Zaburzenia emocjonalne u dzieci w wieku 

wczesnoszkolnym stają się coraz powszechniejszym 

zjawiskiem. Rodzice i wychowawcy często nie wiedzą, czy 

zachowanie ich dziecka mieści się jeszcze w granicach 

normy, czy też jest sygnałem o początkach rozwoju 

zaburzenia.

Rozwój emocjonalny dzieci w wieku wczesnoszkolnym, w 

stosunku do wcześniejszego okresu niemowlęcego, 

ponimowlęcego i przedszkolnego, cechuje się 

wzbogacaniem i zróżnicowaniem życia uczuciowego. 

Dziecko przeżywa już takie uczucia jak zazdrość, gniew, 

strach i lęk, radość, przyjemność, sympatię, zmartwienie i 

ciekawość. 

Kształtują się też uczucia społeczne. U dziecka 

prawidłowo rozwijającego się pogoda i zadowolenie są 

dominującymi stanami emocjonalnymi. Dziecko w tym 

wieku uzewnętrznia swoje uczucia w sposób bardzo 

wyraźny i czytelny dla otoczenia.

 

 

     Występują wielkie trudności w określaniu normy zachowania i 

odchylenia od normy, czyli zaburzeń emocjonalnych. Jednak 

mówiąc o normie musimy brać pod uwagę:

     - wiek dziecka,
     - szeroko rozumiane środowisko, w jakim się ono wychowuje, 

wymagania stawiane przed nim, zasady przestrzegane przez 

rodziców, zwyczaje kulturowe, moralne itp.,

     - płeć dziecka i wynikające stąd różnice zachowania,
     - właściwości indywidualne dziecka.

     Kryteria, które powinny być przyjęte przy określaniu zaburzeń 

emocjonalnych u dzieci to:

     - trwałość występujących objawów - za przejaw zaburzenia można 

uznać jedynie symptomy, które utrzymują się przez dłuższy czas,

     - intensywność objawów - duża ich liczba i natężenie mogą 

wskazywać na zaburzenia emocjonalne,

     - częstość symptomów - znaczna częstość występowania 

określanych objawów wskazuje na istnienie problemów typu 

emocjonalnego.

    

 

 

Objawy i zespoły zaburzeń 

Objawy i zespoły zaburzeń 

emocjonalnych

emocjonalnych

Dzieci nerwicowe

   Schorzenia nerwicowe polegają na chorobliwie 

lękowej reakcji na stres (Barker). Stały 

niepokój i lęk uniemożliwiają dziecku 

prawidłowe przystosowanie się do warunków i 

wymagań otoczenia i są przyczyną zaburzeń 

zachowania. Główną przyczyną powstawania 

nerwicy są urazy psychiczne. Są to różnego 

rodzaju traumatyzujące przeżycia 

wypływające z niekorzystnych sytuacji 

środowiska zewnętrznego wywołujące 

zaburzenia normalnego funkcjonowania.

 

 

1. Lęk

1. Lęk

    Podstawowym objawem nerwicy, a zarazem jej 

źródłem jest lęk. Określany jest jako bardzo 

silny stan napięcia charakteryzujący się 

poczuciem zagrożenia, a jednocześnie 

bezradności, niepokoju i bezsilności. Lęk jest 

emocją bezprzedmiotową - nie uświadamiamy 

sobie źródła wywołującego stan zagrożenia. 

Jednostka w celu uniknięcia przeżywania lęku 

uruchamia różnego rodzaju mechanizmy 

obronne. Różnica między strachem a lękiem, 

polega na tym, że strach jest reakcją na 

określone, obiektywne bodźce zagrażające, 

natomiast lęk powstaje w sytuacji zagrożenia 

podstawowych wartości osobowości. 

 

 

   W wielu przypadkach lęk jest wyrażany 

bezpośrednio: dziecko mówi, że "boi się 

ciemnego pokoju", "boi się być samo". 

Często jednak przejawia się pod 

postacią innych objawów nerwicowych 

- organizm wówczas uruchamia 

mechanizmy obronne. U dziecka, które 

boi się iść do przedszkola, szkoły mogą 

być to objawy typu: bóle brzucha, 

wymioty, bóle głowy. Tak więc lęk 

ujawnia się albo bezpośrednio, albo w 

sposób zastępczy pod postacią 

symptomów nerwicowych.

 

 

         

Częstą postacią lęków u dzieci są lęki nocne. Dziecko 

budzi się w nocy, jest przerażone, krzyczy, nie reaguje 

na uspokajanie rodziców, a rano nie pamięta nocnego 

incydentu. Lęki nocne często pojawiają się w okresach 

trudnych przeżyć wywołanych na ogół sytuacją 

rodzinną, konfliktami między dziećmi a rodzicami, 

obiecaną lub wymierzoną karą. Dzieci, u których 

występują lęki nocne są mało odporne na stres, 

nadwrażliwe, o małej zdolności adaptacji do nowych 

warunków, skłonne do płaczu, bierne w sytuacjach 

społecznych.  Innymi symptomami zaburzeń snu są 

trudności w zasypianiu, niespokojny sen, częste 

budzenie się w nocy. Zaburzenia snu mogą mieć 

charakter sytuacyjny i występować tylko w okresie 

gorszego samopoczucia dziecka, w odpowiedzi na silne 

bodźce, które zadziałały w ciągu dnia. Najczęściej mamy 

do czynienia ze zgeneralizowaną postawą lękową 

dziecka nie pojedynczymi objawami lęku. Dzieci takie 

cechuje nieufność do zjawisk i ludzi, lękliwość i stały 

niepokój decydują o sposobie ich zachowania. Unikają 

kontaktów społecznych, trzymają się na uboczu. Są 

niepewne siebie, mają poczucie mniejszej wartości, 

przewidując niepowodzenie wolą nie podejmować 

działań, których rezultaty są niepewne. Dzieci te są 

bardzo wrażliwe na oceny innych, nieodporne w 

sytuacjach stresowych.

 

 

2. Moczenie mimowolne

2. Moczenie mimowolne 

    Uważane jest za najczęstszy rodzaj zaburzeń 

dziecięcych Moczenie pierwotne to takie, które trwa od 

urodzenia i jest kontynuacją moczenia fizjologicznego. 

O moczeniu wtórnym mówimy wówczas, gdy pojawiło 

się po rocznej lub dłuższej przerwie u dzieci, które 

poprzednio opanowało już ten nawyk. Częstszą 

postacią zaburzenia jest mimowolne oddawanie moczu 

podczas snu. Występuje ono częściej u chłopców niż u 

dziewcząt, (wg danych M. Herberta). Mimowolne 

moczenie współwystępujące często z innymi objawami 

zaburzeń emocjonalnych zwłaszcza z nadpobudliwością 

emocjonalną, zmiennością nastroju i płaczliwością. 

Rzadziej z zahamowaniem emocjonalnym, objawami 

apatii, nieśmiałości oraz brakiem pewności siebie. 

Ponadto u dzieci z objawem moczenia stwierdzono 

symptomy innego typu: lęków, drażliwości, 

pobudliwości psychicznej, złych stosunków z grupą 

rówieśniczą, niechęci do nauki.

 

 

    Dzieci zaczynają się moczyć, gdy w najbliższym 

otoczeniu pojawiają się sytuacje zbyt trudne 

dla niego; groźba utraty miłości rodziców lub 

osłabienia związku emocjonalnego między nimi 

a dzieckiem (np. pojawienie się nowego dziecka 

w rodzinie). Badania wykazują, że w grupie 

dzieci moczących się stwierdzono niewłaściwe 

postawy wychowawcze rodziców, zwłaszcza 

odrzucające, lękowe, obojętne i nadopiekuńcze. 

Poza tym nie bez wpływu pozostaje charakter 

rodziny, z której wywodzą się dzieci moczące 

się tj. najczęściej alkoholizm, rozbicie rodziny, 

niepełne rodziny, inne niekorzystne zmiany w 

środowisku rodzinnym.

 

 

3. Zaburzenia łaknienia

3. Zaburzenia łaknienia

   Symptom "nerwicowego braku apetytu" 

występuje bardzo często niemal u 2/3 dzieci 
w wieku od 2 do 5 lat. Wywołuje niepokój 
rodziców o zdrowie dziecka, jednocześnie 
będąc skutkiem błędów wychowawczych 
popełnionych przez ojca lub matkę 
polegających głównie na nadmiernym 
zwracaniu uwagi na proces jedzenia, stałe 
namawianie dziecka do jedzenia, 
przymuszanie pod groźbą kary, zabawianie 
podczas posiłku. 

 

 

    Badania wykazują, że w większości przypadków 

powodem odmowy jedzenia przez dzieci jest 

podawanie mu takiego rodzaju pokarmu, którego ono 

nie aprobuje. Przełamywanie jego niechęci, 

przymuszanie prowadzi do reakcji obronnych i 

odmowy jedzenia. Zaburzenie apetytu może być także 

reakcją na trudną sytuację dziecka oraz niekorzystne 

bodźce środowiskowe odbierane przez dziecko jako 

zagrażające jego poczuciu bezpieczeństwa. Anoreksja 

opisywana jest również jako jeden z objawów 

ogólnego negatywizmu dziecka lub jako wyrażenie 

niechęci lub wrogości do rodziców, a także jako 

sposób zwrócenia uwagi i zapewnienia sobie opieki.

    U niektórych dzieci nerwicowych obserwuje się 

wymioty czasem współwystępujące z anoreksją, 

czasem samoistne jako reakcje na niemiłe przeżycia 

podczas jedzenia.

 

 

4. Jąkanie

4. Jąkanie

   Jest często występującym objawem 

zaburzeń mowy w wieku dziecięcym i 
pojawia się pomiędzy 3 a 5 rokiem 
życia. Na obraz jąkania składają się 
objawy kloniczne, które polegają na 
wielokrotnym powtarzaniu tej samej 
głoski, bądź sylaby, wyrazu 
(zacinanie się), czemu towarzyszy 
silne emocjonalne i mięśniowe 
napięcie. 

 

 

    Wg G. Suchariewa jąkanie może pojawić się w 

sposób nagły pod wpływem urazu 

psychicznego, bądź w efekcie długo trwających 

niesprzyjających sytuacji traumatyzujących. 

    Jąkanie jest z jednej strony rezultatem napięć 

emocjonalnych, z drugiej przyczyną dalszego 

pogłębiania się zaburzeń życia emocjonalnego. 

Dzieci jąkające się narażone są na szyderstwa 

ze strony rówieśników. Jąkanie najczęściej jest 

jednym z wielu objawów świadczących o 

znerwicowaniu dziecka. 

 

 

5. Tiki 

5. Tiki 

     Są to nagłe, mimowolne wyładowania ruchowe 

różnych grup mięśniowych, nie podlegające 

świadomej kontroli. Najczęściej spotykane rodzaje 

tików to mruganie oczami, grymasy twarzy, 

podrzucanie lub wyciąganie ramion. Pojawiają się 

najczęściej w wieku między 5 a 12 r. życia. Tiki są 

zaliczane do objawów nerwicowych, a ich podłoże 

to silne przeżycia urazowe, wywołane sytuacjami 

konfliktowymi. Ich etiologia podkreśla istnienie 

podłoża ograniczonego, uszkodzenia ośrodkowego 

układu nerwowego. Tiki cechują się uporczywością i 

długotrwałością występowania. Leczenie napotyka 

duże trudności. Konieczna jest indywidualizacja 

podejścia do dziecka oraz doboru metod 

terapeutycznych. Wskazana jest terapia zajęciowa, 

wzbudzająca zainteresowanie dziecka i jego 

zaangażowanie w wykonywaną pracę.

 

 

6. Dzieci zahamowane 

6. Dzieci zahamowane 

psychoruchowo

psychoruchowo

    Tym mianem określa się dzieci lękowe, u których 

obserwuje się trudności w kontaktach społecznych 

i obniżoną aktywność. M. Chłopkiewicz wyodrębnia 

następujące grupy dzieci:

    

a)

a) dzieci zmotywowane - napięte - 

charakterystyczna ich cecha to ogromna 

skrupulatność i przesadna staranność w 

wykonywaniu zadań. Niepewne swych umiejętności 

sprawiają wrażenie nieustannie napiętych i 

niespokojnych. Bardzo związane z matką, 

odczuwają wielki lęk przed przedszkolem lub 

szkołą. Stronią od nowych osób, sytuacji są 

wówczas ciche, lękliwe i wycofują się. Te same 

dzieci w domu potrafią być ożywione, swobodne i 

ruchliwe.

 

 

     

b)

b) dzieci podporządkowane - uległe - to dzieci 

"wyciszone" małomówne,  grzeczne, posłuszne, 

oceniane jako koleżeńskie i uczynne. Ich nieśmiałość i 

lękliwość występuje zwłaszcza w kontaktach z osobami 

dorosłymi; od najmłodszych lat słaba więź emocjonalna 

z matkami, które prezentują postawę wymagającą i 

represyjną. Wpływa to na ukształtowanie się u dziecka 

podstawy nieufności w stosunku do dorosłych, co 

odzwierciedla ich stosunek do nauczycieli.

     

c)

c) dzieci z obniżoną samooceną - zrezygnowane - są to 

dzieci bierne zarówno w domu jak i w szkole. Mają 

poczucie małej wartości, rezygnują z prób 

podejmowania działań ze względu na krytyczną ocenę 

samych siebie. Nawet gdy osiągną sukces nie są w 

stanie w niego uwierzyć. Są apatyczne, powolne, 

przygnębione. Niezmiernie wrażliwe na przejawy 

dezaprobaty i odrzucenia uczuciowego ze strony innych 

osób. Często płaczą, gdy napotkają trudności rezygnują 

z zadania, wolą prosić o pomoc, niż samemu poszukać 

rozwiązania. Bezradność i niska samoocena wynika z 

błędnych postaw rodzicielskich wobec dzieci 

nacechowanych głównie nadmiernym krytycyzmem, 

odrzuceniem, dezaprobatą, deprecjonowaniem wartości 

dziecka.

 

 

    

d)

d) dzieci nadwrażliwe - asteniczne - to 

dzieci bardzo skryte, powściągliwe, nie 

ujawniające swoich przeżyć.. Czują się różne 

od innych dzieci, unikają towarzystwa, 

męczy je hałas, ruchliwość rówieśników, 

wolą samotne zabawy. 

    Nadmierna wrażliwość emocjonalna 

powoduje unikanie bodźców i izolowanie się 

od ludzi. Dzieci te pochodzą na ogół z rodzin 

rozbitych, nieszczęśliwych. Matki 

charakteryzują się cechami neurotycznymi, 

lękowymi, obarczają dzieci swymi 

skomplikowanymi przeżyciami.

 

 

    Dzieci zahamowane nie sprawiają zazwyczaj swym 

zachowaniem kłopotów wychowawczych, pozostają 

raczej niezauważone, a ich cierpienie nie jest 

dostrzegane przez dorosłych. Trudności w 

nawiązywaniu z nimi kontaktów powodują, że 

nauczycielki często rezygnują z prób zbliżenia się do 

dzieci nieśmiałych pozostawiając je samym sobie. W 

pracy terapeutycznej należy proponować dzieciom 

zadania gwarantujące powodzenie i uwzględniające 

poczucie własnej wartości. Zachęta do zabawy 

powinna być propozycją, a nic nakazem. Należy także 

włączyć do pracy dom rodzinny i określić kierunki 

postępowania z dzieckiem. Najważniejsze jest, aby 

zapewnić dzieciom poczucie bezpieczeństwa przez 

akceptację ich takimi, jakimi są - bez stosowania 

ocen, porównywania z innymi dziećmi czy 

zawstydzania w przypadku wycofania się z 

aktywności. 

 

 

7. Dzieci obojętne 

7. Dzieci obojętne 

uczuciowo

uczuciowo

    Dziecko, które nie umie nawiązać 

kontaktów uczuciowych z dorosłymi i 

rówieśnikami, nie umie współodczuwać 

radości i smutków innych osób; dziecko, 

którego mimika twarzy jest mało 

ekspresyjna, smutne, często unikające 

kontaktu wzrokowego, odtrącające 

przyjaźń innych, czasem złośliwe i 

wrogie w stosunku do otoczenia, 

sprawiające wrażenie jak by mu nie 

zależało na uczuciach innych - to dziecko 

określane jako uczuciowo obojętne. 

 

 

   Spotyka się też dzieci, które mimo 

odczuwania silnej potrzeby więzi 

uczuciowej czy wręcz "głodu 

uczuciowego" nie potrafią nawiązać 

stałego i bliskiego kontaktu z innymi 

ludźmi. Kontakty te są powierzchowne, 

nie oparte na rzeczywistym 

przywiązaniu. Wg wielu badaczy są to 

efekty lęku przed możliwością ponownej 

utraty osoby, do której dziecko się 

przywiązało. Takie dzieci określa się 

mianem 

egotycznych.

egotycznych. 

 

 

     Terapia dziecka z chorobą sierocą polega na 

nawiązywaniu kontaktu uczuciowego zjedna i tą samą 

osobą i przebiega w trzech etapach:

     - stadium oswajania - polega na życzliwej obecności 

terapeuty, bez narzucania się dziecku i przekraczania 

bariery przez niego wyznaczonej,

     - kształtowanie porozumienia emocjonalno-mimicznego, 

które może nastąpić wtedy, gdy lęk dziecka jest już w 

pewnej mierze opanowany,

     - tworzenie więzi, uczuciowej z terapeutą, której 

efektem może być: transplantacja uczuciowa" na matkę 

adaptacyjną.

     Niezbędna jest dla dziecka obecność jednej i stale tej 

samej osoby darzącej dziecko miłością pozostającej z nim 

w bliskim i serdecznym kontakcie. Obojętność uczuciowa 

jest rezultatem niezaspokojenia wrodzonej potrzeby 

przywiązania, przeżywania uczuć odtrącenia i 

osamotnienia.

 

 

8. Dzieci nadpobudliwe

8. Dzieci nadpobudliwe

     Zachowanie dzieci nadpobudliwych nastręcza wiele 

trudności zarówno nauczycielom jak i rodzicom. Ich reakcje 

emocjonalne są gwałtowne, nieproporcjonalne do 

działającego bodźca, spowodowane przewagą procesów 

pobudzenia nad hamowaniem (wynika to z określonego typu 

układu nerwowego). Dzieci te charakteryzują się na ogół 

słabym, nadpobudliwym, labilnym układem nerwowym, 

szybko męczą się wykonywaną pracą, łatwo nużą się, są 

niewytrwałe w działaniu. W rozwoju dzieci nadpobudliwych 

istotne znaczenie ma system wychowawczy, szczególnie 

niekorzystne jest wychowanie niekonsekwentne tj. brak 

stałych, jasno sprecyzowanych wymagań w stosunku do 

dziecka i często zmieniające się oceny jego zachowania w 

zależności od nastawienia rodziców. Nadmierna 

pobłażliwość przeplatająca się z wzmożonym rygorem, 

ostrymi karami za błahe przewinienia dziecka wywołuje 

diametralnie różne reakcje dorosłych w zależności od 

nastroju. Dorośli powinni reagować na ich zachowanie 

spokojnie i cierpliwie oraz starać się nie dostarczać dziecku 

zbyt dużo i chaotycznych bodźców (zasada 3R).

 

 

9. Dzieci agresywne

9. Dzieci agresywne

    Zachowania agresywne przejawiają się 

pod postacią agresji fizycznej lub 

werbalnej. 

    - 

fizyczna

fizyczna: bezpośrednie zadawanie bólu 

innym osobom np. wybuchy gniewu, 

rzucanie się z pięściami, bicie innych 

dzieci, drapanie, gryzienie, 

    - 

werbalna

werbalna: gdy dziecko nie wchodzi w 

bezpośredni fizyczny kontakt z osobami 

lub przedmiotami, a powoduje ich 

cierpienie poprzez wyśmiewanie, złośliwe 

uwagi, arogancję, przezywanie, skarżenie.

 

 

     Zachowanie agresywne rozpatruje się jako:
     - 

reakcje na frustracje

reakcje na frustracje, czyli udaremnienie osiągnięcia celu ze 

względu na przeszkody wewnętrzne (np. zły stan zdrowia, brak 

wiadomości z danej dziedziny, umiejętności niezbędnych do 

zrealizowania celów itp), lub zewnętrzne nie uzależnione od 

właściwości dziecka ale od warunków stwarzanych mu przez 

otoczenie,

     - 

naśladowanie obserwowanych zachowań

naśladowanie obserwowanych zachowań - U. Bronfenbrenner 

stwierdza, że "zachowanie agresywne, a nawet okrucieństwo, 

można wywołać u osoby, która nie ma najmniejszych podstaw, by 

czuć się skrzywdzoną, a po prostu miała okazję obserwować 

zachowanie agresywne tylko i wyłącznie w roli widza". 

Największe szansę stania się modelem mają osoby znaczące dla 

dziecka: rodzice, starsze rodzeństwo, a także inne mające 

znaczenie i autorytet w oczach dziecka.

     - 

zachowanie instrumentalne

zachowanie instrumentalne - gdy dziecko stara się przez 

czynności agresywne zrealizować stawiany przed sobą cel: 

przekonuje się, że zachowanie agresywne przynosi pozytywne 

efekty. W literaturze mówi się jeszcze o agresji patologicznej, 

której przyczyn istnienia dopatrują się w patologicznych 

zmianach w mózgu.

 

 

Przyczyny powstawania i 

Przyczyny powstawania i 

rozwoju zaburzeń 

rozwoju zaburzeń 

emocjonalnych

emocjonalnych

    Środowisko rodzinne 
    

Rodzina jest naturalnym i najbliższym 

środowiskiem społecznym dziecka; w niej 

nawiązuje pierwsze kontakty z ludźmi, poznaje 

pierwsze wzory osobowe. Rodzina zaspokaja 

biologiczne i psychiczne potrzeby dziecka, 

dostarcza mu wiele zarówno pozytywnych jak i 

negatywnych doświadczeń stwarzając warunki 

kształcenia jego osobowości. Wpływ środowiska 

rodzinnego na dziecko jest decydujący: zależy 

on m.in. od warunków bytowych rodziny, jej 

struktury, atmosfery, która panuje w domu, 

wzajemnych kontaktów interpersonalnych 

wyznaczonych przez postawy rodziców i więzi 

emocjonalne istniejące pomiędzy nimi, od metod 

oddziaływania na dziecko.

 

 

     Środowisko przedszkolne i szkolne
     Przedszkole i szkoła mogą być dla dziecka 

środowiskiem pełniącym rolę stymulującą rozwój, 

rozszerzającą dotychczasowe jego doświadczenie, 

ukierunkowujące rozwój społeczny, uczuciowy i 

intelektualny. Ale także mogą być przyczyną 

pojawiających się nieprawidłowości rozwoju. Dzieje się 

tak wówczas, gdy warunki stwarzane przez 

przedszkole nie są dostosowane do jego potrzeb lub 

wymagania w szkole są zbyt wysokie w stosunku do 

możliwości dziecka. Długotrwałe przebywanie w dużej, 

hałaśliwej grupie dzieci nie wpływa pozytywnie na 

mało odporny układ nerwowy dziecka. Duża liczebność 

dzieci w grupach i klasach uniemożliwia indywidualne 

traktowanie dzieci. Trudne warunki organizacyjno - 

lokalowe oraz osoba samego nauczyciela bywa czasem 

przyczyną niekorzystnych wpływów na rozwój 

emocjonalny dzieci.

 

 

Terapia

Terapia

     Każde dziecko przejawiające odchylenia od prawidłowego 

rozwoju emocjonalnego wymaga odrębnego rozpoznania 

przyczyn i stosowania specyficznych, dobranych do jego 

możliwości metod wychowawczych i terapeutycznych, 

obejmujących zarówno rodziców jak i dziecko.

     Terapia rodzinna podejmowana w przypadku zaburzeń 

istniejących u dzieci ma na celu uwrażliwienie rodziców na. 

problemy dziecka, zrozumienie jego prawidłowości 

rozwojowych i potrzeb, przyczyn zakłócenia zachowania, a 

także zrozumienie przez rodziców, jakie sytuacje rodzinne 

powodują i nasilają zaburzenia w funkcjonowaniu dziecka. 

     Łączy się to z przejęciem przez rodziców 

odpowiedzialności za prawidłowe funkcjonowanie rodziny, 

które jest warunkiem zmiany postaw rodziców w stosunku 

do dziecka.

     Objęcie terapią tylko dziecka utwierdza rodziców w 

przekonaniu, że przyczyny trudności tkwią w dziecku, jego 

zachowaniu sprawiającym kłopoty otoczeniu. Utrwala to 

nieprawidłowe postawy rodziców i nie rozwiązuje istotnych 

problemów będących rzeczywistą przyczyną zaburzeń 

obserwowanych u dziecka. Rozwiązanie problemów dziecka 

wymaga zatem działania dwukierunkowego, pracy z samym 

dzieckiem i z jego rodziną.

 

 

Bibliografia:
H. Spionck Zaburzenia rozwoju uczniów a 

niepowodzenia szkolne.

A. Kozłowska Zaburzenia emocjonalne u dzieci w 

wieku przedszkolnym.

M. Przełącznikowa, G. Makiełło-Jarża Psychologia 

wychowawcza, społeczna i kliniczna.

Jirina Przekop, Christel Schweizer Niespokojne 

dzieci. Poradnik dla zaniepokojonych rodziców.

Anna Kozłowska Zaburzenia emocjonalne dzieci w 

wieku przedszkolnym.

Irena Obuchowska Kochać i rozumieć.