Rozwój fizyczny i motoryczny oraz
potrzeby dziecka w wieku
poniemowlęcym i przedszkolnym.
Zadania:
1. Poznanie
charakterystyki
okresu
poniemowlęcego
i
przedszkolnego
oraz zmian w rozwoju fizycznym i
motorycznym w tych okresach.
2. Uświadomienie
znaczenia
prawidłowego zaspakajania potrzeb
dziecka w wieku poniemowlęcym i
przedszkolnym.
3. Przybliżenie „ Kamieni milowych” w
rozwoju
dziecka
w
okresie
poniemowlęcym i przedszkolnym.
Pomoce: prezentacja multimedialna, folie, arkusze
„kamieni milowych”.
Czas: 60 min.
Oczekiwania
–
uczestnik
będzie:
znał
charakterystykę
okresu
poniemowlęcego
i
przedszkolnego oraz zmiany w rozwoju fizycznym i
motorycznym w tych okresach, „Kamienie milowe”
w rozwoju dziecka w okresie poniemowlęcym i
przedszkolnym; rozumiał znaczenie prawidłowego
zaspakajania
potrzeb
dziecka
w
wieku
poniemowlęcym i przedszkolnym;
umiał w
przyszłości dobrze opiekować się dziećmi w tym
okresie życia.
Przebieg zajęć:
1. Prezentacja zadań przygotowanych przez
studentów – uzupełnienie po każdej grupie
( slajdy: 4 – 18 oraz slajdy: 19 - 30)
2. Prezentacja tematu i celów zajęć (slajd 1)
3. Praca w grupach: „ Kamienie milowe” w rozwoju dziecka w
okresie poniemowlęcym i przedszkolnym.
a. Dzielimy uczestników na 4 grupy – metodą liczbową:
- gr. 1.- „ przenoszenie się dziecka z miejsca na miejsce”,
- gr. 2. „ informowanie o tym czego chce”,
- gr. 3. „typowa zabawa”,
- gr. 4.” zachowanie się w kontaktach z innymi”,
Każda grupa otrzymuje kopertę z zachowaniami dzieci od 2
– 5 roku życia ( zał. 1 koperty dla grup i zał. 1a – karty z
wiekiem) – według kamieni milowych – zadaniem jest
pogrupować je według wieku, potem prezentacja pracy grup
b. po każdej grupie – uzupełnienie prowadzącego ( zał. folie –
2, 2a, 2b, 2c + do pokazania – folie - kopia orginału –
3, 3a, 3b, 3c, 3d)
4. Wykładzik: Rysunki dziecięce i testowanie rozwoju dzieci.
Choroba sieroca.
( zał. – 4 - rysunki, zał. – folie: 5, 5a, 5b, 5c, 5d – testy,
zał. – folie - 6, 6a – choroba sieroca)
5. Ewaluacja: wieszamy kartkę na drzwiach (zał. 7) i
przypomnienie zadań
Okres poniemowlęcy
Okres poniemowlęcy, zwany także okresem
wczesnego dzieciństwa (a w przeszłości
również żłobkowym), przypada na 2 i 3 r.ż.
Dziecko w 2 r.ż. „bliższe” jest pod względem
biologicznym niemowlęciu, a 3-latek –
przedszkolakowi.
Cechy
charakterystyczne
okresu
poniemowlęcego:
1. Postępujące zwalnianie tempa wzrastania.
2.
Zmniejszanie
przyrostów
tkanki
tłuszczowej i szczuplenie dziecka.
3. Utrwalenie i doskonalenie ruchów
lokomocyjnych, wzbogacanie form ruchu.
Duża ruchliwość, rozrzutność ruchowa,
radość z udanych czynności ruchowych.
4. Dalszy rozwój mowy.
Rozwój fizyczny w okresie
poniemowlęcym
• Tempo wzrastania dziecka w okresie
poniemowlęcym wyraźnie zwalnia się.
Przeciętne roczne przyrosty wysokości ciała
wynoszą: w 2 r.ż. – ok. 12 cm, w 3 r.ż. –
ok. 8 cm, a masy ciała: odpowiednio
2,5 i 2 kg.
Wyraźnie maleje ilość podskórnej tkanki
tłuszczowej
–
dziecko
szczupleje,
zwiększa się ilość tkanki mięśniowej.
Jest
to
efektem
zmniejszenia
się
łaknienia oraz zwiększonej aktywności
ruchowej w związku z rozwojem lokomocji.
•Zmiany w proporcjach ciała dotyczą
wielkości i kształtu głowy. Obwód głowy w 2
r.ż. zwiększa się przeciętnie o ok. 2 cm, w 3
r.ż. mniej niż 1 cm (w 1 r.ż. o ok.12 cm).
Efektem tego jest dalsze zmniejszenie
tempa wzrastania mózgu. Wydłużają się
kończyny dolne.
Postawę dziecka cechuje pogłębiona
lordoza lędźwiowa, uwypuklony brzuch.
Zaczyna zaznaczać się łuk podłużny stopy
(zanikają typowe dla niemowląt poduszeczki
tłuszczowe na stopach).
W wieku ok. 2,5 lat kończy się wyrzynanie
wszystkich 20 zębów mlecznych.
Rozwój motoryczny w okresie
poniemowlęcym
Na początku 2 r.ż. większość dzieci chodzi
samodzielnie, ale chód jest niepewny, na
całych stopach, z ugięciem kończyn dolnych
w
stawach
biodrowych
i
kolanowych,
„sztywny”, zakłócany niewielkimi nawet
przeszkodami (dziecko często upada).
Stopniowo dziecko doskonali tę umiejętność,
ok. 18 m.ż. potrafi już biegać i trzymane
za rękę wchodzić na schody, pokonując je
po jednym stopniu i dostawiając nogę.
Przed końcem 2 r.ż. może schodzić ze
schodów, a nawet na nie wchodzić,
trzymając się poręczy.
Dziecko doskonali swoje
umiejętności
manipulacyjne,
które
stopniowo
przekształcają
się
w
ruchy
celowe
odpowiadające przeznaczeniu przedmiotu.
Każdemu przedmiotowi, którym dziecko
manipuluje, odpowiada inny zespół ruchów.
Potrafi
budować
wieżę
z
klocków,
narysować linię, odwzorowuje koło,
krzyż, przed ukończeniem 3 r.ż. rysuje
postać człowieka – z głową i sterczącymi
od niej rękoma i nogami.
Podejmuje próby samoobsługi (jedzenie,
picie, a potem ubieranie się).
Dziecko jest bardzo ruchliwe, jest niemal w
ciągłym ruchu. Często przerzuca się z jednej
czynności na drugą, cechuje je rozrzutność
ruchowa – włączanie do wykonania jednej
czynności ruchowej wielu grup mięśni i
obecność tzw. przyruchów.
Dziecko
czerpie
radość
z
udanych
czynności ruchowych. Dorosłym wydaje
się, że dziecko się męczy, tymczasem ta
naturalna nadruchliwość sprzyja rozwojowi
oraz
usprawnianiu
funkcji
układu
krążenia i oddechowego, zdobywaniu
nowych
doświadczeń
ruchowych
i
poznawczych.
Rozwija się mowa dziecka – zwiększa się
zasób słów (ok. 18 m.ż. dziecko zna ok.
10 słów); w 3 r.ż. dziecko potrafi
budować proste zdania i mowi płynnie.
Artykulacyjnie
mowa
jest
jeszcze
niedoskonała. Rozwój mowy przebiega
bardzo indywidualnie. U niektórych dzieci
zrozumiałe mówienie może być opóźnione i
posługują się one mową „własną”,
dziecięcym „żargonem”
Okres przedszkolny
Okres przedszkolny obejmuje trzy lata
poprzedzające naukę w szkole, dotychczas
okres od 3/4 do 5/6 r.ż.
Obecnie, ze względu na obniżenie w Polsce
wieku rozpoczęcia nauki w szkole, okres
ten skrócił się.
W niektórych krajach (np. w Belgii i
Francji)
wychowaniem
przedszkolnym
objęte są dzieci w wieku 2,5–6 lat
(Oberhuemer, Urlich, 1997).
Charakterystyczne
cechy
okresu
przedszkolnego:
1. Dalsze zwalnianie tempa wzrastania,
szczuplenie dziecka, zmiany w postawie
ciała.
2. Potrzeba ruchu i nadruchliwość dziecka
jako
naturalny
stymulator
rozwoju
fizycznego, motorycznego i poznawczego.
3. Złoty okres w rozwoju motorycznym,
ogromny postęp w zakresie motoryki dużej,
niedoskonałość ruchów manualnych;
początek dymorfizmu płciowego.
Rozwój fizyczny w okresie
przedszkolnym
Tempo wzrastania dziecka wyraźnie
zmniejsza
się.
Roczne
przyrosty
wysokości ciała wynoszą średnio 6–8 cm,
masy ciała – ok. 2 kg. Dziecko jest
szczupłe.
Proporcje i budowa ciała ulegają
pewnym zmianom: wydłużają się kończyny.
Dzięki
rozwojowi
tkanki
mięśniowej
zmniejsza
się
lordoza
kręgosłupa
lędźwiowego i uwypuklenie brzucha.
Kształtuje się podłużny i poprzeczny łuk
stopy (zakończenie ok. 8 r.ż.), większość
dzieci ma zaznaczoną koślawość kolan
(przy zwartych kolanach wyraźny jest
odstęp między kostkami przyśrodkowymi
podudzia).
Część twarzowa czaszki rośnie szybciej
niż część mózgowa, poszerzają się szczęki
(przygotowanie do wyrzynania się zębów
stałych).
Około 6 r.ż. wyrzyna się pierwszy ząb
stały (pierwszy trzonowy – „szóstka”), co
jest uważane za biologiczną granicę między
wiekiem przedszkolnym i wczesnoszkolnym.
Rozwój motoryczny w okresie
przedszkolnym
Okres
przedszkolny
cechuje
duża
dynamika rozwoju motorycznego. W zakresie
motoryki
dużej
dziecko
opanowuje
podstawowe umiejętności ruchowe, typowe
dla człowieka dorosłego – swobodnie
chodzi, biega, skacze, rzuca, chwyta,
wspina się, utrzymuje równowagę.
Rozwijają się umiejętności samoobsługi.
Wiek ok. 5 r.ż. jest nazywany w motoryce
okresem złotym lub okresem równowagi
przedszkolnej.
Do
charakterystycznych
cech
tego
okresu rozwoju należą:
• Silna potrzeba ruchu („głód” ruchu)
powodująca ogromną ruchliwość dziecka, z
obszernymi
(„rozrzutnymi”)
ruchami.
Dziecko ma: zdolność do samoregulacji
wysiłku
(co
zapobiega
nadmiernemu
zmęczeniu), trudności w koncentracji na
jednej czynności ruchowej i niechęć do
wykonywania czynności długotrwałych i
monotonnych (np. długi marsz, spacer z
dorosłymi).
•
Zdolność
do
równoczesnego
przyswajania
kilku
umiejętności
ruchowych, co sprzyja uczeniu się np. jazdy
na rowerze, łyżwach, nartach, tańca.
• Duża harmonia ruchu, płynność i
poczucie rytmu oraz zwinność, dzięki
którym dziecko chętnie uczestniczy w
rytmice.
l
• Niedoskonałość ruchów manualnych
powodująca
trudności
w
zawiązaniu
sznurowadeł, zapinaniu guzików.
• Ustalenie się lateralizacji – większość
(ok. 87%) dzieci przy wyborze wiodącej
kończyny (w rzutach, chwytach i kopnięciu)
preferuje prawą rękę/nogę, a w zadaniu z
kalejdoskopem – oko prawe (ok. 65%) (Cieśla,
2007).
• Czerpanie radości z ruchu i własnych
osiągnięć,
co
sprzyja
wielokrotnemu
powtarzaniu czynności ruchowych i uczeniu
się nowych umiejętności.
• Czerpanie wzorców społecznych w
zakresie aktywności fizycznej od osób
znaczących,
które
mogą
modelować
zachowania dziecka w tym zakresie.
• Początek dymorfizmu płciowego w
zakresie
zainteresowań
ruchowych
i
sprawności
fizycznej,
uwarunkowanego
głownie
czynnikami
kulturowymi
i
obyczajowością.
Chłopcy otrzymują i wybierają zabawki i
zabawy (są do nich zachęcani) wymagające
większego wysiłku fizycznego i ruchu na
większej przestrzeni.
Dziewczynki dostają zabawki „dziewczęce” i
preferują (naśladują) zabawy o mniejszej
ekspresji ruchowej (np. „w dom”). Z tego
powodu sprawność i wydolność fizyczna jest
większa u chłopców niż u dziewcząt.
Sposoby zaspokajania potrzeb
biologicznych dziecka okresie
poniemowlęcym
Potrzeby biologiczne dziecka w okresie
poniemowlęcym stopniowo upodabniają się
do potrzeb typowych dla dzieci starszych.
Dziecko w tym okresie potrzebuje:
• Zmiany diety w kierunku diety
dorosłych. W 2 r.ż. dziecko stopniowo
przygotowuje się do diety rodzinnej, w 3 r.ż.
jego dieta powinna być podobna jak
dieta dorosłych:
– urozmaicenie jadłospisu: zastępowanie
potraw
płynnych
i
rozdrobnionych
stałymi,
wymagającymi
gryzienia;
przyzwyczajanie dziecka do nowych
smaków, potraw i produktów, podawanie
ich w małych ilościach, bez przymusu
spożywania,
– spożywanie dziennie 4–5 posiłków, o
regularnych porach, bez pośpiechu;
należy unikać: pojadania i picia soków
między posiłkami, nagradzania dziecka
słodyczami (zwiększa to ryzyko rozwoju
próchnicy zębów) oraz przekarmiania i
zmuszania
do
jedzenia
(jego
zapotrzebowanie
kaloryczne
i
apetyt
zmniejszają się),
– nieograniczanie tłuszczu (masła) i
cholesterolu w diecie dzieci do końca 2
r.ż., gdyż są to składniki niezbędne m.in.
do prawidłowego rozwoju OUN. W 3 r.ż.
należy stopniowo ograniczać ilość tłuszczów
zwierzęcych w diecie i zwiększać ilość
olejów roślinnych,
–
pomoc
dziecku
w
uczeniu
się
samodzielnego jedzenia – początkowo
palcami, potem przy użyciu łyżeczki; należy
pozwolić dziecku na podejmowanie tych
prób.
Wspólne spożywanie posiłków z rodziną
sprzyja rozwijaniu tej umiejętności także
poprzez naśladowanie dorosłych.
• Tworzenia warunków do naturalnej,
spontanicznej aktywności ruchowej i
możliwości ruchowego wyżycia się:
zapewnienie
bezpiecznej
przestrzeni,
zabawek, urządzeń i zabaw stymulujących
ruchliwość dziecka, współudział dorosłych w
tych zabawach.
• Zapewnienia snu popołudniowego:
dzieci śpią ok. 12 godzin na dobę; okres snu
przesuwa się na godziny nocne (prawie
wszystkie 3-latki przesypiają noc bez
budzenia się), a sen w ciągu dnia redukuje
się do snu południowego.
• Zapewnienia bezpieczeństwa:
- zabezpieczenie dostępu do okien i schodów,
ostrych
przedmiotów,
kantów
mebli,
kontaktów,
-układanie mat przeciwpoślizgowych na
podłodze,
- nie łączenie jedzenia z zabawą,
- uważanie na ostre przedmioty, narzędzia,
szklane drzwi,
- kontakty ze zwierzętami pod nadzorem,
- toksyczne rośliny - pilnowanie,
- odpowiednie przechowywanie środków
chemicznych i leków.
• Pomocy w opanowaniu kontroli
potrzeb
fizjologicznych,
takich
jak
oddawanie moczu i stolca. Umiejętności te
dzieci nabywają przeciętnie w wieku ok. 2,5
lat. „Trening czystości” wymaga cierpliwości
ze strony dorosłych, nie może być dla
dziecka źródłem „naładowanych” emocjami
działań wychowawczych i dyscyplinowania.
• Profilaktycznych badanie lekarskie w
2 r.ż. Badanie to obejmuje m.in.: ocenę
rozwoju
fizycznego
i
psychomotorycznego, badanie w celu
ewentualnego wykrycia zeza, zaburzeń
słuchu, nadciśnienia tętniczego.
Niezbędne jest:
1. Umożliwienie dziecku zaspokojenia silnej
potrzeby
ruchu
i
zapewnienie
mu
bezpieczeństwa.
2. Towarzyszenie dziecku w podejmowaniu
prób
samoobsługi,
opanowaniu
umiejętności
kontrolowania
potrzeb
fizjologicznych, czyszczenia zębów, mycia
rąk.
3.
Tworzenie
wzorców
pozytywnych
zachowań zdrowotnych.
Sposoby zaspokajania potrzeb
biologicznych dziecka w okresie
przedszkolnym
Potrzeby biologiczne dziecka w okresie
przedszkolnym są coraz bardziej podobne do
potrzeb dzieci starszych.
Zadaniem rodziców i nauczycieli jest w
zakresie:
• Aktywności fizycznej – umożliwienie
dziecku zaspokojenia naturalnej potrzeby
ruchu i wzmacnianie jej przez udział w
zorganizowanych
zajęciach
ruchowych,
tworzenie wzorców aktywności fizycznej w
rodzinie.
• Żywienia:
– pomoc w ustalaniu się preferencji co do
rodzaju pokarmów i smaku. Dzieci wybierają
produkty o słodkim smaku i większość ma
niepohamowaną ochotę na częste ich
spożywanie,
czemu
trudno
jest
przeciwdziałać
(może
rozwinąć
się
uzależnienie od słodyczy). Należy unikać
podawania słodyczy w nagrodę i w
prezencie w domu i w przedszkolu. Dzieci
preferują też pokarmy znane sobie i często
bronią
się
przed
spożyciem
nowych
pokarmów;
trzeba
je
wprowadzać
umiejętnie, aby nie spowodować awersji
pokarmowej (np. w przypadku, gdy po
zjedzeniu
nowego
pokarmu
wystąpiły
wymioty);
– zapewnienie dziecku odpowiedniej ilości
czasu na posiłek, ale unikanie zbyt
długiego siedzenia przy stole; pomoc w
opanowaniu umiejętności posługiwania
się sztućcami;
– spożywanie w domu posiłkow w gronie
rodziny, w przyjemnej atmosferze.
Gdy dziecko chodzi do przedszkola, przed
wyjściem z domu powinno zjeść
małe śniadanie. Niespożywanie go powoduje,
że dzieci rozpoczynające naukę
w szkole nie są wdrożone do zjadania
pierwszych śniadań.
– zapewnienie dziecku odpowiedniej ilości
czasu na posiłek, ale unikanie zbyt długiego
siedzenia przy stole; pomoc w opanowaniu
umiejętności
posługiwania
się
sztućcami;
– spożywanie w domu posiłków w gronie
rodziny, w przyjemnej atmosferze. Gdy
dziecko
chodzi
do
przedszkola,
przed
wyjściem z domu powinno zjeść małe
śniadanie. Nie spożywanie go powoduje, że
dzieci rozpoczynające naukę w szkole nie są
wdrożone
do
zjadania
pierwszych
śniadań.
• Higieny osobistej i otoczenia – nauczenie
samodzielnego, prawidłowego czyszczenia
zębów, utrzymywania porządku.
• Umiejętności bezpiecznych zachowań –
nauczenie zapinania pasów bezpieczeństwa
w samochodzie, bezpiecznej jazdy
na
rowerze w kasku, zachowania na drodze i
ulicy oraz nad wodą; nie zostawianie
dziecka bez opieki w domu, w wannie;
trzymanie
zapałek
i
materiałów
łatwopalnych z dala od dzieci, unikanie
ubrań łatwopalnych itd.
•Opieki medycznej – zgłoszenie się
rodziców dzieckiem na profilaktyczne
badanie lekarskie w wieku 4 i 6 lat.
Badanie w wieku 6 lat było dotychczas
wykonywane w roku poprzedzającym naukę
w szkole. W związku ze zmianą wieku
obowiązku szkolnego termin wykonywania
tego badania zostanie przesunięte na 5 r.ż.
Celem tego badania jest ocena zdrowotnej
gotowości szkolnej oraz identyfikacja
zaburzeń w stanie zdrowia i rozwoju,
które powinny być leczone lub wyrównane
przed rozpoczęciem nauki w szkole.