Markery nowotworowe – krótkie 

charakterystyki

Jan Kanty Kulpa

Antygen karcinoembrionalny (CEA)

Antygen karcinoembrionalny (CEA)

• 1965r., Gold i Freedman –

• białka 

adhezyjne, 

wytwarzanie 

kodowane  przez  10-14  genów 

zlokalizowanych  na  chromosomie 

19 

• glikoproteina,  c.cz.  180-200  kDa, 

60% 

węglowodany, 

nieznana 

funkcja 

fizjologiczna 

(procesy 

apoptozy  ?),  nasilona  ekspresja  w 
tkankach  przewodu  pokarmowego 
płodu

• heterogenność, 

ok.10 

różnych 

epitopów, 

• ok.  60  krotnie  wyższa  ekspresja  w 

komórkach  raka  jelita  grubego 

aniżeli w nabłonku śluzówki jelita

t

t

1/2 

1/2 

= 2- 8 dni

= 2- 8 dni

wartość odcinająca < 5,0 ng/ml 

wartość odcinająca < 5,0 ng/ml 

 

 

Podwyższone stężenie:

Podwyższone stężenie:

•

u  15  %  palacze  tytoniu    5  –  10 

u  15  %  palacze  tytoniu    5  –  10 

ng/ml 

ng/ml 

•

ciąża  

ciąża  

•

schorzenia  nienowotworowe

schorzenia  nienowotworowe

•

zapalenie, marskość wątroby

zapalenie, marskość wątroby

•

choroby płuc  

choroby płuc  

•

choroba wrzodowa

choroba wrzodowa

•

wrzodziejące  zapalenie  jelita 

wrzodziejące  zapalenie  jelita 

grubego

grubego

•

polipy  odbytnicy

polipy  odbytnicy

•

choroby    nowotworowe  (rak  jelita 

choroby    nowotworowe  (rak  jelita 

grubego,  marker przerzutów)

grubego,  marker przerzutów)

Alfa – fetoproteina (AFP)

Alfa – fetoproteina (AFP)

•

1963r.    Ablev

1963r.    Ablev

    -    wyizolowana  z 

    -    wyizolowana  z 

tkanki raka wątroby

tkanki raka wątroby

•

glikoproteina o c.cz. 70 kDa, jeden 

glikoproteina o c.cz. 70 kDa, jeden 

łańcuch 

polipeptydowy, 

590 

łańcuch 

polipeptydowy, 

590 

aminokwasów, 

węglowodany 

aminokwasów, 

węglowodany 

poniżej ok. 4%

poniżej ok. 4%

•

 

 

geny  kodujące  AFP  –  na  długim 

geny  kodujące  AFP  –  na  długim 

ramieniu chromosomu 4

ramieniu chromosomu 4

•

 

 

budowa i skład aminokwasowy w 

budowa i skład aminokwasowy w 

39%  zbliżona  do  albumin;  różnice 

39%  zbliżona  do  albumin;  różnice 

we własnościach immunogennych

we własnościach immunogennych

•

ok.  3-  7  epitopów,  kilka  izoform  – 

ok.  3-  7  epitopów,  kilka  izoform  – 

różne

różne

 

 

powinowactwo do lektyn 

powinowactwo do lektyn 

•

t 

t 

1/2 

1/2 

= 5 dni 

= 5 dni 

•

wartość odcinająca – 15 ng/ml

wartość odcinająca – 15 ng/ml

•

wytwarzana  w  wątrobie,  pęcherzyku 

wytwarzana  w  wątrobie,  pęcherzyku 

żółtkowym,  przewodzie  pokarmowym 

żółtkowym,  przewodzie  pokarmowym 

płodu, w 12 tygodniu max. stężenie w 

płodu, w 12 tygodniu max. stężenie w 

krążeniu  płodu  -  10  g/l;  1  rok  po 

krążeniu  płodu  -  10  g/l;  1  rok  po 

narodzinach - 25 ng/ml 

narodzinach - 25 ng/ml 

•

w płynie owodniowym max. stężenie w 

w płynie owodniowym max. stężenie w 

I 

trymestrze 

potem 

spadek 

I 

trymestrze 

potem 

spadek 

(wypadkowa  stężenia  w  osoczu  matki, 

(wypadkowa  stężenia  w  osoczu  matki, 

moczu  płodu  i  ciałku  żółtkowym)  w 

moczu  płodu  i  ciałku  żółtkowym)  w 

surowicy  kobiet  w  ciązy  ciężarnej 

surowicy  kobiet  w  ciązy  ciężarnej 

stężenie rośnie  - max. w 32- 36 tyg. 

stężenie rośnie  - max. w 32- 36 tyg. 

•

funkcja  transportowa  ;    utrzymanie 

funkcja  transportowa  ;    utrzymanie 

ciśnienia onkotycznego

ciśnienia onkotycznego

•

miernie  podwyższone  stężenie:  s

miernie  podwyższone  stężenie:  s

tany 

tany 

zapalne,  marskość  wątroby,   

zapalne,  marskość  wątroby,   

żółtaczka

żółtaczka

AFP – diagnostyka prenatalna

AFP – diagnostyka prenatalna

Defekt cewy nerwowej

Defekt cewy nerwowej

•

Rozszczep kręgosłupa

Rozszczep kręgosłupa

•

Bezmózgowie

Bezmózgowie

                  

Me 

Me 

AFP

AFP

 

 

=

=

 2,5 krotnie   Me 

 2,5 krotnie   Me 

AFP

AFP

 dla ciąży 

 dla ciąży 

prawidłowej 

prawidłowej 

                  

                  

w badaniach przesiewowych          DWP 

w badaniach przesiewowych          DWP 





 100%

 100%

 

 

Zespół Downa  - trisomia 21

Zespół Downa  - trisomia 21

• kompleks czynników predykcyjnych

    

    

stężenie AFP  i estriolu   (produkty płodu)

stężenie AFP  i estriolu   (produkty płodu)

    

    

stężenie hCG (głównie 

stężenie hCG (głównie 





 HCG), SP 1,   progesteronu 

 HCG), SP 1,   progesteronu 

(produkty łożyska)

(produkty łożyska)

Gonadotropina kosmówkowa - hCG

Gonadotropina kosmówkowa - hCG

•

rodzina hormonów glikoproteinowych

rodzina hormonów glikoproteinowych

•

Zondek i Ascheim – 1927 r., 

Zondek i Ascheim – 1927 r., 

hormon uzyskano w postaci krystalicznej i 

hormon uzyskano w postaci krystalicznej i 

określono jego III i IV-rzędową strukturę

określono jego III i IV-rzędową strukturę

•

c.cz. 46 kDa, heterodimer – dwie podjednostki 

c.cz. 46 kDa, heterodimer – dwie podjednostki 





 i 

 i 





, wiązanie 

, wiązanie 

niekowalencyjne

niekowalencyjne

•

wytwarzana w  znacznych ilościach przez syncytiotrofoblast a także 

wytwarzana w  znacznych ilościach przez syncytiotrofoblast a także 

komórki cytotrofoblastu, synteza zależna od stopnia zróżnicowania 

komórki cytotrofoblastu, synteza zależna od stopnia zróżnicowania 

trofoblastu, uwalniana do krążenia pulsacyjnie

trofoblastu, uwalniana do krążenia pulsacyjnie

•

wytwarzana w śladowych ilościach przez komórki gonadotropowe 

wytwarzana w śladowych ilościach przez komórki gonadotropowe 

przedniego płata przysadki

przedniego płata przysadki

•

biologiczny półokres zaniku – 13 godzin przy wysokich stężeniach 

biologiczny półokres zaniku – 13 godzin przy wysokich stężeniach 

i ok.36 godzin przy niskich stężeniach  (głównie wydalane przez nerki, 

i ok.36 godzin przy niskich stężeniach  (głównie wydalane przez nerki, 

pochwę, PMR)

pochwę, PMR)

Podjednostka 

Podjednostka 





-hCG

-hCG



pojedynczy gen kodujący na chromosomie 6

pojedynczy gen kodujący na chromosomie 6



c.cz. 14,5 kDa

c.cz. 14,5 kDa



92 reszty aminokwasowe

92 reszty aminokwasowe



2 N-końcowe łańcuchy węglowodanowe (52 i 78 aminokwas)

2 N-końcowe łańcuchy węglowodanowe (52 i 78 aminokwas)



identyczna z podjednostką  

identyczna z podjednostką  





 FSH, LH, TSH

 FSH, LH, TSH



półokres zaniku biologicznego – 2 godziny

półokres zaniku biologicznego – 2 godziny



trofoblast wydziela 2 formy: normalną i dużą podjednostkę -  dodatkowy 

trofoblast wydziela 2 formy: normalną i dużą podjednostkę -  dodatkowy 

 

 

N -końcowy łańcuch węglowodanowy,  która nie tworzy dimeru 

N -końcowy łańcuch węglowodanowy,  która nie tworzy dimeru 

z podjednostką 

z podjednostką 





1

92

92

S - S

S - S

52

78

Podjednostka 

Podjednostka 





-

-

hCG

hCG



6 genów kodujących zlokalizowanych na chromosomie 19, 

6 genów kodujących zlokalizowanych na chromosomie 19, 

      

      

podczas ciąży wzmożona ekspresja 3 z nich

podczas ciąży wzmożona ekspresja 3 z nich



c.cz. 22 kDa, 145 reszt aminokwasowych, 121 identyczne z LH,       

c.cz. 22 kDa, 145 reszt aminokwasowych, 121 identyczne z LH,       

       C-końcowy 24 aminokwasowy fragment decyduje o 

       C-końcowy 24 aminokwasowy fragment decyduje o 

odrębności

odrębności



2  N-końcowe (13 i 30 aminokwas) i 4 C-końcowe łańcuchy 

2  N-końcowe (13 i 30 aminokwas) i 4 C-końcowe łańcuchy 

węglowodanowe (121, 127, 132, 138 aminokwas)

węglowodanowe (121, 127, 132, 138 aminokwas)



półokres zaniku biologicznego -  4 godziny

półokres zaniku biologicznego -  4 godziny



w krążeniu może ulegać częściowej proteolizie – odszczepienie 

w krążeniu może ulegać częściowej proteolizie – odszczepienie 

części aminokwasów – zubożona 

części aminokwasów – zubożona 





-HCG (mniejsza aktywność 

-HCG (mniejsza aktywność 

biologiczna)  jej ilość wzrasta wraz z rozwojem ciąży           

biologiczna)  jej ilość wzrasta wraz z rozwojem ciąży           

fragment  rdzeniowy 

fragment  rdzeniowy 





-HCG (obecny głównie w moczu)

-HCG (obecny głównie w moczu)

6

6

1

2

1

1

2

1

1

2

7

1

2

7

1

3

2

1

3

8

S - S

S - S

1

92

92

109

109

145

145

55

55

40

40

13

13

30

30

fragment

CTP

rdzeniowy

Gonadotropina kosmówkowa

Gonadotropina kosmówkowa



hCG

hCG

  =  

  =  

ludzka gonadotropina kosmówkowa  =  holo-hCG

ludzka gonadotropina kosmówkowa  =  holo-hCG

1

92

92

S - S

S - S

52

78

S - S

S - S

1

92

92

109

109

145

145

55

55

40

40

13

13

30

30

dimer 

dimer 

α

α

:

:

β

β

 hCG

 hCG

Gonadotropina kosmówkowa - hCG

Gonadotropina kosmówkowa - hCG



fragment rdzeniowy 

fragment rdzeniowy 





-hCG 

-hCG 

(core 

(core 





-hCG)

-hCG)

 – 

 – 

produkt rozpadu   

produkt rozpadu   

   

   





-hCG – aminokwasy 6-40 

-hCG – aminokwasy 6-40 

połączone mostkami 

połączone mostkami 

dwusiarczkowymi z 

dwusiarczkowymi z 

aminokwasami  55-92

aminokwasami  55-92

•

zubożona hCG, zubożona 

zubożona hCG, zubożona 





-

-

hCG (

hCG (

nicked

nicked

 

 





-hCG = N 

-hCG = N 





-hCG

-hCG

) 

) 

postać pozbawiona części 

postać pozbawiona części 

aminokwasów na drodze 

aminokwasów na drodze 

enzymatycznego odszczepienia

enzymatycznego odszczepienia







-CTP

-CTP

 – 

 – 

C-końcowy peptyd 

C-końcowy peptyd 





-hCG, 

-hCG, 

nieobecny w podjednostkach 

nieobecny w podjednostkach 





 LH 

 LH 

(24 aminokwasy)

(24 aminokwasy)

•

duża podjednostka 

duża podjednostka 





-hCG

-hCG

 – 

 – 

nie 

nie 

pozbawiona dodatkowych reszt 

pozbawiona dodatkowych reszt 

węglowodanowych, niezdolna do 

węglowodanowych, niezdolna do 

połączenia z 

połączenia z 





-hCG

-hCG

S - S

S - S

13

13

30

30

40

40

55

55

92

92

6

145

145

121

hCG w osoczu

zdrowi mężczyźni i 
nieciężarne kobiety:
 5,0 mIU/ml

Ciąża:
• w okresie 

pierwszych 6 

tygodni stężenie 

podwaja się co 2 dni

• max. stężenie 8-12 

tydzień 

• w dalszym 

przebiegu ciąży 

spadek stężenia

JK

JK

Antygen nowotworowy 19.9  -  CA 19.9

Antygen nowotworowy 19.9  -  CA 19.9

• CA 19.9 = GIGA = sialylowy antygen grup krwi Lewis’a

• monogangliozyd 

błon 

komórkowych 

definiowany 

przez 

przeciwciało monoklonalne 1116 NS otrzymane przez immunizację 
fibroblastów komórkami z hodowli ludzkiego raka jelita grubego

• wysoka  zawartość  w  tkankach  płodu,  płynie  nasiennym,  ślinie, 

mleku kobiecym

• w osoczu występuje w postaci wysokocząsteczkowej mucyny          

    o c.cz. 600 - 2.000 kDa o zawartości węglowodanów do 85%

• u ludzi zdrowych stężenie <37 U/ml (u 99% poniżej 52 U/ml) 

• miernie    CA  19-9  w  stanach  zapalnych  trzustki,  dróg  żółciowych, 

marskości wątroby

• t 

1/2

   =  7 godzin

 

CA 15-3

CA 15-3

•

sialomucynowy kompleks glikoproteinowy z 

sialomucynowy kompleks glikoproteinowy z 

determinantami antygenowymi z którymi reagują swoiście 

determinantami antygenowymi z którymi reagują swoiście 

przeciwciała monoklonalne 115 D8 i DF3,

przeciwciała monoklonalne 115 D8 i DF3,

•

ekspresja  w  wydzielniczych  komórkach  nabłonkowych,   

ekspresja  w  wydzielniczych  komórkach  nabłonkowych,   

wzmożona  ekspresja    na  powierzchni  błon  komórek 

wzmożona  ekspresja    na  powierzchni  błon  komórek 

szeregu nowotworów złośliwych,

szeregu nowotworów złośliwych,

•

uwalniana  do  krwiobiegu,  stężenie 

uwalniana  do  krwiobiegu,  stężenie 

<

<

  25  U/ml  u  95% 

  25  U/ml  u  95% 

zdrowych osób

zdrowych osób

•

miernie   CA 15-3 - stany zapalne wątroby, trzustki (16%), 

miernie   CA 15-3 - stany zapalne wątroby, trzustki (16%), 

w  schorzenia  urologiczne  ginekologiczne,  uszkodzeniu 

w  schorzenia  urologiczne  ginekologiczne,  uszkodzeniu 

nerek (19%), mastopatia, torbielakowłókniaki (15%);  

nerek (19%), mastopatia, torbielakowłókniaki (15%);  

     

     

ciąża (34 %)

ciąża (34 %)

epitopy   PEM

CA 27.29

B 27.29

sygnał

115D8

DF3

A

A

A

A

A

A

A

A

A

sygna
ł

H

P

P

P

S

G

P

T

P R

T

D

S

T

V

G

H

P

P

T

S

G

G

P

P R T

D

P

S

V

H

T

- 
COOH

-//

NH

2 

-// -

EIA  typu 
„sandwich”

tandem

tandem

CA 125

CA 125

•

mucyno-podobny  heterogenny  kompleks  glikoproteinowy  z 

mucyno-podobny  heterogenny  kompleks  glikoproteinowy  z 

licznymi  bocznymi  łańcuchami  węglowodanowymi  (24%); 

licznymi  bocznymi  łańcuchami  węglowodanowymi  (24%); 

agregaty o c.cz 200 kDa, 

agregaty o c.cz 200 kDa, 

•

dwie 

determinanty 

antygenowe: 

epitopy 

 

reagujące 

dwie 

determinanty 

antygenowe: 

epitopy 

 

reagujące 

odpowiednio  z  przeciwciałami    monoklonalnymi  OC  125  - 

odpowiednio  z  przeciwciałami    monoklonalnymi  OC  125  - 

podobnymi i M 11 - podobnymi

podobnymi i M 11 - podobnymi

•

ekspresja  antygenu:  w  komórkach  wyścielających  jamy  ciała 

ekspresja  antygenu:  w  komórkach  wyścielających  jamy  ciała 

płodu,  w  k.  dojrzałego  prawidłowego  nabłonka  opłucnej, 

płodu,  w  k.  dojrzałego  prawidłowego  nabłonka  opłucnej, 

osierdziu, otrzewnej, jajowodów, błonie śluzowej szyjki i trzonu 

osierdziu, otrzewnej, jajowodów, błonie śluzowej szyjki i trzonu 

macicy, brak ekspresji w komórkach prawidłowego, dojrzałego 

macicy, brak ekspresji w komórkach prawidłowego, dojrzałego 

jajnika?

jajnika?

•

nasilona  ekspresja  w    tkance  raka  jajnika,  zwłaszcza 

nasilona  ekspresja  w    tkance  raka  jajnika,  zwłaszcza 

nieśluzowego,  również  w  szeregu  innych  nowotworów  (rak 

nieśluzowego,  również  w  szeregu  innych  nowotworów  (rak 

jelita  grubego,  trzustki,    sutka,  płuca),  a  także  niezłośliwych 

jelita  grubego,  trzustki,    sutka,  płuca),  a  także  niezłośliwych 

guzach jajników

guzach jajników

CA 125 - w płynach ustrojowych

CA 125 - w płynach ustrojowych

•

obecność  antygenu  stwierdza  się  w  płynach  z  cyst,    wysiękach  z 

obecność  antygenu  stwierdza  się  w  płynach  z  cyst,    wysiękach  z 

opłucnej, mleku matek, płynie owodniowym , płynie nasiennym

opłucnej, mleku matek, płynie owodniowym , płynie nasiennym

•

w surowicy:  kompleks z inną glikoproteiną (c.cząst 400-2000 kDa)

w surowicy:  kompleks z inną glikoproteiną (c.cząst 400-2000 kDa)

•

w  warunkach  fizjologicznych  stężenie  w  osoczu  poniżej  35  U/ml   

w  warunkach  fizjologicznych  stężenie  w  osoczu  poniżej  35  U/ml   

(99% zdrowych kobiet) i poniżej 65 U/ml  u 99,8%

(99% zdrowych kobiet) i poniżej 65 U/ml  u 99,8%

•

stężenie istotnie niższe u kobiet po menopauzie (<30 U/ml)

stężenie istotnie niższe u kobiet po menopauzie (<30 U/ml)

•

t

t

1/2 

1/2 

= 2-6 dni

= 2-6 dni

•

podwyższone stężenie :

podwyższone stężenie :

                  

                  

- podczas  menstruacji,  w I trymestrze ciąży,,

- podczas  menstruacji,  w I trymestrze ciąży,,

                  

                  

-  gruźlica,  marskość wątroby,

-  gruźlica,  marskość wątroby,

                                   

                                   

-    nienowotworowe  choroby    narządu  rodnego, 

-    nienowotworowe  choroby    narządu  rodnego, 

endometriozy

endometriozy

                  

                  

-  

-  

rak

rak

 : jajnika, jelita grubego, trzustki, endometrium, 

 : jajnika, jelita grubego, trzustki, endometrium, 

macicy, pochwy, żołądka, wątroby

macicy, pochwy, żołądka, wątroby

PSA

PSA

• glikoproteina  wytwarzana  zasadniczo  wyłącznie  przez 

komórki  nabłonkowe  stercza,  zdolność  jej  produkcji 
zachowują  komórki  gruczolaka  jak  i  raka  stercza  i  jego 
przerzutów

• należy  do  grupy  ludzkich  kallikrein  (hkLK3);  gen  PSA 

zlokalizowany  na  dłuższym  ramieniu  chromosomu  19; 
znaczny  stopień  homologii  w  budowie  cząsteczki  z 
kallikreiną  mięśniową (hKLK1) oraz gruczołową (hKLK2)

• poziom  PSA  mRNA  i  PSA  w  komórkach  kontrolowany 

przez androgeny

PSA w surowicy krwi zdrowych mężczyzn

PSA w surowicy krwi zdrowych mężczyzn

• w warunkach fizjologicznych komórki 

nabłonkowe stanowią barierę ochronną 

zapobiegająca ucieczce antygenu do 

krążenia

• wzrost wraz z wiekiem
• wartości odcinające:

             Chen et al. < 2,8 ng/ml
             Ercole et al. < 4,0 ng/ml
            Brawer et al. -tylko 85% 

mężczyzn 

              

 ma stężenie <4,0 ng/ml

• wartość odcinająca   

4,0 ng/ml

 

ustalona arbitralnie, jako rodzaj 

optymalnego bilansu pomiędzy 

czułością i swoistością 

diagnostyczną 

Formy molekularne PSA w surowicy

Formy molekularne PSA w surowicy

• kompleks  z alfa-2 makroglobuliną (PSA-

A2M) w proporcji molarnej  1:1  stanowi  
    ok. 60% uwalnianego do krążenia 
antygenu; półokres zaniku 2-4 min; 

    / cząst. inhibitora opłaszcza cząsteczkę 

antygenu blokując dostęp do jego 
epitopów/

• kompleks  z alfa-1 antychymotrypsyną 

(PSA-ACT)  w proporcji molarnej  1:1; 

     / cząst. serpiny  wiążąc  się  z  

cząsteczką antygenu pozostawia dostęp 
do niektórych jego determinant/

      główna forma  immunoreaktywnego  

PSA w surowicy

PSA

AC
T

PSA

2 - 

MG

skompleksowany  PSA

Formy molekularne PSA w surowicy

Formy molekularne PSA w surowicy

• antygen 

wolny 

(fPSA) 

- 

forma 

dwułańcuchowa 

o 

krzyżowych 

wiązaniach 

siarczkowych 

– 

przypuszczalnie 

pozbawiona 

aktywności 

enzymatycznej? 

– 

immunoreaktywny

• kompleks    z  białkami  ciążowymi  o 

budowie 

analogicznej 

do 

A2M 

(śladowe ilości)

• kompleks    z  alfa-1  antytrypsyną 

(jedynie  przy  wysokich  stężeniach 
PSA)

• kompleks    z  inhibitorem  białka  C 

(śladowe ilości)  -  immunoreaktywny

PSA

wolny 

wolny 

PSA

PSA

Immunoreaktywny PSA surowicy

   

całkowity PSA  = PSA-ACT  +  PSA wolny

• cPSA

, 

m.cz.  89,28  kDa  cząsteczka    kompleksu 

zawiera  635  reszt  aminokwasowych,  zawartość 
węglowodanów  16,7%,  niektóre  epitopy  pozostają 
dostępne dla przeciwciał (7 domen), t

1/2

  = 72 godz.

• fPSA

, 

m.cz.  28,43  kDa  cząsteczka  zawiera  237 

reszt  aminokwasowych,  zawartość  węglowodanów 
8,3%,  wszystkie  epitopy  dostępne  dla  przeciwciał 
(epitopy 1 domena wyłącznie na cząsteczce wolnego 
antygenu),  t

1/2

  = 1 - 2 godz.

Antygen raka płaskonabłonkowego - SCC-Ag

•

1977  r.  Kato  i  Toriggoe

1977  r.  Kato  i  Toriggoe

  -  antygen  TA  4  wyizolowany  z  tkanki 

  -  antygen  TA  4  wyizolowany  z  tkanki 

raka szyjki macicy - 14 podfrakcji, c.cz. w granicach 42 - 48 kDa

raka szyjki macicy - 14 podfrakcji, c.cz. w granicach 42 - 48 kDa

•

SCC-Ag    jedna  z  podfrakcji  wyizolowana  z  przerzutów 

SCC-Ag    jedna  z  podfrakcji  wyizolowana  z  przerzutów 

płaskonabłonkowego    raka  szyjki  macicy  do  wątroby,  c.cz.  48 

płaskonabłonkowego    raka  szyjki  macicy  do  wątroby,  c.cz.  48 

kDa,  zawartość  węglowodanów  0,6%,  nieznana  funkcja 

kDa,  zawartość  węglowodanów  0,6%,  nieznana  funkcja 

fizjologiczna, znaczna homologia w budowie do serpin (80%)

fizjologiczna, znaczna homologia w budowie do serpin (80%)

•

cytoplazmatyczne 

białko 

obecne 

w 

komórkach 

cytoplazmatyczne 

białko 

obecne 

w 

komórkach 

płaskonabłonkowych niezależnie od ich stanu klinicznego

płaskonabłonkowych niezależnie od ich stanu klinicznego

•

wzmożona  ekspresja  w  komórkach  nowotworowych  - 

wzmożona  ekspresja  w  komórkach  nowotworowych  - 

zasadniczo brak w komórkach gruczolakoraków

zasadniczo brak w komórkach gruczolakoraków

•

stężenie u ludzi zdrowych nie przekracza 2,0 ng/ml (podawane 

stężenie u ludzi zdrowych nie przekracza 2,0 ng/ml (podawane 

różne wartości odcinające)  t 

różne wartości odcinające)  t 

½

½

 = 20 min.

 = 20 min.

•

podwyższone  stężenie  w  nienowotworowych  chorobach 

podwyższone  stężenie  w  nienowotworowych  chorobach 

narządu rodnego,  nerek, wątroby, zapaleniu płuc, łuszczycy 

narządu rodnego,  nerek, wątroby, zapaleniu płuc, łuszczycy 

Izoformy SCC: SCCA1 i SCCA 2

• produkty dwóch genów zlokalizowanych na chromosomie 

18q21.3

• zbudowane z 390 aminokwasów ; homologiczne łańcuchy w 92%

• SCC A1  -  c.cząst.44,5 kDa

podfrakcja o charakterze obojętnym (pI > 6,25) 
inhibitor proteaz cysteinowo-podobnych: katepsyna K, L, S

• SCCA2 -  c. czast. 49 kDa

podfrakcja o charakterze kwaśnym (pI < 6,25)
inhibitor chymotrypsyno-podobnych proteaz serynowych:      

katepsyna G, chimazy komórek tucznych 

• ekspresja w prawidłowych nabłonkach płaskich ; wzmożona 

podczas transformacji neoplastycznej

Tkankowy Polipeptydowy Antygen - TPA

Tkankowy Polipeptydowy Antygen - TPA

•

1957 r. Bjorklund i wsp. - 

1957 r. Bjorklund i wsp. - 

polipeptyd wyizolowany z 

polipeptyd wyizolowany z 

nierozpuszczalnej pozostałości po 

nierozpuszczalnej pozostałości po 

ekstrakcji tkanki nowotworowej

ekstrakcji tkanki nowotworowej

•

c.cz. 22 kDa, obecny w 

c.cz. 22 kDa, obecny w 

komórkach nabłonkowych i 

komórkach nabłonkowych i 

błonach komórkowych, 

błonach komórkowych, 

wytwarzany w fazie S cyklu 

wytwarzany w fazie S cyklu 

komórkowego;   znaczne 

komórkowego;   znaczne 

nasilenie wytwarzania w 

nasilenie wytwarzania w 

komórkach nowotworowych

komórkach nowotworowych

•

35 różnych determinant 

35 różnych determinant 

antygenowych, w tym tylko 2 

antygenowych, w tym tylko 2 

charakterystyczne dla 

charakterystyczne dla 

nowotworów

nowotworów

•

górna granica wahań stężenia u ludzi 

górna granica wahań stężenia u ludzi 

zdrowych waha się od 85 do 120 U/l

zdrowych waha się od 85 do 120 U/l

•

podwyższone stężenie w osoczu 

podwyższone stężenie w osoczu 

wiązane z nasileniem procesów 

wiązane z nasileniem procesów 

proliferacyjnych;

proliferacyjnych;

•

 

 

podwyższone stężenia:

podwyższone stężenia:

–

stany zapalne 

stany zapalne 

–

ciąża 

ciąża 

–

u chorych na nowotwory złośliwe 

u chorych na nowotwory złośliwe 

o różnej lokalizacji  narządowej 

o różnej lokalizacji  narządowej 

(m.in. rak piersi, płuca, pęcherza 

(m.in. rak piersi, płuca, pęcherza 

moczowego, szyjki macicy, 

moczowego, szyjki macicy, 

jajników, jelita  grubego, stercza, 

jajników, jelita  grubego, stercza, 

nowotwory głowy i szyi)

nowotwory głowy i szyi)

•

wyraźna   zależność częstości 

wyraźna   zależność częstości 

podwyższonych wyników od 

podwyższonych wyników od 

zaawansowania procesu 

zaawansowania procesu 

chorobowego

chorobowego

Tkankowy Polipetydowy Swoisty Antygen - 

Tkankowy Polipetydowy Swoisty Antygen - 

TPS

TPS

•

charakteryzowany przez 

charakteryzowany przez 

przeciwciało monoklonalne M3 

przeciwciało monoklonalne M3 

reagujące swoiście z epitopem 

reagujące swoiście z epitopem 

M3

M3

•

przeciwciało M3 reaguje 

przeciwciało M3 reaguje 

swoiście z cytokeratyną 18; 

swoiście z cytokeratyną 18; 

ekspresja tej cytokeratyny jest  

ekspresja tej cytokeratyny jest  

szczególnie nasilona w 

szczególnie nasilona w 

prawidłowym 

prawidłowym 

jednowarstwowym nabłonku 

jednowarstwowym nabłonku 

płaskim 

płaskim 

(komórki wątroby, 

(komórki wątroby, 

kanalików trzustki, komórki 

kanalików trzustki, komórki 

endokrynne, komórki kanalików 

endokrynne, komórki kanalików 

proksymalnych, komórki 

proksymalnych, komórki 

tarczycy, narządu rodnego)

tarczycy, narządu rodnego)

•

nasilona ekspresja w 

nasilona ekspresja w 

komórkach różnych 

komórkach różnych 

nowotworów pierwotnych jak i 

nowotworów pierwotnych jak i 

przerzutowych 

przerzutowych 

•

stężenie  w osoczu u ludzi zdrowych 

stężenie  w osoczu u ludzi zdrowych 

100 U/l

100 U/l

•

podwyższone stężenie w:

podwyższone stężenie w:

         

         

-  ciąży,

-  ciąży,

         

         

-  chorobach wątroby (zapalenie, 

-  chorobach wątroby (zapalenie, 

            

            

marskość)

marskość)

         

         

- niedomoga nerek

- niedomoga nerek

         

         

- cukrzyca

- cukrzyca

         

         

- infekcje

- infekcje

         

         

- u znacznego odsetka chorych na 

- u znacznego odsetka chorych na 

           

           

nowotwory   o  różnej   lokalizacji 

nowotwory   o  różnej   lokalizacji 

           

           

narządowej; wyraźna   zależność  

narządowej; wyraźna   zależność  

           

           

częstości   podwyższonych  

częstości   podwyższonych  

wyników 

wyników 

           

           

od  zaawansowania procesu 

od  zaawansowania procesu 

            

            

chorobowego

chorobowego

•

odzwierciedla pewien zespół własności, 

odzwierciedla pewien zespół własności, 

w tym również nasilenie proliferacji

w tym również nasilenie proliferacji

CYtokeratin FRAgment

CYtokeratin FRAgment

•

cytokeratyna 19 - typ I - najmniejsza z cytokeratyn, c.cz. 40 kDa - 

cytokeratyna 19 - typ I - najmniejsza z cytokeratyn, c.cz. 40 kDa - 

rozpuszczalne w osoczu fragmenty

rozpuszczalne w osoczu fragmenty

•

zdefiniowana przez dwa przeciwciała monoklonalne BM 19.21 i KS 

zdefiniowana przez dwa przeciwciała monoklonalne BM 19.21 i KS 

19.1 reagujące swoiście z epitopem 21 

19.1 reagujące swoiście z epitopem 21 

(340-367 aminokwas)

(340-367 aminokwas)

 i 

 i 

epitopem 1 

epitopem 1 

(311-335 aminokwas)

(311-335 aminokwas)

•

ekspresja w jednowarstwowym nabłonku płaskim 

ekspresja w jednowarstwowym nabłonku płaskim 

(m.in. woreczek 

(m.in. woreczek 

żółciowy, przewody gruczołowe trzustki i ślinianek, jelita, śluzówki 

żółciowy, przewody gruczołowe trzustki i ślinianek, jelita, śluzówki 

żołądka) 

żołądka) 

oraz pseudowielowarstwowym nabłonku 

oraz pseudowielowarstwowym nabłonku 

nierogowaciejącym

nierogowaciejącym

 (płuca, pęcherz moczowy)

 (płuca, pęcherz moczowy)

•

nasilona ekspresja w komórkach raka płuca, płaskonabłonkowych 

nasilona ekspresja w komórkach raka płuca, płaskonabłonkowych 

nowotworach głowy i szyi, gruczolakorakach jelita grubego, 

nowotworach głowy i szyi, gruczolakorakach jelita grubego, 

żołądka, trzustki, narządu rodnego, przewodowym raku piersi

żołądka, trzustki, narządu rodnego, przewodowym raku piersi

CYtokeratin FRAgment – CYFRA 21-1

CYtokeratin FRAgment – CYFRA 21-1

•

stężenie w osoczu zdrowych ludzi nie przekracza 2,5 ng/ml

stężenie w osoczu zdrowych ludzi nie przekracza 2,5 ng/ml

•

podwyższone stężenie w:

podwyższone stężenie w:

                   

                   

-  chorobach wątroby (zapalenie, marskość)

-  chorobach wątroby (zapalenie, marskość)

                   

                   

-  niedomodze nerek

-  niedomodze nerek

                    

                    

- niezłośliwych guzach płuc, infekcjach, gruźlicy

- niezłośliwych guzach płuc, infekcjach, gruźlicy

                  

                  

-  u chorych na nowotwory złośliwe o różnej 

-  u chorych na nowotwory złośliwe o różnej 

                      

                      

lokalizacji   narządowej, 

lokalizacji   narządowej, 

szczególnie w

szczególnie w

                      

                      

niedrobnokomórkowym raku płuca, a zwłaszcza 

niedrobnokomórkowym raku płuca, a zwłaszcza 

w

w

                     

                     

raku płaskonabłonkowym;

raku płaskonabłonkowym;

                  

                  

-  wyraźna zależność częstości podwyższonych 

-  wyraźna zależność częstości podwyższonych 

                     

                     

stężeń od  zaawansowania procesu chorobowego,

stężeń od  zaawansowania procesu chorobowego,

                   

                   

- wartość prognostyczna

- wartość prognostyczna

Enolaza (hydrataza 2-fosfoglicerynianowa) 

E.C. 4.2.1.11

     

44 - 48 kDa 

 enzym dimeryczny zbudowany z 2 podjednostek ,   lub  

występuje jako homo- lub hetrodimer

 – wszystkie tkanki (dominuje w hepatocytach)
 i–  serce, mięśnie szkieletowe
 i– tkanka  nerwowa i neuroendokrynne komórki

 wzajemne proporcje izoenzymów zmieniają się w czasie 

rozwoju osobniczego:

  – dominuje w początkowym okresie życia płodowego
   – dominuje w środkowym okresie życia płodowego
   – pojawia się późno w procesie różnicowania neuronowego

NSE -  Swoista Enolaza Neuronowa

 

 

tzw. γ- enolaza zawiera izoformy αγ 

i

opisana przez dwa monoklonalne przeciwciała:  18E5 i 

84B10

obecnośćcharakterystyczna dla komórek nerwowych 

 

i   

neuroendokrynnych

  wysoka zawartość w płytkach krwi i krwinkach   

czerwonych

 nasilona ekspresja NSE : 

•  w komórkach glejaków,    
•  niedojrzałych nerwiaków, 
•  drobnokomórkowego  raka  płuca 

 stężenie u ludzi zdrowych nie przekracza 16,3 ng/ml

NSE -  Swoista Enolaza Neuronowa

 miernie podwyższone stężenie NSE (< 30 ng/ml): 

    13-35% chorych z zapaleniem płuc  i  14% z POCHP 
  podwyższone stężenie NSE:

• fałszywie dodatnie: hemoliza, wysokie płytki  krwi

• u pewnego odsetka chorych z zapaleniem opon mózgowych, 

zawałem mózgu, krwotokiem podpajęczynówkowym, epilepsją, 
w śpiączce po urazach głowy

•   u 17,6% chorych z nowotworami nerek, 
•  u 46% z przerzutami do nerek
•   u 34% z zespołem gruczolakowatości wewnątrzwydzielniczej
•   u 59% z niedojrzałymi nerwiakami

GRP – peptyd uwalniający gastrynę

GRP – peptyd uwalniający gastrynę

• GRP – wyizolowany przez Mc Donalda w 1978 r. z tkanki 

żołądka zwierzęcego; zbudowany z 27 aminokwasów 

 
• ekspresja w komórkach neuroendokrynnych płuc płodu, a 

także w systemie nerwowym, przewodzie pokarmowym 
oraz oddechowym dojrzałych osobników 

• wzmożona ekspresja w drobnokomórkowym raku płuca 

(DRP)
w karcinoidach płuc i jelit, rdzeniastym raku tarczycy, 

• pełni funkcję neurotransmitera, hormonu parakrynnego; 

autokrynny czynnik wzrostu dla DRP

• niestabilny w roztworze

ProGRP – 

ProGRP – 

prekursor peptydu

prekursor peptydu

 

 

uwalniającego 

uwalniającego 

gastrynę

gastrynę

ProGRP – 

ProGRP – 

prekursor peptydu

prekursor peptydu

 

 

uwalniającego 

uwalniającego 

gastrynę

gastrynę

GRP

GRP

GRP

GRP

1

1

1

2
7

2
7

2
7

3
1

31

31

98

98

98

125

11
8

115

zmienne

C-końcowe

fragmenty

  

fragment  

stały

GRP

GRP

dwa monoklonalne 

przeciwciała klasy IgG1: 

2B10  i  3G2           opisują 

dwa odległe epitopy 

ProGRP

ProGRP

•

fragment  (31-98)  C-końcowy   ProGRP

fragment  (31-98)  C-końcowy   ProGRP

             

produkowany       i   

wydzielany  w   równomolarnych   z  

GRP

GRP  ilościach   przez   komórki   

drobnokomórkowego   raka   płuca 

•

stabilny w krążeniu

•

wartość odcinająca: 50 pg/ml

•

fałszywie dodatnie wyniki  -   niewydolność nerek 

!

•

nienowotworowe schorzenia narządów:  ProGRP   2 - 4,1%

•

drobnokomórkowy rak płuca: ProGRP   64,9 – 86%

•

inne nowotwory: ProGRP   6 - 13%