Podstawy prawne 

działania jednostek 

samorządu 

terytorialnego

Pojęcie samorządu 
terytorialnego:

Samorząd to zazwyczaj ustalony prawem zakres 

kompetencji do zawiadywania własnymi sprawami, 

samodzielnie i niezależnie zawiadywanie własnymi 

sprawami w zakresie administracji publicznej, a 

także samodzielne wykonywanie pewnych funkcji 

państwowych o charakterze administracyjnym

(M. Chmaj)

                                                                                      

 

Stanowi wyodrębniony w strukturze państwa, 

powstały z mocy prawa, związek lokalnego 

społeczeństwa, powołany do samodzielnego 

wykonywania administracji publicznej, wyposażony 

w materialne środki umożliwiające realizację 

nałożonych zadań 

  (E. Ochendowski)

                                                                          

Model samorządu terytorialnego 
w Polsce



Jednolitość rozwiązań



Trójstopniowy podział



Dualizm administracji na poziomie 

województwa



Dualistyczny pod względem zadaniowym



Szeroka decentralizacja przy niewystarczającej 

samodzielności finansowej



Gwarancja samodzielności i ochrony prawnej



Nadzór ma charakter weryfikacyjny (zasada 

legalności)



Niezdecydowanie co do modelu organu 

wykonawczego

Cechy jednostki samorządu 
terytorialnego

•

powstaje tylko z mocy prawa krajowego i 

działa w granicach przez prawo określonych, 

•

członkami wspólnoty samorządowej z mocy 

prawa są wszyscy mieszkańcy jednostki 

samorządu terytorialnego, 

•

posiada własną demokratyczną organizację 

ustaloną przez ustawę i własny statut, 

•

powołana do wykonywania zadań z zakresu 

administracji publicznej w formach 

właściwych dla tej administracji, 

•

swe decyzje podejmuje w imieniu własnym i 

na własną odpowiedzialność, 

Cechy jednostki samorządu 
terytorialnego

•

corocznie uchwala własny budżet, nie będący 

częścią budżetu państwa, ani - budżetu innej 

jednostki samorządu terytorialnego, 

•

jest podmiotem zarówno prawa publicznego 

jak i podmiotem prawa prywatnego (osobą 

prawa cywilnego, mającą zdolność sądową), 

•

jej względną samodzielność ogranicza 

zdecentralizowany nadzór organów 

państwowych, z reguły ograniczony do 

kryterium legalności, 

•

kontrolowana i chroniona przez niezawisłe 

sądy administracyjne i sądy powszechne. 

Samorząd a inne instytucje 
społeczeństwa obywatelskiego

Samorząd wykonuje ustawowo przekazywane
zadania publiczne przez zrzeszenia obywateli
lub innych podmiotów prawa, utworzone
ustawowo

   

Sektor I - Państwo (przymusowe, władza publiczna)

    Sektor II - Samorząd (przymusowe, władza publiczna)
    Sektor III - Społeczeństwo obywatelskie (dobrowolne)

Nadzór nad działalnością jednostek 
samorządu terytorialnego



Nadzór - oparte na upoważnieniu ustawowym 
uprawnienie do władczego wkraczania w 
działalność organu nadzorowanego, lecz 
wyłącznie w przypadkach wskazanych w 
ustawie, z punktu widzenia kryteriów i za 
pomocą środków w niej określonych

Kryteria:
(i) celowości
(ii) 
legalności

Środki nadzoru 
dotyczące: 
(i) aktów
(ii) osób
(iii) organów

Organy nadzorcze i ich 
uprawnienia

•

Organy nadzoru: Prezes Rady Ministrów (PRM), 

wojewodowie i regionalne izby obrachunkowe 

(RIO)

•

PRM: prawo zawieszenia organów j.s.t. i 

ustanowienia zarządu komisarycznego

•

Wojewoda: prawo stwierdzenia nieważności 

uchwał w całości lub części

•

RIO: prawo stwierdzenia nieważności uchwał w 

całości lub cześci (sprawy finansowe)

Podstawy prawne działania 
j.s.t

• Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej 

z 2 kwietnia 1997 roku



Preambuła (zasada pomocniczości)



art. 15



art. 16



rozdział VII - Samorząd terytorialny (art. 163-
172)



art. 87 i art. 94 (źródła prawa)

Europejska Karta Samorządu 
Terytorialnego



pierwszeństwo samorządu w załatwianiu spraw 

lokalnych



ochronę granic terytorialnych korporacji 

samorządowych



swobodę samorządu w kształtowaniu swych 

wewnętrznych struktur 



ograniczanie nadzoru nad samorządem 

terytorialnym



wymóg zabezpieczenia dochodów samorządu teryt.



prawo do nawiązywania współpracy z innymi 

jednostkami



sądowa ochrona samodzielności samorządu 

terytorialnego

Podstawy prawne działania 
j.s.t

• Podstawowe ustawy ustrojowe



Ustawa z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym



Ustawa z 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym



Ustawa z 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa



Ustawa z 20 czerwca 2002 r. o bezpośrednim wyborze 
wójta, burmistrza i prezydenta miasta



Ustawa z 15 września 2005 roku o referendum lokalnym



Ustawa z 24 lipca 1998 roku o wprowadzeniu 
trójstopniowego podziału terytorialnego państwa 

Podstawy prawne działania 
j.s.t

• Ustawa o gospodarce komunalnej i 

ustawy finansowe



Ustawa z 20 grudnia 1996 r. o gospodarce komunalnej



Ustawa z 20 czerwca 2005 r. o finansach publicznych 



Ustawa z 13 listopada 2003 r. o dochodach jednostek 
samorządu terytorialnego



Ustawa z 12 stycznia 1991 r. o podatkach i opłatach lokalnych

Podstawy prawne działania 
j.s.t

• Inne ustawy



Ustawy z zakresu prawa materialnego 



Ustawy z zakresu prawa procesowego (np. KPA i ordynacja 
podatkowa) 

Podstawy prawne działania 
j.s.t

Statuty jednostek samorządu
terytorialnego



Stanowią o organizacji 
wewnętrznej i trybie pracy 
organów samorządu terytorialnego

Podstawy prawne działania 
j.s.t

•

Prawo miejscowe - przepisy prawne obowiązujące 
powszechnie stanowione przez terenowe organy 
administracji rządowej oraz samorządu terytorialnego, 
obowiązujące na obszarze działania organów, które je 
ustanowiły



wymagają upoważnienia ustawowego



mają charakter generalny



nie mogą regulować spraw o istotnym znaczeniu
z punktu widzenia konstytucyjnych wolności i praw