywne zdarzenia (co sugeruje kontrolę)
Przeformułowany model wyuczonej
bezradności
• Schemat
Obiektywn
y brak
zbieżności
miedzy
zachowani
em a
wzmocnie
niem
Spostrzega
nie
obecnego i
przeszłego
braku
zbieżności
Atrybucja
obecnego
i
przeszłeg
o braku
zbieżności
Oczekiwa
nie
przyszłeg
o braku
zbieżności
Symptom
y
bezradno
ści
Atrybucyjne przeformułowanie modelu
wyuczonej bezradności - Abramson
Atrybucje przyczynowe na skalach;
- Kontroli , stałości (jak Weiner)
- Globalność
Każdy z wymiarów odpowiedzialny za inne symptomy bezradności:
-
Kontrola
- decyduje braku związku między zachowaniem a
wzmocnieniem – brak zbieżności – wątpliwość co do własnej wartości:
- gdy brak zbieżności przypisany czynnikom wewnętrznym –
bezradność osobista;
-
gdy zewnętrzna atrybucja niepowodzenia –
bezradność uniwersalna
- stałość w czasie
- decyduje o tym jak długo trwa bezradność: gdy
brak zbieżności przypisuje się czynnikom wewnętrznym bądź
zewnętrznym ale spostrzeganym jako względnie trwałe (własna
niezdolność czy sytuacja ekonomiczna) –
bezradność chroniczna
-
gdy brak zbieżności wyjaśnia się czynnikami zmiennymi (brak wysilku
czy przypadek) –
bezradność tymczasowa
Ogólność-
brak zmienności wyjaśniany czynnikiem ogólnym –
bezradność globalna vs specyficzna
-
Atrybucyjny model bezradności i
depresji
Schemat :
KONTROLA
Bezradn
ość
osobista
W
Bezradno
ść
uniwersa
lnaZ
Stałość w
czasie:
Bezradn
ość
chronicz
na:
Z/W i T
Bezradn
ość
tymczas
owa
Z/W Zm
Ogólność/parcjal
ność bezradności
Global
na
specyfic
zna
Styl atrybucyjny – jako czynnik
ryzyka
Czynniki sytuacyjne „realność samych złych zdarzeń” oraz
osobowościowe wpływają na formułowanie określonych wyjaśnień
przyczynowych.
• Styl atrybucyjny czynnikiem osobowościowym
• Styl atrybucyjny stosowanie stałych, wewnętrznych i globalnych
atrybucji przyczynowych zwiększa ryzyko depresji i bezradności pod
wpływem zdarzeń nie podlegających kontroli
Badania:
- porównywanie atrybucji osób depresyjnych i niedepresyjnych w
warunkach labolatoryjnych w odniesieniu do zdarzeń hipotetycznych i
rzeczywistych: związki między wynikami inwentarzy depresji a
próbkami myślenia atrybucyjnego
- Badania prospektywne: styl atrybucyjny i wskaźniki depresji w 2
punktach czasowych
- badanie reakcji na krytyczne realne zdarzenia życiowe (operacja,
uwięzienie, niepowodzenia) i dokonywanymi atrybucjami
- eksperymentalne: oddziaływanie sztucznie indukowanej porażki –
pomiar atrybucji
Wyniki badan nad stylem
atrybucyjnym
Wysokie wyniki w Inwentarzu depresji Becka wiążą się z
tendencją do przypisywania niepowodzenia czynnikom
wewnętrznym, globalnym i stałym. Brak roztrzygnięcia co
jest przyczyna co skutkiem?
Badania prospektywne: u osób u których 1 pomiar
wykazywał styl deprecjogenny częściej wystepowała
depresja w trakcie 2 pomiaru. Wskaźniki depresji z 1
pomiaru nie były predyktorami stylu atrybucyjnego przy 2
pomiarze – dowód na przyczynowa rolę atrybucji w
powstawaniu depresji. Uczniowie ocenieni poniżej
poziomu aspiracji – szczególnie depresyjni gdy dominował
styl deprecjogenny
Osoby skłonne poszukiwać przyczyn realnych
negatywnych zdarzeń w czynnikach wewnętrznych,
stałych i globalnych – przejawiają więcej reakcji
depresyjnych i mniej adekwatne zachowania zmierzające
do poradzenia sobie z krytycznym zdarzeniem
Zastosowania zasad atrybucji
Trening zmiany atrybucji założenia: zmiana atrybucji
niepowodzenia do wewnętrznych, stałych przyczyn na atrybucje
do innych zmiennych przyczyn np. brak wysiłku /przypadek
pozwolą:
- utrzymać po niepowodzeniu stosunkowo wysokie oczekiwania
- uwzględnienie przypadku nie prowadzi do emocji związanych z
poczuciem własnej wartości (wstyd)
- emocja wywołana brakiem wysiłku (poczucie winy) – motywujące
znaczenie
Zmiana w myśleniu prowadzi do zmiany w emocjach i
zachowaniu
Etapy treningu zmiany atrybucji:
Diagnoza
Identyfikacj
a jednostek
o
niekorzystn
ym stylu
atrybucyjny
m
Terapia
Techniki zmiany
atrybucji:
zwiększyć
wysiłek,
informacja że
innym też się
nie udało
dostarczenie
informacja o
współzmiennoś
ci
Ewaluacja:
-zwiększenie atrybucji w
pożądanym kierunku
-przekonanie że wyniki zależą od
przyczyn zmiennych (strategia,
wysiłek)wyższe oczekiwania
początkowe, mniejszy spadek po
niepowodzeniu
-redukcja przekonania ze złe
zachowanie innych umyślne
-wzrost poziomu wykonania i
wytrwałości
- poprawa ocen na egzaminie
magisterskim
Bibliografia
• B. Wojciszke (2002). Człowiek wśród
innych ludzi Warszawa wyd.r.3.
Scholar s. 99-135
• M. Lewicka (2000). Procesy atrybucji
(w) J. Strelau (red.) Psychologia t.3 s.
45 – 68.