CYSTERSI W POLSCE 

Ytril na podstawie Świechowskiego w Sztuce Polskiej 



 

SŁÓW KILKA O ROZWOJU GADÓW 

- Cystersi – nazwa od pierwszego klasztoru – Citeaux, zał. 21 marca 1098 przez benedyktyna Roberta 
z Molesmes. 

- św. Bernad – wstępuje do zakonu w 1122 i od tego czasu wielka kariera cystersów 

- 1113 – La Ferte, 1114 – Pontigny, 1115 – Morimond i Clairvaux  

- ora et labora 

- podział na braci piśmiennych I konwersów czyli niepiśmiennych  



 

Podstawowy  (BERNARDYOSKI)  typ  kościoła  cysterskiego  –  uproszczona  wersja  arch. 

burgundzkiej,  dyspozycja  przestrzenna  i  elewacje  poddane  surowym,  prostym  formom 
geometrii, zakaz barwnych malowideł, posadzek, rzeźby figuralnej, dzwonnic, złotych naczyo, 
luksusowych szat, dopuszczane jedynie skromne witraże o szarym zabarwieniu. 

MISTRZ ACHARD – współtwórca bernardyoskiego typu kościoła. 

Cystersi  chętnie  zatrudniani  prze  książąt  piastowskich.  Klasztory  małopolskie  –  filie  Morimond. 
Wielkopolskie i Śląskie – podległe niemieckim filiom Morimond. 



 

SULEJÓW,  JĘDRZEJÓW,  WĄCHOCK,  KOPRZYWNICA  –  najlepiej  zachowane  w  Polsce 

cysterskie. Klasyczny, bernardyoski typ filarowej bazyliki transeptowej, o prosto zamkniętym 
prezbiterium, ujętym po bokach kaplicami.ostrołukowe sklepienia krzyżowo żebrowe zamiast 
kolebek burgundzkich, z ornamentalnymi zwornikami.  

Zachowano  jednak  jednocześnie  romaoski  char.  wnętrz.  –  przysadzise,  półkoliste  arkady 
międzynawowe, wyrazisty gzyms  rozdzielający  sferę  sklepieo,  powściągliwe  ornamenty roślinne 
oraz geometryczne.  



 

JĘDRZEJÓW  –  największy  i  pewnie  najwcześniejszy,  ok.  lat  40tych  XII,  konsekracja  w  1210, 

zbarokizowane. Przewarzają motywy burgundzkie, studnia pośrodku wirydarza 



 

KOPRZYWNICA – fundacja w 1185, też ukooczone ok. XIII wieku, czysto francuskie początki, 

ale powiązane też z niemieckim EBRACH – wąskie, prostokątne ramy ujmujące okna w wsch 
ścianie szczytowej – to z niemieckich klasztorów zaczerpnięte, np. MAULBRONN 



 

SULEJÓW  –  poświecenie w  1232,  Przewarzają  motywy  burgundzkie,  chod  przy  portalu  zach 

osadzonym w domku portalowym musieli działad kamieniarze włoscy. 



 

WĄCHOCK – bardziej zaawansowany system budowlany, co wpływ na późniejsze datowanie, 

przeciwległy biegun stylowy do Koprzywnicy, chod budowane w  ramach tego samego typu. 
Kamieniarze WŁOSCY – dwubarwny wątek piaskowca, zoomorficzne i roślinne ornamenty,  

  KLASZTORY W MAŁOPOLSCE – budowane w czworobok – tak zamknięty kośd, zabudowania 

klasztorne  i  gospodarcze.  Refektarze  wzniesiono  późno,  np.  w  Koprzywnicy  w  XV,  a  w 
Sulejowie w XVI 

  ŚLĄSK 

-  LUBIĄŻ  –  filia  saskiej  Pforty,  1175,  w  prezbiterium  pochowany  w  1201  Bolesław  Wysoki,  bazylika 
pierwotnie bez sklepieo, w całości z CEGŁY – do tej pory to na Śląsku nieznane, wielkie, trójnawowe, 
prostokątne prezbiterium 

  -MOGIŁA  –  małopolska  córka  Lubiąża,  bardzo  monumentalne,  wieksze  od  4  pierwszych 

opactw, 2 pary przęseł w nawach bocznych – WPŁYWY SASKIE.  

  HENRYKÓW- To tylko nieco zmodyfikowana i zmniejszona wersja rozwiązania zastosowanego 

po  raz  Iszy  w  Citeaux  i  Morimondzie,  rozbudowa  podstawowego  typu  bernardyoskiego, 
bogata kamieniarka w formach późnoromaoskich,  

  TRZEBNICA  –  wątpliwości,  czy  można  do  tego  typu  zaliczyd,  bo  to  bardzo  późno  powstało, 

CYSTERKI,  typ  niezgodny  z  założeniami  cysterek  –  trzy  apsydy  od  wsch,  krypta  pod 
prezbiterium  (no  to  już  totalnie  karygodne),  Henryk  Brodaty  i  Jadwiga  Śląska,miała  to  byd 
nekropolia książęca. Filarowa  bazylika z transeptem i apsydialnie  zamkniętym  prezbiterium,  
otwarta hala osłaniająca 3 portale zachodnie, empora, ceglano – kamienny,  

  KOŁBACZ (Pomorze)1173  – i jego filia w Oliwie 1186 – Sambor I, korzystanie z doświadczeo 

duoskiej architektury ceglanej, chór zakooczony półkolistą apsydą (inaczej niż we wszystkich 
cysterskich w Polce)  

  NAŚLADOWNICTWA  CYSTERSÓW  –  rysem  wspólnym  prosto  zamknięte  prezbiterium  i  2 

prostokątne kaplice przylegające do jego boków  

-  KRK,  KOŚD.  Św.  SALWATORA  –  nie  ma  sklepienia  żebrowego,  aneksy  otwarte  na 
prezbiterium biforiami i arkadami,  

- KOLEGIATA TRÓJCY ŚW. W WIŚLICY 

- KOLEGIATA TRÓJCY ŚW. W BŁONIU