Karaizm, karaimizm [hebr. qāra’ ‘czytać’, ‘recytować’], religia Karaimów, 

 odłam judaizmu, wyłonił w VIII w. na terenie Mezopotamii; 



założycielem Anan Ben Dawida (754–775); 

 stanowi odnowę tradycji saducejskiej (saduceusze), 

 pokrewieństwa pomiędzy k. a gminą z Kumran (Qumrān; esseńczycy); 



uznaje wyłącznie autorytet Biblii hebrajskiej i odrzuca 



dopuszcza indywidualistyczną interpretację Biblii; 



niektóre spośród nakazów bibl. traktuje bardziej surowo niż judaizm rabiniczny, np. zakazuje w ogóle 
zapalania ognia w szabat; 

 na liturgię k. składają się gł. teksty bibl.; 
 w VIII–X w. k. szerzył się w Mezopotamii, Palestynie, Syrii, pn. Afryce, Bizancjum i Persji, ok. XI w. 

dotarł na Krym, a następnie na Litwę;



w obecnym Izraelu Karaimi są uznawani za grupę rel. poza oficjalnym judaizmem; 

 w Polsce liczba wyznawców nie przekracza kilkuset osób, są oni zrzeszeni w Karaimskim Związku 

Religijnym.

Sabataizm, sabatianizm, ruch mesjanistyczny heterodoksyjny w judaizmie w XVII w.; 



wyrósł z tendencji mistyczno-kabalistycznych i  nawiązując do idei zbawienia duchowego  rozpowszechnił 
się wśród Żydów Bliskiego Wschodu (gł. sefardyjskich) i Europy. 



Twórcą Szabetaj Cewi, który 1664 ogłosił się Mesjaszem Boga Jakubowego i otoczył 12 uczniami (wg 
liczby plemion izraelskich). 



Teologiem i propagatorem nowego ruchu był Natan z Gazy (1643?–1680), który w traktacie Derusz ha-
Tanninim [‘rozprawa o morskich potworach’] umieścił mesjańską postać Szabetaja w mistycznym obrazie 
świata 



zadaniem mesjasza było wyzwolenie dobra od zła w procesie naprawy (

 

 tikun

 

 ) świata

 

 . Szabetaj ogłosił rok 

1666 rokiem wybawienia Żydów i ich powrotu do Palestyny oraz zniósł kilka świąt żyd., ustanawiając 
własne. 

 Po przymusowej konwersji Szabetaja na islam (1666) ruch podzielił się na 2 skrzydła: 



umiarkowanych akceptowali instytucje rabinackie i 

 aktywistów. („wojownicy mesjasza”) idąc za Szabetajem porzucali judaizm. 

 Jego wyznawcy uznali śmierć Szabetaja za ukrycie się mesjasza, mającego przyjść ponownie.



Rabini ortodoksyjnego judaizmu odrzucili i potępili Szabetaja, 

 jego wyznawcy przyjęli zasadę ukrywania swych przekonań, by uniknąć prześladowań w gminie żyd. 

(niektórzy, wzorem swego mesjasza, przyjęli oficjalnie islam). 

 opierał się na surowej ascezie, a jednocześnie głosił radość życia, kładąc nacisk na egzaltację rel. (stany 

uniesienia i zachwytu), 

 zalecał łączenie się z Bogiem w ekstazie, odrzucał praktyki judaizmu. 



wpłynął na frankistów oraz chasydyzm. Małe grupy wyznawców s., będących konwertytami islamskimi i 
należących do judaistyczno-muzułmańskiej sekty dönme, przetrwały w Turcji do dzisiaj.

Kabała [hebr. qabbālā ‘tradycja’], rel. nurt mistyczny w obrębie judaizmu. 

 pojawiła się w poł. XII w. na terenach pd. Prowansji i w Hiszpanii; 



kontynuacja starszych form mistycyzmu żyd., obecne są w niej także elementy doktryn gnostycznych oraz 
neoplatońskiej teorii emanacji. 



koncepcja  sefirot  — są to  atrybuty, moce stwórcze najwyższego, niepojętego Boga, nazywanego  En Sof 
[‘bezkresny’]. Sefirot wyłaniają się z Boga, gdy rozpoczyna On stwarzanie Wszechświata i za ich pomocą 
dokonuje dzieła stworzenia, a później podtrzymuje Wszechświat w istnieniu. 



Ślady działania sefirot są widoczne w całym stworzonym świecie,mdzięki temu jest zbudowany na zasadzie 
analogii (elementy świata materialnego mają swe odpowiedniki w świecie duchowym). 



Sefirot to także „słowa” i „liczby”, i jako takie mają swe odzwierciedlenie w świętym tekście judaizmu, 
Torze, oraz w stworzonym Wszechświecie (właśnie jako proporcje i zależności liczbowe). 



Tora  napisana  językiem  symboli;  by dotrzeć  do ukrytych,  tajemniczych  znaczeń  tekstu, a  tym  samym 
ukrytych zależności pomiędzy elementami Wszechświata, wykorzystywali jedną z rabinicznych metod jej 
interpretacji, gematrię - literom alfabetu hebrajskiego są przyporządkowane wartości liczbowe, co pozwala 

dokonać porównania znaczeń dwóch lub większej ilości wyrazów, czy też całych zwrotów o takiej samej 
wartości liczbowej, występujących w tekście Biblii i odnaleźć ukryte informacje.



Słowa   nie   tylko   narzędziem   tworzenia,   także   jego   materią,   odpowiednie   posługiwanie   się   nimi   może 
prowadzić do zmian w świecie zewn.; w tym celu były wykorzystywane zwł. imiona Boże (Jahwe). 



interesowało odkrycie znaczeń, jakie niosą ze sobą podstawowe elementy doktryny judaizmu: jedność Boga, 
stworzenie   świata   z   nicości,  Tora,   halacha,   idea   narodu   wybranego   (Izraela);   ważnym   obiektem 
zainteresowania są też doznania mistyczne jednostki.



W k. znalazły rozwiązania idee podjęte przez wczesne (II–VII w. n.e.) odłamy mistycyzmu żyd. związane 
ze spekulacjami na temat bibl. opisu stworzenia świata (hebr.  maase bereszit  ‘dzieło stworzenia’) oraz 
mistyczny nurt rabiniczny (hebr.  maase merkawa  ‘dzieło rydwanu’), którego adepci dążyli do uzyskania 
wizji wozu tronowego Boga, opisanej w  Księdze Ezechiela. Z nurtem tym wiąże się  literatura hechalot 
[‘pałace’], opisująca mistyczną wędrówkę przez 7 sfer niebieskich pałaców. 



Istotne znaczenie dla k. miała powstała na terenie Mezopotamii Sefer Jecira [‘księga stwarzania’], po raz 
pierwszy pojawiła się koncepcja sefirot. 



Na   kabalistyczną   koncepcję   modlitwy,   wywarł   wpływ   mistyczny   ruch   zw.   chasydyzmem   niem.   (hebr. 
chaside aszkenaz, chasydyzm).
Ośrodek w Prowansji



Za pierwsze dzieło k. uważa się anonimową  Sefer Bahir  [‘ księga jasności’],  skompilowaną w 
Prowansji 1150–1200, z widocznym orientalnym rodowodem i wpływami gnostyckimi.   sefirot 
zyskały nazwy oraz zostały przedstawione symbolicznie w postaci drzewa 



Dalsze   uszczegółowienie   sefirot   nastąpiło   w   komentarzach   Izaaka   Ślepego,   który   nadał 
poszczególnym z sefirot takie nazwy, jakie zostały potem przyjęte przez większość kabalistów. 



Izaak Ślepy za pierwszy przejaw En Sof uważał myśl Bożą (hebr. machszawa).

Ośrodek Hiszpański 



od poł. XII w., z centrum w Geronie, silnym odziaływaniem neoplatonizmu żyd. (Ibn Gabirol, 
Abraham Bar Chija); ważną postacią był także Nachmanides. 



Za pierwszy przejaw Boga uznali wolę (hebr. racon). 

 Sefirot wyłaniają się z En Sof na drodze emanacji i są „aktywną mocą każdej istniejącej rzeczy”, są 

„korzeniem” wszystkiego, co istnieje. 

 Neoplatońskie hipostazy — umysł, dusza i natura, mają wg Azriela z Gerony swoje odpowiedniki, 

analogie czy źródła w świecie sefirot. 



Za źródło zła uznano sitra achra [‘druga strona’]. Sefirot były przedstawiane jako naczynia, które 
przyjmują boskie światło, jego nadmiar wylewa  się poza ich brzegi, na „drugą  stronę”;  w ten 
sposób zło nie wypływa bezpośrednio z aktywności Boga, ale jest jej ubocznym skutkiem.

 Abulafija, twórca nurtu zwanego k. profetyczną. 



opisywał   techniki   umożliwiające   osiągnięcie   stanu   proroczego   natchnienia   (gł.   praktyki 
ascetyczne, formuły magiczne, gematria).



Mistyczne doświadczenia jednostki uczynił jedną z wartości nadrzędnych. 



W Hiszpanii narodziło się również największe dzieło k. Sefer ha-Zohar [‘księga blasku’],. XIII 
wiek



Kładzie ono nacisk na wyjaśnienie i opisanie treści  Tory  jako odzwierciedlenia struktury i 
dynamizmu wewn. życia Boga, symbolizowanego przez 10 sefirot. 



podkreślona  analogia  pomiędzy teogonią  a  kosmogonią  —  wyłanianie  się  poszczególnych 
sefirot z En Sof ma swój odpowiednik (analogię) w stwarzaniu kolejnych sfer Wszechświata. 



Świat sefirot nazwany został „światem jedności”, a Wszechświat — „światem oddzielenia”. 



źródło zła tkwi właśnie w fakcie istnienia owego oddzielenia, które umożliwa dualizm dobra i 
zła, właściwego  i niewłaściwego  postępowania;  aby je przezwyciężyć,  należy przestrzegać 
zasad Tory.

Ośrodek w Palestynie



Centrum  w Safed. Powstała tu doktryna I. Lurii, Kabała lurjańska XVI wiek



nowe koncepcje i pojęcia do kabalistycznej teorii emanacji — przed stworzeniem świata Bóg, jako 
Bezkresny   (En   Sof),   wypełniał   sobą   wszystko;   żeby   stworzyć   miejsce   dla   świata,   dokonał 
„skurczenia się”,  „wycofania”  (hebr.  cimcum), po czym  proces stwarzania rozpoczynał  się za 
pośrednictwem sefirot, które najpierw przyjęły kształt praczłowieka (hebr. adam kadmon). 

 Boskie światło emanowało do pustej przestrzeni za pośrednictwem naczyń. Na skutek nadmiaru 

owego  światła,   niektóre  z   nich  popękały  i  rozpadły się  na   skorupy  i   uwięziły resztki   boskiej  
emanacji. 



Na człowieku spoczywa  obowiązek (poprzez życie zgodne z halachą) uwolnienia tych  iskier i 
rekonstrukcja (hebr. tikun) pierwotnej harmonii kosmosu. 



Taka naprawa na poziomie człowieka, stanowiąca dla kabalistów metafiz. cel jego istnienia, na 
poziomie narodu oznaczała ponowne zgromadzenie rozproszonego na wygnaniu (diaspora, galut) 
ludu Izraela. 



Późniejsi kabaliści opierali się gł. na Zoharze i k. lurjańskiej. 



k. teoretyczną    Niektórzy kabaliści tworzyli  nowe komentarze, rozwijali je i na nich budowali swe 
koncepcje 



k. praktyczną    praktykowali rodzaj białej magii, opartej na kombinacjach liter imion Boga (czy też 
konstrukcji golema). 



K. wywarła wpływ  na żyd. ruchy pseudomesjańskie: sabataizm, frankistów oraz chasydyzm. K. dotarła 
także na tereny Polski, przedstawicielie, m.in. Samsona Ben Pesach Ostropolera, Efraima Salomona Ben 
Aarona z Łęczycy, Natana Natę Ben Salomona Spirę, Jomtowa Lipmana Helera.



Pionierem badań w tej dziedzinie był G. Scholem, który opisał i przedstawił niemal wszystkie prądy i 
doktryny k. 



F. Weinreb przedstawił zasady, na jakich opierała się gematria, oraz gł. metody egzegezy kabalistycznej. 
Jego kontynuatorem jest pol. uczony A. Wierciński. 

 Zawarte w k. elementy magii i symbolizmu przyczyniły się z czasem do dewaluacji pojęcia k. — jej 

mianem zaczęto określać pewne rodzaje spirytyzmu i okultyzmu. 

 Potocznie k. nazywa się wróżenie z kart, wróżbę.

 Inne szkoły:



KABAŁA CHASYDÓW NADRESKICH (kalonimidów) 
 chasydyzm   nadreński   jako   osobna   szkoła   kabalistyczna   (niekiedy   nie   zaliczana   do   kabały,   lecz 

lokowana wyłącznie w nurcie pietystycznym) narodził się w płd. Niemczech między 1150 a 1250 r

 Twórcy tego nurtu skupieni byli wokół słynnej, przybyłej z Włoch rodziny Kalonimidów. Należał do 

niej twórca szkoły Juda he-Chasid i jego uczeń i syn Eleazar ben Jehuda ben Kalonimos z Wormacji. 

 Bóg chasydów nadreńskich to Bóg wszechmocny, adresat ludzkich modlitw, którego wolę jesteśmy 

w   stanie   odczytać   i   której   mamy   obowiązek   bez   reszty   się   poddać   poprzez   bezwzględne 
przestrzeganie Prawa, ascetyczne życie i bezustanne czynienie pokuty. 

 immanencja Boga, jego obecność w świecie ludzkim. 
 Bóg   ukryty,   nazwany   imieniem   Stwórca   (Bore),   pozostaje   ukryty   jedynie   z   punktu   widzenia 

człowieka, w istocie objawia się nieustannie poprzez swój aspekt Chwałę (kawod) i poprzez cuda  
stanowiące rodzaj nieustannego przypomnienia Jego obecności. 

 Traktowali układ modlitewnika (sidur) jako święty i niezmienny, jak Tora. 
 Stosowali   techniki   –>   gematrii,   notarikonu   itemura   do   tekstów   modlitw,   traktując   je   jak   teksty 

najświętsze;  zmiana jednego  słowa, przestawienie kolejności  słów, mogło zagubić klucz do jego 
pozaliteralnego, najgłębszego znaczenia.

 KABAŁA ANTYNOMIJNA XV wiek

 całkowite odrzucenie dosłownego rozumienia Pisma, 
 szczególną drogę rel. iluminacji poprzez łamanie prawa, bowiem prawda objawiona jest ponad nim. 

Akty łamania prawa prowadzić więc mogą, poprzez naruszenie skostniałych struktur do sedna rel. 
tajemnicy. 

 Pierwszym  przedstawicielem był  Elisza ben Awuja zwany Acher (hebr. inny). Najbardziej jawną 

postać   przybrał   w   księgach   Sefer   ha-Pelia   (hebr.Księga   cudu),   Sefer   ha-Temuna   (hebr.   Księga 
obrazu) i Sefer ha-Kana. 

 Wyraz znajduje k. a. w heterodoksyjnych doktrynach Sabataja Cwi i Jakuba Franka. Ich apostazje nie 

są   prostymi   konwersjami   na   inną   religię,   mają   bowiem   niewątpliwie   charakter   poszukiwania 
ostatecznych prawd rel. ponad strukturami ortodoksyjnych systemów.

 KABAŁA GNOSTYCZNA (hebr. kabala maamikim)

 Silny dualizm Zainteresowana tematem walki dobra i zła, widząca ziemię i człowieka jako teren 

walki i ścierania się tych sił. 

 Głównymi przedstawicielami są Jakub ben Jakub ha-Kohen, jego brat Izaak ben Jakub ha-Kohen z 

Sorii, Mojżesz z Burgos i Todros Abulafia. 

 W dziełach tych kabalistów rozwijany jest problem emanacji lewej strony, emanacji zła, złych sefir. 

Stanowią   one   często   oddzielny   nurt   strumienia   emanacji   lub   też   emanację   drugiego   rzędu, 
promieniowanie zasłon okrywających świat prawdziwych sefir. 

 Zadaniem człowieka jest wspomaganie sił dobra i umacnianie dobra w sobie. Czynienie dobra w 

porządku historycznym jest zadaniem narodu żydowskiego. 

 Do ukrytego dobra w rzeczy, zasłoniętego skorupami zła, dotrzeć można poprzez badanie jej imienia. 

Prawdziwe imię rzeczy jest bowiem ścieżką wiodącą do jej prawdziwej duszy. 

 Poznanie stanowi więc rodzaj odkupienia. Właśnie ze względu na samopoznanie, konieczne jest dla 

każdego człowieka odkrycie własnej drogi pobożności.

 KABAŁA CHRZEŚCIJAŃSKA  

 idee kabały wcześnie trafiają do świata chrześc. pod koniec XIII w. 
 za sprawą konwertytów piszących pseudoepigraficzne teksty apologetyczne (Paul de Heredia, Awner 

z Burgos). 

 W XV w Pico della Mirandola inicjuje przekłady wielu tekstów kabalistycznych na łac. i powoduje 

zainteresowanie się nimi szerokiego kręgu ludzi renesansu. 

 Pico sądzi, że kabała daje klucz do prawdziwej teologii Trójcy Św. i problemu wcielenia. Pod jego 

wpływem hebraista Johannes Reuchlin podejmuje studia nad kabałą i publikuje dzieła na jej temat: 
De verbo mirifico(1494) i De arte cabalistica (1517). 

 Reuchlin rozwija w duchu chrześcijańskim teorię boskiego imienia, za jego najdoskonalszą formę 

uważa tetragrammaton: JHWH, uzupełniony o literę szin oznaczającą logos JHWSzH, wokalizowany 
Jehoszua — Jezus. 

 Guillam Postel (1510-1581) tłumaczy Zohar i Sefer Jecira, i wydaje je po łacinie,