Samorząd terytorialny w 

Niemczech

Cztery klauzule ustroju 

federalnego Niemiec I

I. K. homogeniczności - 
   porządek konstytucyjny krajów 

związkowych musi być zgodny z 
zasadami konstytucji Niemiec:

   a. państwo republikańskie
   b. państwo demokratyczne
   c. państwo prawa
   d. państwo socjalne

Cztery klauzule ustroju 

federalnego Niemiec II

II. K. kompetencyjności – 
   wykonywanie uprawnień i zadań 

państwa należy do kraju związkowego, 
jeżeli nie rozstrzyga tego inaczej 
konstytucja

III. K. kolizyjności – 
   w przypadku wątpliwości 

interpretacyjnych, pierwszeństwo ma 
prawo federalne przed krajowym 

Cztery klauzule federalnego 

ustroju Niemiec

IV. K. współdziałania – 
   nadaje krajom związkowym, poprzez 

ich reprezentację w Bundesracie, 
prawo kształtowania prawodawstwa 
federalnego i administrowania 
federacją. 

Szczeble administracji 

publicznej w Niemczech

                             Federacja
                             Kraj
                             Okręg (Bawaria)
                             Powiat
                             Gmina

Własne prerogatywy gminy

-. Ustanawianie swojego statutu
-. Osobowość prawna
-. Polityka personalna
-. Organizacja administracji publicznej na 

swoim terenie

-. Uchwalanie planów zagospodarowania 

przestrzennego

-. Prawo osobnych środków finansowych
-. Własny budżet
-. Indywidualna działalność gospodarcza

Rada gminy organem 

stanowiącym

Liczba radnych od kilku do ponad 100.
Zróżnicowanie pozycji przewodniczącego 

rady.

Zróżnicowanie trwania kadencji od4 do 8 

lat.

W radzie mogą istnieć frakcje (kluby).
Rada pracuje poprzez komisje:
-. Decydujące (delegacja rady)
-. Doradcze 

Cztery typy ustrojów 

gminnych I

I.

T . Północnoniemiecki (Nadrenia 
Północna, Westfalia, Dolna Saksonia)   
–

       dominująca rola rady: przewodniczącym 

rady jest burmistrz wybierany przez radę, 
administracją gminy kieruje dyrektor gminy.

II.     T . Burmistrzowski ( Hesja, Nadrenia 

Palatynat) – podział kompetencji pomiędzy 
wybieranym przez radę burmistrzem a  jej 
przewodniczącym. 

Cztery typy ustrojów gminnych 

II

III. T . Magistracki (Hesja – miasta, Szlezwik-

Holsztyn)   

      kolegialny zarząd (magistrat), któremu     
      przewodniczy będący równocześnie    
      przewodniczącym rady burmistrz. 
IV. T . Południowoniemiecki (Bawaria, Badenia-
      Wirtenbergia – radzie przewodniczy
      pochodzący z wyborów bezpośrednich  
      burmistrz. Rada jest organem stanowiacym i 
      wykonawczym.  
     

Cztery typy ustroju powiatu 

I

I.

Ustrój wydziału powiatowego      

        (północne Niemcy) – zarząd powiatu 

wybierany spośród radnych, ze starostą na 
czele. Rada ma własnego przewodniczącego.

II.     Ustrój z dominacją starosty (zachodnie 

Niemcy). Starosta mianowany przez land 
jednocześnie przewodniczy radzie.

         

Cztery typy ustroju 

powiatowego II

III. Ustrój z dominacją przewodniczącego  
     rady (południowe Niemcy) – wybierany w   
     wyborach powszechnych (Bawaria) lub przez 

radę (Badenia-Wirtenbergia) starosta jest 

równocześnie przewodniczącym  rady.

IV. Ustrój z dominacją dyrektora (Dolna  
      Saksonia, Nadrenia Palatynat) – wybierany 
      przez radę naddyrektor powiatowy.  
      Rada wybiera swojego przewodniczącego.   
        

Specyficzne formy współpracy 

jednostek samorządu 

terytorialnego I

1.

Urzędy wspólne powoływane przez 

gminy z terenu jednego powiatu, w 

celu wykonywania zadań wspólnych, 

określonych przez organy gmin 

(Szlezwik – Holsztyn).

2.

Wspólnoty administracyjne – 

podobnie jak urzędy, ale dla 

wykonywania zadań wspólnych dla 

sąsiednich gmin (Badenia – 

Wirtenbergia). 

Specyficzne formy współpracy 

jednostek samorządu 

terytorialnego II

3. Gminy związkowe – są korporacjami 

terytorialnymi jak gminy normalne. Przejmują 
zadania od gmin zwykłych, z którymi one 
indywidualnie nie mogą sobie poradzić 
(Palatynat).

4. Gminy zbiorowe – stanowią korporację 

niewielkich gmin (do 7 tyś.) Mają zadania 
własne i zlecone. Własne organy – radę, 
komisje, dyrektora. Własne dochody – opłaty i 
składki gmin członkowskich (Dolna Saksonia). 

Specyficzne formy współpracy 

jednostek samorządu 

terytorialnego III

5. Związki celowe – 
    nie mają charakteru korporacji 

terytorialnej. Są korporacjami 
funkcjonalnymi (celowymi) , 
posługującymi się aparatem 
administracyjnym gmin 
członkowskich. Mogą być 
fakultatywne lub obligatoryjne.   

Ustrój okręgu

Okręg (Bezirk) funkcjonuje w Bawarii.
Ma wszystkie cechy jednostki 

samorządu terytorialnego.

Organ stanowiący to rada okręgu. 

Kadencja 5 lat. Zasiada w niej tylu 

członków ilu posłów jest wybieranych 

w okręgu do Landtagu.

Radzie przewodniczy przewodniczący, 

który reprezentuje okręg na zewnątrz.

Ustrój kraju związkowego 

(Landu)

Organem stanowiącym w kraju jest parlament 

krajowy – Landtag. W Bawarii dwuizbowy.

W trzech miastach (Berlin, Brema, Hamburg) rady 

tych miast  są równocześnie landtagami.

Organ wykonawczy to rząd krajowy z premierem na 

czele. W miastach wydzielonych nadburmistrzowie 

pochodzący z wyborów bezpośrednich. 

 

Bundesrat

Bundesrat to druga, związkowa izba 

parlamentu niemieckiego.

Członkami Bundesratu są delegaci rządów 

krajowych (mianowani i odwoływani, 

muszą działać zgodnie z instrukcjami)

Izba samorządu regionalnego 

(krajowego) !!!