1
Badanie wzmacniacza operacyjnego
CEL:
Celem ćwiczenia jest poznanie właściwości wzmacniaczy operacyjnych i komparatorów oraz możliwości
wykorzystania ich do realizacji bloków funkcjonalnych poprzez dobór odpowiednich sprzężeń zwrotnych.
PRZEBIEG ĆWICZENIA
1.
OGLĘDZINY
Dokonać oględzin badanego wzmacniacza operacyjnego określając jego:
° typ,
° oznaczenie,
° topologię wyprowadzeń,
° rodzaj obudowy.
Zaznajomić się z danymi katalogowymi badanego wzmacniacza operacyjnego.
UWAGA: Karta katalogowa badanego wzmacniacza operacyjnego znajduje w odrębnej
instrukcji.
2.
Pomiary charakterystyk przejściowych i parametrów wzmacniacza
operacyjnego w układzie odwracającym
2.1.
Wyznaczenie charakterystyki przejściowej wzmacniacza
Dokonać połączenia układu zgodnie z rysunkiem 1. Wzmacniacz zasilamy z zasilacza
dwusekcyjnego ustawionego w tryb pracy szeregowej. Ustawić pokrętła Z
1
w pozycji „2” a Z
2
w położeniu ”3”. Zmienić wartość napięcia podawanego na wejście We1 od wartości około –
12V do +12V za pomocą potencjometru P1. Napięcie wejściowe zmieniać z krokiem
dostosowanym do wzmocnienia oraz punktu pracy wzmacniacza. Pomiary powtórzyć dla
innych nastaw wartości Z
1
, Z
2
podanych przez prowadzącego. Wyniki pomiaru zapisać w
tabeli 1.
UWAGA: Zakresy pomiarowe: woltomierze
V1, V2→ 20V.
UWAGA: Napięcie zasilające wzmacniacz operacyjny większe niż
± 18V zazwyczaj
powoduje jego uszkodzenie.
Rys.1. Schemat układu pomiarowego do badania wzmacniacza operacyjnego w układzie
odwracającym
2
Tabela 1. Charakterystyka przejściowa wzmacniacza operacyjnego w układzie
odwracającym
Z
1
-2
U
We1
[V]
-12,0
-11,0
...
...
...
...
11,0
12,0
Z
2
- 3
U
Wy
[V]
Z
1
- ...
U
We1
[V]
-12,0
-11,0
...
...
...
...
11,0
12,0
Z
2
- ...
U
Wy
[V]
3.
Pomiary charakterystyk przejściowych i parametrów wzmacniacza
operacyjnego w układzie nieodwracającym
3.1.
Wyznaczenie
charakterystyki
przejściowej
wzmacniacza
w
układzie
nieodwracającym
Dokonać połączenia układu zgodnie z rysunkiem 3. Ustawić pokrętła Z
1
w pozycji „2” a Z
2
w
położeniu „3”. Zmienić wartość napięcia podawanego na wejście We1 od wartości około –
12V do +12V za pomocą potencjometru P1. Napięcie wejściowe zmieniać z krokiem
dostosowanym do wzmocnienia oraz punktu pracy wzmacniacza. Pomiary powtórzyć dla
innych nastaw wartości Z
1
, Z
2
podanych przez prowadzącego. Wyniki pomiaru zapisać w
Tabeli 2.
UWAGA: Zakresy pomiarowe: woltomierze
V1, V2→ 20V.
Rys.2. Schemat układu pomiarowego do badania wzmacniacza operacyjnego w układzie
nieodwracającym
Tabela 2. Charakterystyka przejściowa wzmacniacza operacyjnego w układzie
nieodwracającym
Z
1
-2
U
We1
[V]
-12,0
-11,0
...
...
...
...
11,0
12,0
Z
2
- 3
U
Wy
[V]
3
Z
1
- ...
U
We1
[V]
-12,0
-11,0
...
...
...
...
11,0
12,0
Z
2
- ...
U
Wy
[V]
4.
Pomiary charakterystyk przejściowych i parametrów wzmacniacza w
układzie nieodwracającym – wtórnik
4.1.
Wyznaczenie
charakterystyki
przejściowej
wzmacniacza
w
układzie
nieodwracającym -wtórnika
Ustawić pokrętła Z
1
, R
3
, R
L
w pozycji „∞” a Z
2
w położeniu 1 w układzie z rysunku 2.
Zmienić wartość napięcia podawanego na wejście We2 od wartości około –12V do +12V za
pomocą potencjometru P1. Napięcie wejściowe zmieniać z krokiem około 3V. Wyniki
pomiaru zapisać w Tabeli 3.
UWAGA: Zakresy pomiarowe: woltomierze
V1, V2→ 20V.
Tabela 3. Charakterystyka przejściowa wzmacniacza operacyjnego w układzie
nieodwracającym - wtórnik
Z
1
-∞
U
We1
[V]
-12,0
-9,0
...
...
...
...
9,0
12,0
Z
2
- 1
U
Wy
[V]
5.
Komparator
5.1.
Wyznaczenie charakterystyki przejściowej komparatora bez histerezy
Dokonać połączenia układu zgodnie z rysunkiem 3. Ustawić pokrętła Z
2
, R
3
, R
L
w pozycji
„∞” a Z
1
w położeniu „2”. Wejście We2 połączyć z + wejściem wzmacniacza poprzez
rezystor Rs1. Pomiędzy We2 a masę układu (⊥) doprowadzić napięcie Udc1 wykorzystując
zewnętrzny układ potencjometryczny zasilany napięciem 5V. Napięcie z potencjometru
wewnętrznego P1 doprowadzić do wejścia We1. Napięcie wejściowe Udc1 ustawiać z
przedziału 0.5V ÷ 2V. Zmienić wartość napięcia podawanego na wejście We2 od wartości
około -12V do +12V za pomocą potencjometru P1. Jednocześnie odczytywać napięcia
wejściowe i wyjściowe za pomocą woltomierzy cyfrowych. Wyniki pomiarów zapisać w
Tabeli 4.
UWAGA: Zakresy pomiarowe: woltomierze
V1, V2→ 20V.
Tabela 4. Wyznaczanie charakterystyki przejściowej komparatora bez histerezy
U
we1
[V]
U
we2
[V]
U
wy
[V]
-12
….
….
12
4
Rys.3. Schemat układu pomiarowego do badania komparatora bez histerezy
5.2.
W
YZNACZANIE CHARAKTERYSTYKI PRZEJŚCIOWEJ KOMPERATORA Z HISTEREZĄ
W układzie pomiarowym z rys. 3 pokrętło R
3
ustawić w położenie „1”. Napięcie wejściowe
Udc1 ustawiać z przedziału 0.5V ÷ 2V. Zmienić wartość napięcia podawanego na wejście
We2 od wartości około -12V do +12V za pomocą potencjometru P1. Jednocześnie
odczytywać napięcia wejściowe i wyjściowe za pomocą woltomierzy cyfrowych. Pomiary
wykonywać w obie strony tzn. od -12V do +12V a następnie od +12V do -12V. Pomiary
powtórzyć dla pozycji „3” i „5” pokrętła R
3
. Zamienić miejscami doprowadzone napięcia tzn.
napięcie Udc1 dołączyć do We2, a napięcie z potencjometru P1 dołączyć do We1 i powtórzyć
wszystkie pomiary. Wyniki pomiarów zapisać w Tabeli 5.
UWAGA: Zakresy pomiarowe: woltomierze
V1, V2
→
20V.
Tabela 5. Wyznaczanie charakterystyki przejściowej komparatora z histerezą
U
we1
[V]
U
we2
[V]
U
wy
[V]
-12
…
12
12
…
-12
6.
O
BLICZENIA WYBRANYCH PARAMETRÓW WZMACNIACZA OPERACYJNEGO
6.1 Obliczanie wzmocnienia napięciowego wzmacniacza odwracającego
5
Wzmocnienie teoretyczne wzmacniacza operacyjnego odwracającego obliczamy z
zależności:
1
2
u
Z
Z
k
−
=
.
Rzeczywiste wzmocnienie układu obliczamy na podstawie wyników z Tabeli 1 ze
wzoru:
1
WE
WY
u
U
U
k
−
=
6.2.
Obliczanie wzmocnienia napięciowego wzmacniacza nieodwracającego
Wzmocnienie teoretyczne wzmacniacza operacyjnego nieodwracającego obliczamy z
zależności:
1
2
1
Z
Z
k
u
+
=
.
Rzeczywiste wzmocnienie układu obliczamy na podstawie wyników z Tabeli 2 ze
wzoru:
2
WE
WY
u
U
U
k
=
Sprawozdanie
I. Część formalna:
a)
temat ćwiczenia laboratoryjnego,
b)
skład zespołu laboratoryjnego,
c)
data wykonania ćwiczenia.
II. Część pomiarowa:
a)
schemat układu pomiarowego,
b)
dane katalogowe badanego wzmacniacza operacyjnego,
c)
wykaz przyrządów pomiarowych,
d)
wyniki pomiarów zestawione w tabelach.
III. Część wynikowa:
a)
obliczenia parametrów wzmacniacza operacyjnego odwracającego:
o
rezystancja wejściowa R
WE
,
o
rezystancja wyjściowa R
WY
,
o
teoretyczne i rzeczywiste wzmocnienie napięciowe ku.
b)
charakterystyki przejściowe wzmacniacza operacyjnego odwracającego:
o
U
WY
= f(U
WE1
)
,
6
o
k
u
= f(U
WE1
)
,
o
k
u
= f(f)
w skali logarytmicznej.
c)
obliczenia parametrów wzmacniacza operacyjnego nieodwracającego:
o
rezystancja wejściowa R
WE
,
o
rezystancja wyjściowa R
WY
,
o
teoretyczne i rzeczywiste wzmocnienie napięciowe ku.
d)
charakterystyki przejściowe wzmacniacza operacyjnego nieodwracającego i wtórnika:
o
U
WY
= f(U
WE1
)
,
o
k
u
= f(U
WE1
)
,
o
k
u
= f(f)
w skali logarytmicznej.
e)
charakterystyki przejściowe komparatora bez histerezy:
o
U
WY
= f (U
WE1
),
o
U
WY
= f (U
WE2
).
f)
charakterystyki przejściowe komparatora z histerezą:
o
U
WY
= f (U
WE1
),
o
U
WY
= f (U
WE2
).
IV. Wnioski dotyczące:
o
porównania obliczonych rzeczywistych wartości wzmocnień napięciowych z
wartościami teoretycznymi,
o
porównania obliczonych rzeczywistych wartości rezystancji wejściowych i
wyjściowych z wartościami teoretycznymi,
o
porównania działania wzmacniacza nieodwracającego oraz wtórnika,
o
porównania działania komparatora bez histerezy oraz z histerezą,
o
ogólne wnioski dotyczące wzmacniacza operacyjnego.
Wymagania
• symbol, oznaczenie wzmacniacza operacyjnego,
• rodzaje wejść wzmacniacza operacyjnego,
• parametry idealnego wzmacniacza,
• wzmacniacz odwracający – schemat, zasada działania, wzmocnienie napięciowe,
• wzmacniacz nieodwracający – schemat, zasada działania, wzmocnienie napięciowe,
• wzmacniacz nieodwracający w układzie wtórnika – schemat, zasada działania,
• wzmacniacz różnicowy – schemat, zasada działania,
• wzmacniacz sumujący – schemat, zasada działania,
• wzmacniacz całkujący– schemat, zasada działania,
• wzmacniacz różniczkujący – schemat, zasada działania,
• komparator bez histerezy – schemat, zasada działania,
• komparator z histerezą – schemat, zasada działania.
7
Tabela oporów i pojemności
Z
1
Z
2
R
3
R
L
Pozycja
Wartość
Pozycja
Wartość
Pozycja
Wartość
Pozycja
Wartość
1
5 kΩ
1
0 Ω
1
20 Ω
1
2 Ω
2
10 kΩ
2
10 kΩ
2
50 kΩ
2
5 kΩ
3
15 kΩ
3
20 kΩ
3
100 kΩ
3
10 kΩ
4
20 kΩ
4
50 kΩ
4
200 kΩ
4
20 kΩ
5
25 kΩ
5
100 kΩ
5
500 kΩ
6
30 kΩ
6
200 kΩ
6
1 MΩ
∞
∞ Ω
7
500 kΩ
∞
∞ Ω
8
1 MΩ
∞
∞ Ω
∞
∞ Ω
C1
0.1 µF
C1
0.1 µF
C2
1.0 µF
C2
1.0 µF
C3
10 µF
C3
10 µF
R
s1
10 kΩ
R
s2
300 kΩ
R
s3
10 MΩ
Literatura
1.
Nadachowski M., Kulka Z.: „Scalone układy analogowe” , WKiŁ, Warszawa
1985.
2.
Rusek M., Pasierbiński J.: „Elementy półprzewodnikowe: układy scalone w
pytaniach i odpowiedziach”
. WNT Warszawa 1999r.
3.
Nosal Z. Baranowski J.: „Układy elektroniczne. Cz. I. Układy analogowe liniowe”,
WNT, Warszawa 2003.
4.
Horowitz P., Hill W.: „Sztuka elektroniki” Cz. I, WKiŁ, Warszawa 2003,