Leki przeciwwirusowe 

(część 1)

Farmakoterapia HIV

 

Replikacja wirusa:

• 1. adsorpcja 
• 2. penetracja 
• 3. wczesna transkrypcja i translacja białek 

regulatorowych 

• 4. replikacja 
• 5. późna transkrypcja i translacja białek 

strukturalnych 

• 6. dojrzewanie 
• 7. uwalnianie
• etapy: 3.4.5 – charakterystyczne tylko dla 

wirusa, wymagają swoistych enzymów

Leki przeciwwirusowe:

• inhibitory odwrotnej transkryptazy

–

Inhibitory nukleozydowe

–

Inhibitory nienukleozydowe

• inhibitory proteaz
• hamujące odpłaszczenie (patrz cz. 2)
• inhibitor neuraminidazy (patrz cz. 2)
• analogi nukleozydowe (patrz cz. 2)
• interferony - α , (β, γ) (patrz cz. 2)

Analogi nukleozydowe 

inhibitory polimerazy 

wirusowego DNA

• acyklowir, 

• cidofowir, 

• famciklowir, 

• ganciklowir, 

• idoksyurydyna, 

• penciklowir, 

• ribawiryna, 

• valacyklowir, 

• vidarabina

Nienukleozydowe inhibitory 

odwrotnej transkryptazy

• delawirdina, 
• efawirenz, 
• newirapina

Nukleozydowe inhibitory 

odwrotnej transkryptazy

• abakawir, 
• defowir, 
• didanozyna, 
• lamiwudyna, 
• stawudyna, 
• zalcytabina, 
• zydowudyna

  Inhibitory proteazy

• amprenavir, 
• indinawir, 
• nelfinawir, 
• ritonawir, 
• sakwinawir

  Aminy cykliczne - 

hamują odpłaszczenie

• amantadyna, 
• rimantadyna
• tromantadyna

inhibitor neuraminidazy

• zanamiwir, 
• oseltamiwir

Farmakoterapia HIV

Leczenie HIV

• W leczeniu zespołu nabytego braku odporności 

(niedoboru immunologicznego) czyli AIDS, 
wywołanego zakażeniem wirusem HIV stosowane 
są:

– nukleozydowe i nienukleozydowe inhibitory odwrotnej 

transktyptazy;

– inhibitory proteazy HIV;
– inhibitory fuzji (wnikania wirusa do komórek gospodarza).

• HIV, podobnie jak inne wirusy, wnika do komórek 

makroorganizmu, a jego specyficznym receptorem 
jest glikoproteina błonowa CD4 występująca 
głównie na limfocytach T helper, a także 
makrofagach i komórkach nerwowych.

Cel kliniczny leczenia 

HIV

• Przedłużenie życia oraz poprawa 

jakości życia

Wirusologiczny cel 

terapii

• Osiągnięcie redukcji wiremii (<20-50 HIV-

RNA kopii/ml) tak szybko jak to możliwe i 
na jak najdłużej:

• zatrzymanie progresji choroby
• zapobieganie lub odsunięcie w czasie 

lekooporności

• nawet redukcja wiremii do VL<5000 c/ml 

zmniejsza znacznie ryzyko rozwoju infekcji 
oportunistycznych                                       

Immunologiczny cel 

terapii

• Rekonstrukcja immunologiczna jest 

dwojaka:

– ilościowa = prawidłowa liczba 

limfocytów CD4

– jakościowa = prawidłowa czyli 

specyficzna odpowiedź na patogeny

Terapeutyczny cel 

leczenia

• Terapia „celowana”, czyli racjonalny 

dobór leków ARV daje możliwość 

realizacji celów klinicznych, 

wirusologicznych i 

immunologicznych poprzez:

– utrzymanie opcji terapeutycznej
– zminimalizowanie efektów ubocznych i 

toksyczności

– zmaksymalizowanie „adherencji”

Epidemiologiczny cel 

terapii

• Redukcja transmisji HIV

Nukleozydowe inhibitory 

odwrotnej transkryptazy

• Zydwudyna
• Stawudyna
• Didanozyna
• Zalcytabina
• Lamiwudyna

Zydowudyna

• Pochodna tymidyny, jest pierwszym lekiem z tej grupy 

wprowadzonym do leczenia AIDS. Hamuje replikację 
wirusa HIV-1, znacznie słabiej HIV-2, działa również na 
wirusa HTLV-1

• Zydowudyna wchłania się z przewodu pokarmowego w 

około 60%, przenika dobrze do tkanek i płynów 
ustrojowych, w płynie mózgowo-rdzeniowym osiąga 
stężenia zbliżone do stężenia we krwi, jest szybko 
eliminowana z ustroju (okres półtrwania około godz.) 
przez nerki w formie nieczynnych farmakologicznie 
glukuronianów. Leki hamujące aktywność transferazy 
glukuronylowej, takie jak acetaminofen, aspiryna, 
indometacyna, probenecid, znacznie zwiększają działania 
toksyczne zydowudyny.

Zydowudyna

• Działania niepożądane: 
• Zydowudyna powoduje uszkodzenie 

szpiku i anemię u około 50% pacjentów. 
Ryzyko wystąpienia tych objawów, jak 
również stopień ich nasilenia zależy w 
dużym stopniu od zaawansowania 
choroby, przede wszystkim od ilości 
limfocytów CD4 i granulocytów oraz 
stężenia hemoglobiny w momencie 
rozpoczęcia kuracji zydowudyną. 

Zydowudyna

• Działania niepożądane cd: 
• Lek może wywołać także:

– bole głowy, 
– bezsenność, 
– drgawki, 
– parestezje, 
– nudności, 
– wymioty
– hiperpigmentację skóry, błon śluzowych i 

paznokci

Stawudyna

• Mechanizm działania, zastosowania, 

cechy farmakokinetyczne leku 
zbliżone do zydowudyny. 

• Z uwagi na większą od niej 

toksyczność, ryzyko uszkodzenia 
wątroby zapalenia trzustki, 
stosowana jest w leczeniu AIDS w 
drugiej kolejności.

Stawudyna

• Zydowudyna hamuje fosforylację 

stawudyny w zakażonych 
komórkach, tym samym znosi jej 
działanie przeciwwirusowe.

Didanozyna

• Działa na formy HIV-1 i HIV-2 

oporne na zydowudynę. 

• Pokarm upośledza jej wchłanianie z 

przewodu pokarmowego.

Zalcytabina

• Stosowana u pacjentów nietolerujących 

zydowudyny lub w przypadku oporności na 
ten lek.

• Środki zawierające glin i magnez hamują 

wchłanianie zalcytabiny z przewodu 
pokarmowego. 

• Lek wywołuje zależną od stosowanej dawki 

neutropenię, może wywołać również 
zapalenie trzustki oraz zapalenie nerwów 
obwodowych.

Lamiwudyna

• Stosowana w leczeniu zakażeń wirusem 

zapalenia wątroby typu B, w leczeniu zakażeń 
wywołanych HIV stosowana jest w preparatach 
złożonych z zidowudyną (Combivir, Trizvir).

• Oceniając kilkunastoletnie stosowanie u 

pacjentów z AIDS zydowudyny i jej pochodnych 
można stwierdzić, że nie spełniły one w pełni 
pokładanych w nich nadziei.

• Nukleozydowe inhibitory odwrotnej transkryptazy 

w pewnym stopniu ograniczają liczbę pacjentów 
ulegających innym zakażeniom (zakażeniom 
oportunistycznym), zmniejszała objawy 
neurologiczne towarzyszące AIDS, przedłużają 
okres pojawiania się objawów u pacjentów 
seropozytywnych, jednakże nie przedłużają 
znamiennie życia chorych.

Nienukleozydowe 

inhibitory odwrotnej 

transkryptazy

• Leki te cechują się dużą swoistością w 

stosunku do HIV-1, nie hamują 
odwrotnej transkryptazy HIV-2. W 
przeciwieństwie do nukleozydowych 
inhibitorów, nie wymagają fosforylacji. 

• Mechanizm działania polega na 

bezpośrednim blokowaniu aktywności 
polimerazy DNA, na skutek rozerwania 
centrum katalitycznego enzymu. 

• Newirapina
• Efawirenz

Nienukleozydowe 

inhibitory odwrotnej 

transkryptazy

• Nienukleozydowe inhibitory 

odwrotnej transkryptazy stosowane 
są tylko w leczeniu skojarzonym z 
innymi lekami 
przeciwretrowirusowymi.

Newirapina

• Dobrze wchłania się z przewodu 

pokarmowego, osiągając maksymalne 
stężenie we krwi po 4 godz., pokarm nie 
upośledza wchłaniania leku. 

• W około 60% wiąże się z białkami osocza. 

Przenika przez barierę krew-mózg, barierę 
łożyskową oraz do mleka kobiet 
karmiących. Metabolizowana w wątrobie, 
wydalana w postaci glukuronianów przez 
nerki z moczem.

Newirapina

• Działania niepożądane: Nudności, 

wymioty, biegunka, bóle głowy, bóle 
mięśniowe, zmęczenie. 

• Do najpoważniejszych; działań, 

występujących bardzo rzadko, należy 
zespół Stevensa-Johnsona, zespół 
toksycznej martwicy naskórka oraz 
ciężkie zapalenie i niewydolność wątroby. 

• Osóby leczone newirapiną nie powinny 

prowadzić, pojazdów mechanicznych.

Efawirenz

• Efawirenz wiąże się z białkami 

osocza w około 90%, praktycznie nie 
przenika przez barierę krew-mózg. 
Wydalany z moczem w postaci 
nieczynnych farmakologicznie 
glukuronianów.

Inhibitory proteaz

Zgony na AIDS a stosowanie 

inhibitorów proteazy: Palella F.J. i 

wsp., NEJM, 1998,338,853

Inhibitory proteaz

• blokują fragmentację poliprotein 

(powstają niezakaźne, 
nieprawidłowe strukturalnie wirusy)

• Ritonawir
• Indinavir
• Sankwinawir

Ritonawir

• Lek łatwo wchłania się z przewodu pokarmowego, w 

niewielkim stopniu przenika przez barierę krew-mózg. 
Metabolizowany w wątrobie, wydalany z żółcią.

• Ritonawir może nasilić działanie wielu równocześnie 

stosowanych leków poprzez wypieranie ich z połączeń z 
białkami lub przez zahamowanie ich metabolizmu przy udziale 
cytochromu P-450. Szczególnie dotyczy to równoczesnego 
stosowania:

– Pochodnych benzodiazepiny
– Leków immunosupresyjnych
– Antybiotyków makrolidowych
– Glikokortykosteroidów
– Leków przeciwdepresyjnych
– Neuroleptyki
– Doustne leki przeciw zakrzepowe
– Leki antyarytmiczne

Indinawir

• Wywołuje mniej interakcji niż 

ritonawir

• Może spowodować odkładanie się 

kamieni nerkowych, z tego względu 
zaleca się w czasie kuracji picie 
dużej ilości płynów

Sankwinawir

• Pokarm praktycznie hamuje wchłanianie 

leku, a efekt ten utrzymuje się przez 
około 2 godziny.

• Działania niepożądane: zazwyczaj mają 

łagodny charakter – zaburzenia 
żołądkowo-jelitowe, mrowienia kończyn, 
bóle mięśniowe, bóle głowy. W czasie 
leczenia z zalcytabiną może wystąpić 
zapalenie trzustki oraz stany depresyjne.

Nelfinavir

• Dobrze wchłania się z przewodu 

pokarmowego, maksymalne stężenie 
we krwi występuje po 1-2h, w 99% 
wiąże się z białkami. 
Metabolizowany w wątrobie przez 
cytochromy. Wydalany głównie z 
kałem, w niewielkim stopniu z 
moczem.

• Nukleozydowe i nienukleozydowe 

inhibitory odwrotnej transkryptazy oraz 
inhibitory proteazy stosowane są łącznie 
w leczeniu AIDS, wywierają działanie 
synergistyczne w stosunku do HIV, nie 
stwierdza się przy tym zwiększenia ich 
cytotoksyczności, natomiast w 
przypadku terapii skojarzonej wolniej 
rozwija się oporność wirusów na leki. 

Stosowane połączenia 

leków

• Najczęściej stosuje się dwa inhibitory 

odwrotnej transkryptazy (oba 
nukleozydowe lub jeden nukleozydowy 
a drugi nienukleozydowy) skojarzone 
z inhibitorem proteazy. Jeśli 
niemożliwe jest podanie inhibitora 
proteazy, np. z powodu nietolerancji, 
stosuje się kombinację trzech 
inhibitorów odwrotnej transkryptazy.

• Leczenie takie pozwala na wyraźne 

przedłużenie życia pacjentów. 

• Jego podstawową wadą jest to, że 

jest ono bardzo drogie, a musi być 
kontynuowane do końca życia 
pacjenta.

Efekty uboczne leczenia 

antyretrowirusowego

• Kwasica mleczanowa/stłuszczenie wątroby
• hepatotoksyczność
• Hyperglikemia/insulinooporność
• Zaburzenia dystrybucji tkanki tłuszczowej 

(lipodystrofia)

• hyperlipidemia
• osteonekroza, osteopenia i osteoporoza
• wysypki
• Zaburzenia mentalne

Zaburzenia dystrybucji 

tkanki tłuszczowej 

(lipodystrofia)

*Nieprawidłowe gromadzenie i 

rozmieszczenie tkanki tłuszczowej jest 
pierwotnie związane z  zastosowaniem 
inhibitorów proteaz

• Pacjent prezentuje ubytek tkanki 

tłuszczowej na kończynach i/lub na 
twarzy(„lipoatrophy”) i/lub akumulację 
na brzuchu, karku, piersiach 
(gynecomastia) oraz tkance podskórnej

Zaburzenia dystrybucji 

tkanki tłuszczowej

• Leczenie:
• dieta niskotłuszczowa i  

niskowęglowodanowa, aktywność 
fizyczna

• testosteron (przyrost masy mięśniowej)
• hormon wzrostu (redukuje akumulację 

tłuszczu)

• chirurgia plastyczna
• zmiana schematu leczniczego

Kwasica 

mleczanowa/stłuszczenie 

wątroby

• niewydolność oddechowa
• objawy niespecyficzne: osłabienie, 

bóle mięśniowe, nudności, wymioty, 
biegunka, bóle brzucha, utrata wagi 
ciała, duszność.

Hyperlipidemia

• Zmiany poziomu lipidów 

(hyperlipidemia ze wzrostem LDL 
cholesterolu, trójglicerydów, 
cholesterolu całkowitego i lipidów)

• Leczenie: dieta, aktywność fizyczna i 

redukcja wagi ciała, leki obniżające 
stężenie lipidów, odstawienie 
inhibitorów proteaz