Gerontologia
Cz. 3.
Procesy starzenia się człowieka
Gerontologia
Cz. 3.
Procesy starzenia się człowieka
Przypomnienie
Starzenie się jest to naturalny,
długotrwały i nieodwracalny proces
fizjologiczny, zachodzący w osobniczym
rozwoju żywych organizmów, w tym także
człowieka.
Starość oznacza późny, końcowy okres
życia i nieuchronnie kończy się śmiercią.
Biologiczne okresy życia
Okresy życia -
wg. przebiegu procesów starzenia
:
Wiek 0–25 lat – okres rozwoju
(przewaga procesów
anabolicznych)
Wiek 25-35 lat - okres równowagi
(równowaga między
procesami rozwoju (anabolizm) i inwolucji (katabolizm)
Wiek 35 lat – do końca życia - okres starzenia się
(przewaga procesów katabolicznych, ze stopniowym
nasilaniem się procesów inwolucji i starzenia się organizmu)
Początek procesów starzenia wyprzedza początek
umownej starości
Podokresy starości
Starość nie jest homogenna
Starość (= trzeci wiek) – umowny podział chronologiczny
* wczesna starość (wiek podeszły ) 65-74 lat
„młodsi starzy” (younger old)
* pełna starość (wiek starczy) 75-89 lat
„starsi starzy” (older old)
* późna starość (wiek sędziwy) 90 i więcej lat
długowieczni
(Podokresy starości (wg. WHO) [Geriatria –J. Kocemba, 2007.]
Mechanizmy fizjologicznego starzenia się
organizmu
Trudności zachowania homeostazy
Starzenie jako utrata zdolności adaptacji
Stopniowo malejąca wydolność narządów
Zmniejszanie możliwości adaptacyjnych
Malejąca możliwość utrzymania
homeostazy
Malejąca możliwość dalszego trwania życia
Wzrastające prawdopodobieństwo śmierci
Starzenie na poziomie komórek i tkanek
* Zmniejszenie biologicznej aktywności
komórek i
tkanek organizmu
* Spowolnienie procesów regeneracyjnych
* Obniżenie odporności komórkowej i tkankowej
* Obniżenie właściwości adaptacyjnych
* Zjawisko planowanej śmierci komórek -
(apoptoza)
Przebieg biologicznego starzenia
Przebieg procesów starzenia
cechuje:
nieuchronność,
progresja,
asynchronią starzenia narządów,
zróżnicowanie osobnicze.
Teorie starzenia biologicznego
I. Teorie stochastyczne (przypadkowości)
1) Teoria katastrof i błędów (akumulacja błędów w syntezie
białek, błędy transkrypcji, mutacje)
2) Teoria zużycia ( utrata zdolności naprawy DNA, utrata DNA na
telomerach chromosomów – liczba Hayflick’a)
3) Teoria wolnych rodników (np. rodnik nadtlenkowy, akumulacja
tych związków, rola wymiataczy wolnych rodników)
II. Teorie nie-stochastyczne (pierwotnie zdeterminowane)
1) Teoria zegara biologicznego (regulatory procesów starzenia)
2) Teorie genetyczne (genetyczna determinacja, geny starzenia)
Złożone mechanizmy starzenia
Jest wątpliwe aby jedna teoria mogła kiedykolwiek
wyjaśnić złożone mechanizmy starzenia.
Na przebieg starzenia wpływa wiele czynników -
program genetyczny, procesy chorobowe, wpływy
środowiskowe, wpływy psychospołeczne, styl
życia.
„Natura bardzo dobrze zabezpieczyła się przed
nieśmiertelnością”
(-) E. Sikora, 2007
.
.
* Typy starzenia
*
Starzenie (
wg kryteriów
biologicznych
)
fizjologiczne
( prawidłowe )
patologiczne
( przyspieszone )
opóźnione
( długowieczność )
*S
tarzenie
(wg kryteriów humanistycznych)
zwyczajne
( usual )
niepomyślne
( impaired )
pomyślne
( successful )
Scenariusz starzenia człowieka
Dwie skrajności starzenia
I. Optymistyczne
Starzenie pomyślne
–
(jako cel możliwy do osiągnięcia)
II. Pesymistyczne
Zespoły patologicznego przedwczesnego
starzenia:
a) zespół Hutchinsona-Gilforda
(progeria – znaczne
przyśpieszenie procesu starzenia)
b) zespół Wernera
(głębokie zaburzenia metaboliczne
(także tkanki łącznej), może występować rodzinnie)
Wiek i
jego aspekty
Wiek metrykalny – kalendarzowy, chronologiczny
(pozornie najbardziej wiarygodny)
Wiek biologiczny (zaawansowanie procesów
starzenia)
Wiek czynnościowy (sprawność, zdolność
wykonywania określonych czynności)
Wiek psychologiczny („mam tyle lat na ile się
czuję”, lub wiek wg testów psychologicznych)
Wiek społeczny (przydatność społeczna, zdolność
do pracy zawodowej, kontakty środowiskowe)
Ogólne wskaźniki zaawansowania
starzenia człowieka
wygląd,
postawa,
sposób poruszania się,
zachowanie,
odruchy,
wzrok,
słuch,
psychika
Wygląd
Skóra i jej przydatki jako fenotypowe
wykładniki starzenia
Skóra - sprężystość, konsystencja, zmarszczki,
przebarwienia, Włosy - barwa, gęstość, łamliwość,
łysienie, patologiczne owłosienie.
Ręce, stopy - skóra i jej zmiany fizjologiczne i
chorobowe, rogowacenie, paznokcie szponowate)
Zapach skóry - pokwitanie, przekwitanie, starość,
zmiany chorobowe
Starzenie postawy
Konsekwencje zaburzeń statyki i
poruszania się
Sposób poruszania się
„Oto idzie grupa dzieci: głośne, roześmiane, idą szybko,
krokiem sprężystym. Są zainteresowane wszystkim
dokoła; zatrzymują się, rozglądają, wymachują torbami.
Wydaje się, że rozsadza je nadmiar energii, która muszą
wyładować bogactwem zbędnych ruchów.
Z przeciwnej strony idzie stary nauczyciel. Posuwa
się powoli, z uwagą , drobnymi kroczkami, lekko
zgarbiony, patrzy pod nogi. Na głośne „Dzień dobry” –
wypowiedziane przez dzieci przystaje, powoli rozgląda się
i unosi rękę do kapelusza. Dzieci są już daleko gdy oddaje
im ukłon, a potem wraca do swojej charakterystycznej,
zgarbionej postawy i kontynuuje powolny marsz.”
(-) D. Jakubowska
Starzenie wzroku
Wygląd oczu
–
zapadanie się gałek ocznych, blask
„oczy gasną”, najwcześniejsze zmarszczki („kurze
łapki”)
Zaburzenia wzroku jako element izolacji
(czytanie, posługiwanie się sprzętem elektronicznym)
Bezpieczeństwo poza domem
(pole widzenia,
kurza ślepota)
Korekta wzroku
-
granica między fizjologią a
patologią
Starzenie słuchu
Starczy niedosłuch
jego charakter (ubytek wysokich tonów, szumy w
narządzie słuchu, interferencja źródeł dźwięków)
Niedosłuch jako element izolacji w życiu
codziennym
(komunikacja społeczna, praca
zawodowa)
Niedosłuch jako problem zmniejszonego
bezpieczeństwa
(np. w ruchu drogowym)
Protezowanie słuchu
jakość i cena aparatów słuchowych
estetyczne kryteria protezowania
Starzenie psychiki
Postawy wobec własnej starości
(podział wg. Bromleya -
1969)
postawa konstruktywna (pełna akceptacja)
postawa zależności (zaburzone poczucie bezpieczeństwa)
postawa obronna (lęk przed starością, odrzucanie pomocy)
postawa wrogości (agresja wobec otoczenia, izolacja
społeczna)
postawa wrogości wobec siebie (negatywna ocena życia,
swoich dokonań, swojego wyglądu (tendencje do
samounicestwienia)
„Dobra” starość
Zasada trzech A:
1. Akceptacja - pozytywna postawa wobec własnej
starości
2. Adaptacja – przystosowanie się do starości
3. Aktywność – fizyczna i psychiczna
wg. Bogny Wachelko
Zajęcia ruchowe indywidualne i grupowe mogą
być korzystnym czynnikiem zapobiegającym
negatywnym postawom wobec starości.
xxXxx