Wybrane elementy 
etapów PROCESU 
BADAWCZEGO

Metodologia nauk społecznych
Wyższa Szkoła Zarządzania i 
Bankowości w Krakowie

1.    

SFORMUŁOWANIE 

PROBLEMU BADAWCZEGO



A. Giddens: 
każde badanie zaczyna się od sformułowania 

problemu badawczego. Najczęściej jest to 

brak wiedzy empirycznej. Najlepsze badania 

socjologiczne wychodzą od problemów, które 

są zagadką. Zagadka nie musi oznaczać 

braku informacji lecz brak zrozumienia 

pewnych zjawisk (czyli dominować będzie 

nie tyle pytanie „co tu się dzieje?”, lecz 
„dlaczego tak się dzieje?”).

 

1. SFORMUŁOWANIE PROBLEMU 
BADAWCZEGO



Babbie wskazuje na trzy cele badań:



a) EKSPLORACJA



- zaspokojenie ciekawości badacza (biała plama 

u Babińskiego)



- zbadanie możliwości podjęcia szerszych badań 



- wypracowanie metod, które zostaną użyte w 

dalszych badaniach



b) OPIS



- czyli opis jakiejś sytuacji lub wydarzenia. 

Poszukiwanie odpowiedzi na pytania: co, gdzie, 

kiedy, jak?



c) WYJAŚNIENE



-  poszukiwanie odpowiedzi na pytanie 

„ dlaczego?” 

2. PRZEGLĄD DANYCH 
(przegląd literatury przedmiotu) 



Etap ten polega na przejrzeniu 
dostępnych danych na podjęty przez 
badacza temat. Może być tak, że 
istnieją badania, które wyjaśniły już 
postawiony problem - badacza musi się 
z nimi zapoznać i sprawdzić, na ile są 
one przydatne na własne potrzeby. \

3. OPRACOWANIE 
PROJEKTU



Na ten etap składają się następujące 

kroki badawcze:



a) uszczegółowienie problematyki 

badawczej (postawienie pytań 

szczegółowych, na jakie chcemy znać 

odpowiedzi)



b) wybór podłoża teoretycznego - 

zarysowanie zrębów teorii, za pomocą 

której (lub których) tłumaczone będą 

zjawiska podjęte w problematyce badań 

3. OPRACOWANIE 
PROJEKTU



c) Konceptualizacja: 



zdefiniowanie najważniejszych pojęć i 
zmiennych. (np, co to jest dyskryminacja, 
albo agresja, jeśli zajmuje się tymi 
problemami).



budowa hipotez badawczych ukazujących 
relacje pomiędzy zmiennymi (np. poparcie 
dla integracji z UE a płeć albo ksenofobia a 
wykształcenie);

Co to jest hipoteza?



Hipoteza to nie udowodnione jeszcze 
twierdzenie naukowe; albo inaczej mówiąc 
- to zdanie stwierdzające spodziewaną relację 
między zmiennymi, np. zadowolenie z pracy 
rośnie wraz ze wzrostem płacy; 



Hipotezy formułowane dla celów badawczych 
muszą być sprawdzalne empirycznie. Ponadto 
zależność między zmiennymi nie może być 
związkiem niepowtarzalnym i przypadkowym, 
lecz musi mieć charakter prawidłowości. 

ZMIENNE



Zmienne (variables) to logicznie 
powiązane zestawy wartości 
(atrybutów).



Istnieje wiele rodzajów zmiennych ze 
względu na przyjęte kryteria ich 
podziału

3. OPRACOWANIE 
PROJEKTU



d) Operacjonalizacja - wskazanie, jak 
w rzeczywistości będą mierzone 
zmienne ( np.opracowanie wskaźników). 
Inaczej mówiąc, operacjonalizacja to 
stworzenie konkretnych procedur 
badawczych, przełożenie pytań 
badawczych na wskaźniki;

Co to jest wskaźnik?



WSKAŹNIK- to pewna cecha, zdarzenie 
lub zjawisko, na podstawie zajścia 
którego wnioskujemy z pewnością bądź 
z określonym prawdopodobieństwem, iż 
zachodzi zjawisko, które nas interesuje. 

Rodzaje wskaźników



a) wskaźniki definicyjne - między wskaźnikiem a zjawiskiem 

zachodzi relacja tożsamości. Oznacza to, że sam wskaźnik jest 

właśnie tym zjawiskiem, jakie chcemy badać (np. ilość 

posiadanych pieniędzy jest wskaźnikiem bogactwa, stąd też 

termin „bogactwo” to posiadanie dużej ilości pieniędzy”)



b) wskaźniki rzeczowe - pomiędzy wskaźnikiem a tym, na co 

on wskazuje istnieje zależność, która pośrednio lub 

bezpośrednio podlega empirycznej kontroli.  Zarówno wskaźnik 

jak i zjawisko wskazywane mają charakter zjawisk 

obserwowalnych (np. ilość pieniędzy na koncie jest wskaźnikiem 

„wysokiego poziomu konsumpcji”).



c) wskaźniki inferencyjne - pozwalają wnioskować o 

wartościach cech niedostępnych bezpośredniej obserwacji. 

Inaczej mówiąc, na podstawie występowania wskaźnika 

wnioskujemy, iż zaszło pewne zdarzenie (lub istnieje cecha) 

mające charakter „własności ukrytej”, inferowanej z różnych 

symptomów (np. na podstawie tego, że ktoś się zrobił biały jak 

ściana i trzęsą mu się ręce wnioskujemy, że się czymś 

zdenerwował). Zajście zjawiska nie może  być potwierdzone na 

podstawie bezpośredniej

 

obserwacji.

 

Rodzaje zjawisk 
wykorzystywanych jako 
wskaźniki w badaniach 
socjologicznych



Zachowania ludzkie



Wypowiedzi (w tym pozatreściowe 
elementy wypowiedzi)



Przedmioty materialne

Wskaźniki



Wiele zmiennych w naukach 
społecznych ma w miarę proste 
wskaźniki



Zdarza się też jednak, że nie istnieje 
jeden wskaźnik, który umożliwi nam 
pomiar danej zmiennej (np. „wyniki w 
nauce”) – możemy zapytać jakie cechy 
powiązane są z osiąganiem dobrych 
wyników w nauce?

Baterie wskaźnikowe



Zastosowanie całej baterii (zespołu) 
wskaźników z reguły podnosi trafność 
analizy



Z reguły baterie wskaźnikowe są bardziej 
trafne od pojedynczych wskaźników



Przykłady- baterie wskaźnikowe służące 
np. do badania wykluczenia społecznego

3. OPRACOWANIE 
PROJEKTU



e) Wybór metody badawczej



Badacz dokonuje wyboru odpowiedniej metody badawczej, 

za pomocą której najlepiej zbada interesującą go 

problematykę (np. wywiad, obserwację, analizę treści, 

analiza dokumentów osobistych, focus-group itp.) 

Następnie przygotowuje narzędzia badawcze - opracowuje 

np. kwestionariusz wywiadu, albo klucz kategoryzacyjny do 

analizy materiałów prasowych itp.



Jak podkreśla Babbie, każda metoda badawcza ma swoje 

mocne i słabe strony, a do badania pewnych zjawisk pewne 

metody nadają się bardziej niż inne. Często w badaniach 

wykorzystuje się więcej niż jedną metodę badawczą. 

3. OPRACOWANIE 
PROJEKTU



f) Dobór próby 



Teraz badacz musi zdecydować kogo bądź co 

badać. Populacją w badaniach jest grupa na 

temat, której będziemy formułować wnioski.

 



PRÓBA - jest to część dobrana z całości, to model 

redukcyjny jakiejś całości;



Dobór próby jest konieczny, ponieważ nie 

jesteśmy w stanie przebadać całej populacji. 

Wiąże się z tym ryzyko błędu statystycznego (na 

ogół wynosi ono +/- 3%). Im próba większa, tym 

owo ryzyko jest mniejsze. 

Dobór próby



Rodzaje prób



PRÓBA LOSOWA (probabilistyczna)- 
losowanie



PRÓBA CELOWA (nieprobabilistyczna) - 
badacz decyduje, jaką zbiorowość będzie 
badał 

4. ZEBRANIE MATERIAŁU 
BADAWCZEGO 



etap ten  polega na przeprowadzeniu 
uprzednio zaprojektowanych badań (np. 
przeprowadzenie wywiadów 
kwestionariuszowych wśród respondentów 
na ulicy, albo w szkole itp.);  



Oprócz badań polegających na zbieraniu 
danych za pomocą kwestionariuszy, 
wywiadów itp, badacz może też sięgnąć 
do tzw. źródeł zastanych.

5. ANALIZA I 
INTERPRETACJA WYNIKÓW 



Analiza prowadzona zgodnie z postawionymi 

celami i pytaniami badawczymi



Kiedy materiał jest zebrany i gotowy do 

analizy, problemy badawcze jeszcze się nie 

kończą - czasami to dopiero początek. 

Wyciągnięcie wniosków z zebranych danych 

jest często rzeczą bardzo trudną. Jest to więc 

prawdziwe wyzwanie dla badacza;



Badacz sprawdza, czy postawione hipotezy 

potwierdziły się dzięki jego badaniom, czy też 

nie. Na tej podstawie weryfikuje teorię, którą 

się posłużył - albo ją potwierdza, albo odrzuca 

- częściowo bądź w całości. 

6. SPORZĄDZENIE 
RAPORTU 



sprawozdanie z wyników i ocena ich implikacji; 



raport powinien 



- stymulować i ukierunkowywać dalsze badania



- być traktowany jako wkład w całokształt wiedzy 

naukowej



- powinien komunikować pewne konkretne dane i idee;



Raport badawczy publikowany jest najczęściej w postaci 

artykułu bądź książki, zazwyczaj zawiera opis charakteru 

przeprowadzonego badania i uzasadnienie wynikających z 

niego wniosków. Większość raportów zawiera sugestie 

pytań, na które brak odpowiedzi, i dalszych badań, jakie 

warto by przeprowadzić.