Gerontologia
Cz. 5.
Profilaktyka starzenia
Gerontologia
Cz. 5.
Profilaktyka starzenia
Odpowiedzialność
za własną starość
„Starzenie się może być źródłem wielu przyjemności,
ale także wielu trudności. Odkrywanie tych pierwszych
i radzenie sobie z tymi drugimi może być czymś
interesującym i stymulującym, dawać poczucie
szczęścia, stanowić okres odkrywania i spełniania
samego siebie. Jesteś odpowiedzialny za dodanie życia
do swoich lat.”
- z książki ‘Sztuka starzenia się” – European
Assoc. Gerontol. + PTG 1993.
Sztandarowe hasło gerontologii
„Dodać życia do lat a nie lat do
życia”
Celem gerontologii nie jest zwiększanie
długości życia człowieka, lecz zachowanie
go w dobrej kondycji fizycznej, psychicznej i
ekonomicznej.
Specyfika starości
Pogarszanie się sprawności fizycznej
Zmniejszanie się przydatności zawodowej
Nieuchronność przejścia na emeryturę
Obniżanie standardu ekonomicznego
Uzależnienie od rodziny lub instytucji (DPS)
Cechy procesu starzenia
Powszechność (nieuchronność)
Progresywność (proces postępujący)
Długotrwałość (powolny proces fizjologiczny)
Mierzalność (możliwość oceny zaawansowania
starzenia)
Inwolucyjność (wygasanie funkcji)
Złożoność etiologii (wpływ wielu przyczyn)
Zwartość ontogenetyczna (starzenie
gatunkowe)
Prewencyjność
(możliwość zapobiegania)
[wg. J. Kocemba - Geriatria 2007]
Wpływ na procesy starzenia
Prawidłowe starzenie, jako zjawisko fizjologiczne,
nie może być przedmiotem postępowania
leczniczego, nie można więc mówić o
leczeniu starości.
Można jednak wpływać na dynamikę przebiegu
starzenia, unikać starzenia patologicznego,
zapobiegać czynnikom przyśpieszającym starzenie,
poprawiać sprawność
oraz zapobiegać
procesom prowadzącym do niedołęstwa starczego.
Takie działania należą do profilaktyki starzenia
oraz rehabilitacji geriatrycznej.
Profilaktyka starzenia
Obecnie każdy mieszkaniec Europy ma
bardzo wysokie prawdopodobieństwo
przekroczenia wieku 65 lat i dalszego
wieloletniego życia w starości. Coraz
istotniejsze jest więc odpowiednie
przygotowanie osób w średnim wieku do
wejścia w wiek starszy oraz zwolnienie
przebiegu starzenia,
czyli odpowiednia
profilaktyka
starzenia
(profilaktyka geriatryczna)
Zadania profilaktyki geriatrycznej
Profilaktyka pierwotna -
ogólna
profilaktyka starzenia
(cel wyłącznie
zapobiegawczy).
Zadaniem pierwotnej profilaktyki geriatrycznej
jest zwalnianie i odsuwanie w czasie procesu starzenia
się. Jej celem jest utrzymanie lub poprawa
sprawności ludzi zdrowych, szczególnie osób na
„przedpolu starości” i we wczesnej starości.
Zadania profilaktyki geriatrycznej
(c.d.)
Profilaktyka wtórna –
zadania zapobiegawcze i
leczniczo-usprawniające
Zadaniem wtórnej profilaktyki geriatrycznej jest:
1.) zapobieganie patologicznemu starzeniu (elderly
at risk),
2.) zapobieganie zniedołężnieniu starczemu.
Przedmiotem wtórnej profilaktyki są ludzie starzy
obarczeni czynnikami (chorobami) przyśpieszającymi
starzenie lub osoby w zaawansowanej starości
.
Cele profilaktyki geriatrycznej
Pierwotna profilaktyka geriatryczna zmierza do
utrzymania starzejących się i starych osób w stanie
możliwej do osiągnięcia sprawności, oraz w jak
najmniejszym uzależnieniu od opieki ze strony
innych osób.
Działania profilaktyczne należy rozpocząć już w wieku
średnim, tak aby w kalendarzową starość wejść w jak
najlepszym stanie zdrowia, z wyrobionymi nawykami
sprzyjającymi zdrowej starości (nawyki pro-zdrowotne).
Elementy profilaktyki geriatrycznej
Profilaktyka starzenia powinna mieć
charakter kompleksowy:
higienizacja życia,
odżywianie,
kontrola stanu zdrowia,
aktywność fizyczna (ruchowa)
aktywność psychiczna,
aktywność środowiskowa,
motywacja – (przygotowanie do starości -
- nauczyć się „żyć ze starością”)
Higienizacja życia
Od wczesnego dzieciństwa (wiek przedszkolny)
należy wdrażać nawyki higieny osobistej,
higieny otoczenia, aktywności ruchowej,
prawidłowych zasad odżywiania, dbałości o stan
zdrowia, zainteresowania otaczającym światem,
... ale także zasady właściwego
zachowania, szacunku dla starszych,
aktywnych postaw w życiu rodzinnym
(nawyki higieny psychicznej).
* Zasady odżywiania w starości
Na przedpolu starości:
Odżywianie zrównoważone kalorycznie i jakościowo, unikanie
nadwagi, kontrola gospodarki lipidowej, okresowe badania
stanu zdrowia (ewentualność specjalnych ograniczeń
dietetycznych)
We wczesnej zdrowej starości
=
Zasady jak wyżej + Posiłki zróżnicowane jakościowo
(unikanie monotonii, smaczne, zachęcające do jedzenia –
pamiętać o upośledzeniu smaku i węchu w starszym wieku).
Posiłki mniej obfite ale częste (4 - 5 x dz.). Dostateczna
podaż białek i płynów. Dostateczna podaż błonnika
(zaparcia). Ograniczenie tłuszczów zwierzęcych. Kontrola
wagi ciała.
Zasady odżywiania w późnej starości
Nie ograniczać pokarmów białkowych (chude mięso,
ryby).
Ograniczanie tłuszczów zwierzęcych, w zamian tłuszcze
zawierające kwasy wielo-nienasycone (oleje roślinne).
Ograniczanie słodkich węglowodanów oraz nadmiaru
pokarmów mącznych (kluski, ziemniaki) i
rozdymających (kapusta, groch)
Dostateczna podaż błonnika (pokarmy roślinne,
jarzyny) – skłonność do zaparć.
Dostateczna podaż płynów (ponad 1 litr dz. – bardzo
ważne)
Kontrola sposobu odżywiania !
Okresowa kontrola stanu zdrowia jako element
profilaktyki starzenia się
Okresowe badania profilaktyczne (np. prewencja
nowotworów sutka i szyjki macicy, badania przeciwgruźlicze,
badania poziomu lipidów w surowicy krwi)
Rola lekarza rodzinnego w profilaktyce starzenia
(profilaktyczne badania okresowe osób w określonym wieku
lub zwiększonego ryzyka, badania przesiewowe – z
inicjatywy lekarza)
Rola pielęgniarki środowiskowej (oświata zdrowotna,
kontrola warunków środowiskowych osób zwiększonego
ryzyka, ocena aktywności fizycznej)
Współpraca między profesjonalistami z różnych dziedzin.
Znaczenie ruchu w profilaktyce starzenia
1. Profilaktyka pierwotna =
Kinezyprofilaktyka gerontologiczna
2. Profilaktyka wtórna =
Kinezyteraoia geriatryczna
Aktywność ruchowa
Samo starzenie się stanowi wskazanie do
aktywności ruchowej.
Aktywność ruchowa osób starzejących się i starszych
jest pożądanym czynnikiem ułatwiającym zachowanie
dobrej kondycji i komfortu życiowego; ułatwia przedłużenie
okresu samodzielności, uniezależnia osoby starsze od
opieki ze strony innych ludzi, niesie radość i satysfakcję.
„Nagłego zgonu z powodu nadmiernej aktywności często się
obawiamy, ale rzadko go spotykamy. Powolnej śmierci z powodu
niedostatku aktywności rzadko się obawiamy, ale często ją
spotykamy.”
(-) B. Isaacs
Formy aktywności ruchowej
Należy rozróżnić trzy zasadnicze formy aktywności ruchowej
ludzi starszych:
1. Aktywność rekreacyjna: indywidualna lub grupowa:
uprawianie różnych form czynnego wypoczynku.
2. Aktywność prewencyjna: w grupach i pod
odpowiednią kontrolą: mająca na celu zapobieganie
fizjologicznemu lub przedwczesnemu starzeniu (elderly at
risk).
3. Aktywność leczniczo–rehabilitacyjna: przywrócenie
sprawności po ostrej chorobie lub zapobieganie utracie
sprawności w przebiegu przewlekłych chorób i postępującego
starzenia. Aktywność odpowiednio programowana, zależnie
od rodzaju choroby i aktualnej wydolności pacjenta.
Aktywność ruchowa
(cd)
Rola aktywności ruchowej:
stymulacja fizyczna i psychiczna, zapobieganie
inwolucji. Hipokinezja przyśpiesza procesy starzenia.
Organizacja aktywnego wypoczynku:
turystyka w starszym wieku, grupowe zajęcia
gimnastyczne, sportowe lub rekreacyjne, kluby
taneczne.
Przeciwwskazania do aktywności ruchowej:
ze względu na chorobę lub zaawansowanie procesów
starzenia (wysiłek ograniczony stosownie do
możliwości)
Cele rekreacyjnej aktywności ruchowej
osób starszych
(wg Ewy
Kozdroń
)
)
anatomiczno-fizjologiczny
zwiększanie siły mięśni, ruchomości stawów
korzystny wpływ na podstawowe funkcje ustroju
zwiększenie wytrzymałości na wysiłek
częściowe zmniejszenie skutków niepełnosprawności
higieniczno-zdrowotny
uatrakcyjnienie codziennych ćwiczeń fizycznych
hartowanie organizmu
kształtowanie odporności na trudy
biologiczny
kompensowanie ubytków sprawności fizycznej
zmniejszanie biologicznych skutków starzenia się
organizmu
opóźnienie degradacji intelektualnej
leczniczy
kontynuacja programu usprawniania lub leczenia
Ocena sprawności fizycznej
Przed rozpoczęciem zajęć rehabilitacyjnych
należy ocenić wydolność krążeniowo-oddechową
oraz sprawność ruchową uczestników.
a) sprawność lokomocyjna (omówiony wcześniej – cztery
grupy sprawności przemieszczania się)
b) sprawność dnia codziennego (ADL = Activity of Daily
Living) (oceniana oparta na opinii badanego)
c) sprawność oceniana na podstawie obiektywnych testów
d) proste testy sprawnościowe (np.
Six-Minute-Walk Test )
Aktywizacja ruchowa
Aktywizacja ruchowa
, tj. celowe zajęcia ruchowe, jest
ważnym i nieodzownym elementem zarówno profilaktyki
starzenia jak i rehabilitacji leczniczej osób starszych.
Głównymi celami aktywizacji ruchowej osób starszych są:
Zachowanie sprawności
Zachowanie samodzielności
Zachowanie niezależności
Wyrobienie aktywnego podejścia do życia i do starości
(wg Danuty
Szałtynis)
Wskazania do aktywizacji ruchowej
Zasadniczo każde ograniczenie sprawności
spowodowane
starzeniem lub chorobą (w okresie zdrowienia)
jest wskazaniem do aktywizacji ruchowej
odpowiednio
dawkowanej, o ile nie ma przeciwwskazań.
Aby aktywizacja ruchowa przynosiła korzyści,
należy uwzględniać uwzględniać także
przeciwwskazania, wynikające z zaawansowania
wieku oraz stanu zdrowia aktywizowanych osób.
Przeciwwskazania do aktywizacji ruchowej
1. Przeciwwskazania ze względu na charakter choroby:
Choroby nowotworowe
Choroby rozplemowe układu krwiotwórczego i skazy krwotoczne
Ostre choroby zapalne (w pierwszym ostrym okresie)
Ciężkie choroby metaboliczne (np. mocznica,nadczynność
tarczycy itp)
2. Przeciwwskazania ze względu na stan czynnościowy:
Niewydolność krążenia
Niektóre zaburzenia rytmu serca
Niewyrównane nadciśnienie tętnicze
Wszczepiony rozrusznik serca
Niewydolność oddechowa
Stany o złym rokowaniu co do życia
Zajęcia rehabilitacyjne – DPS Suwałki
Styl życia
Aktywność w środowisku życiowym jako
element profilaktyki starzenia się:
aktywność psychiczna
(ciekawość życia,
zainteresowania, dokształcanie)
aktywność w rodzinie
(rola babci, rola doradcza,
wykorzystanie doświadczenia)
aktywność społeczna
(więzy społeczne,
organizacje samopomocowe, grupy wolontariuszy,
organizacje seniorów, Uniwersytet Trzeciego Wieku)
postawa wobec starości
(akceptacja starości)
Podsumowanie
1. Wczesne rozpoczęcie profilaktyki starzenia
2. Zasada zintegrowanego postępowania w
geriatrii - „comprehensive geriatric approach”
3. Człowiek starzejący się powinien zostać
fizycznie
i psychicznie przygotowany do życia ze starością
.
xxXXxx