1 

PAMIĘĆ 

 
Fazy procesów pamięci: 
1)

 

zapamiętywanie (lub kodowanie) 

2)

 

przechowywanie 

3)

 

odtwarzanie 

 

ZAPAMIĘTYWANIE 

 
ZaleŜy od róŜnych czynników: 
1)

 

Powtarzania 

2)

 

Strukturalizacji materiału (nadawanie tytułów, robienie streszczeń 

3)

 

RóŜnych sposobów uczenia się 

a)

 

rozłoŜenie powtórzeń w czasie 

b)

 

uczenie się całości lub części 

c)

 

wpływ próbnego odtwarzania 

d)

 

wpływ rodzaju materiału 

e)

 

rola nastawienia lub otrzymanych instrukcji 

 

ad. C) wpływ próbnego odtwarzania 

zjawisko reminiscencji – przypomnienie sobie (bez dodatkowych powtórzeń) materiału, który 
w  poprzedniej  próbie  był  gorzej  odtworzony  (przypomniany),  czyli  spontaniczna  poprawa 
odtworzenia w 2-giej próbie 
 
w tym: 
zjawisko Warda-Hovlanda – ilościowa poprawa odtwarzania bezpośrednio po wyuczeniu się 
bez dodatkowego powtarzania 
 
zjawisko  Ballarda–  stopniowa  ilościowa  poprawa  odtwarzania  w  czasie  kolejnych 
przypomnień, utrzymuje się od 1 do 5 dni, dla materiału sensownego i bezsensownego 
Efekt znika gdy nie ma pierwszego odtworzenia bezpośrednio po uczeniu 
Wyjaśniane hipotezą konsolidacji śladu pamięciowego oraz hipotezą zniesienia zmęczenia 

PRZECHOWYWANIE  a  ZAPOMINANIE 

Zapominanie  nie  jest  odwrotnością  lub  brakiem  procesu  przechowania,  te  dwa  procesy 
towarzyszą sobie 
 
Ś

lad pamięciowy – hipotetyczna jednostka przechowywania 

 

Dwie grupy teorii wyjaśniających proces zapominania: 

1.

 

zacieranie się śladów na skutek ich nie uŜywania 

2. nakładanie się jednych śladów na drugie (czyli INTERFERENCJA) 
 

A) interferencja retroaktywna - gorsze przechowywanie zadania 1. w wyniku uczenia 

się zadania 2.  
 

B)  interferencja  proaktywna  -  gorsze  przechowywanie  zadania  2.  w  wyniku 

uprzedniego wyuczenia się zadania 1. 
Pozytywna  rola  snu  (zwłaszcza  fazy  snu  paradoksalnego)  -  efekt  konsolidacji  śladów 
pamięciowych 
 

Jako specyficzne zjawiska zapominania wymienia się: 

•

 

wygasanie  -  gdy  wytworzona  reakcja  przestaje  być  skuteczna,  jest  nie  wzmacniana  i 
wygasa 

2 

•

 

tłumienie - mechanizm obronny wg Freuda, silne przeŜycia emocjonalne, zagraŜające dla 
Ego, są zapominane 

 

Pamięć długotrwała (LTM) 

 
Pamięć  

 

 

 

 

 

 

Pamięć 

deklaratywna   

 

 

 

proceduralna 

(Ŝe) 

 

 

 

 

 

 

 

 

(jak) 

 
epizodyczna   

 

 

semantyczna 

(autobiograficzna) 
 

3 

Teorie dotyczące pamięci semantycznej: 

 

 

Teorie sieciowe – pamięć semantyczna to sieć węzłów połączonych róŜnymi relacjami; są 
węzły – typy i okazy 

 

Teorie cech semantycznych – są cechy definicyjne i cechy charakterystyczne 

 

Teorie prototypów – jabłko to bardziej „owoc” niŜ figa, to lepszy reprezentant kategorii 

 
 
 

Teoria rozprzestrzeniania aktywacji Collinsa i Loftus: 

 

Po przekroczeniu progu wzbudzenia (aktywacji) w jakimś punkcie sieci, aktywacja ta 
rozprzestrzenia się na sąsiednie okolice, czyli najszybciej aktywowane są elementy najbliŜej 
leŜące. 
 

4 

PERCEPCJA – proces: 
a)

 

odbioru,  

b)

 

uwagi i selekcji  

c)

 

interpretacji bodźca i nadawania mu znaczenia 

 
2 główne czynniki wpływające na to, co zostanie spostrzeŜone i jak dla a i b: 
1)

 

cechy bodźców 

2)

 

cechy konsumenta 

 

ODBIÓR BODŹCÓW 

 
Próg absolutny – S wykrywalny w 50% przypadków 
Wartości poniŜej progu absolutnego – wartości podprogowe 
Próg róŜnicowania – zauwaŜalne są zmiany w wartościach bodźców 
 
Prawo Webera – Fechnera – wraŜenie wzrasta o stałą wielkość za kaŜdym razem, gdy 
natęŜenie S podwaja się (funkcja logarytm.) 
 
Prawo Stevensa - stały % wzrostu natęŜenia S daje stały % wzrostu wraŜenia (funkcja 
potęgowa) 

Selekcja i procesy uwagi 

Przyciąganie uwagi i jej utrzymanie to 2 róŜne procesy 
 
4 typy selective operators: 
1)

 

selektywny odbiór 

2)

 

selektywna uwaga 

3)

 

selektywna interpretacja 

4)

 

selektywne przechowywanie i wyszukiwanie 

 

UWAGA 

 

planowa 

 

 

spontaniczna   

 

mimowolna 

 

 
 
 
 
 

Co przyciąga uwagę? 

 

Cechy S 

 

♦

 

Umiejscowienie w polu bodźców (pozycja) 

♦

 

Wielkość 

♦

 

Kontrast 

 

Cechy konsumenta 

♦

 

Potrzeby 

♦

 

Cele 

♦

 

Emocje i nastroje 

♦

 

Nastawienie 

5 

♦

 

Samoobrona 

♦

 

Nowość 

 

INTERPRETACJA 

3 procesy: 
1)

 

organizacja 

2)

 

kategoryzacja 

3)

 

inference making (percepcyjne wnioski o S) 

 

Ad. 1) Organizacja percepcyjna 

 
Gestalt (psychologia postaci): 
Zorganizowane całości są postrzegane inaczej niŜ pojedyncze elementy;  
całość to coś więcej niŜ suma części; 
ludzie dąŜą do tzw. dobrych postaci (całości) tzn. spostrzeŜeń prostych, kompletnych i coś 
oznaczających. 
 
Zasady: 
1)

 

podobieństwo 

2)

 

bliskość 

3)

 

zamykanie 

4)

 

kontynuacja (ciągłość) 

5)

 

wspólny los (common fate) 

6)

 

odwracalność figury i tła 

7)

 

tzw. dobroć figury 

 

♦

 

Wpływ kontekstu 

♦

 

Stałość percepcyjna 

 

Ad. 2) Kategoryzacja 

 
Schemat – poznawcza struktura reprezentująca wiedzę osoby o danym obiekcie lub 
zachowaniu 
 
Skrypt – sekwencja działań np. robienie zakupów 

6 

TEORIE UCZENIA SIĘ 

•

 

teorie behawioralne  

a) warunkowanie klasyczne 
b) warunkowanie instrumentalne 

•

 

teorie poznawcze 

•

 

modelowanie (teoria społecznego uczenia się) - uczenie się przez obserwację 

 

Warunkowanie klasyczne 

 
S bezwarunkowy    

    R 

(jedzenie) 

 

 

(ślinienie się) 

 
 
S warunkowy + S bezwarunkowy   

     R 

(dzwonek)  

 

(jedzenie) 

 

(ślinienie się) 

 
S warunkowy  

 

 

R 

(dzwonek)  

 

(ślinienie się) 

 

Główne procesy będące podstawą warunkowania klasycznego 

 
1. Ogólna pobudliwość 
2. Układ bodźców w czasie - najlepiej 0.5 sek między początkiem S

w

 a początkiem S

b

 

3. Generalizacja bodźca 
4. RóŜnicowanie i hamowanie 
5. Warunkowanie wyŜszego rzędu 
6. Wygaszanie 

•

 

spontaniczne odnowienie 

•

 

silne reakcje lękowe wyuczone w procesie warunkowania klasycznego nie 

wygasają mimo, Ŝe nigdy nie pojawia się ponownie dane niebezpieczeństwo lub 
krzywda  

•

 

zjawisko przeciwwarunkowania - gdy po S

w

 nie ma S

b

 negatywnego, za to pojawia 

się S pozytywny 

 
7. Mierzenie siły warunkowania 

•

 

latencja - czas utajenia reakcji 

•

 

częstość - tempo wykonywania danej reakcji 

•

 

odporność na wygaszanie 

 
8. Pseudowarunkowanie - nie było warunkowania, ale jest reakcja podobna do R

w

 

9. Schizokineza 
10. Nerwica ekserymentalna 

 

Warunkowanie instrumentalne 

 
koty  Thorndike'a  w  skrzynkach  problemowych  musiały  nauczyć  się  nowych  zachowań  by 
znaleźć wyjście lub otrzymać pokarm 
 
Thorndike  sądził,  Ŝe  koty  są  motywowane  przez  swoje  stany  wewnętrzne  (popędy),  by 
działać, czyli  

7 

zachowanie wytwarzane jest przez stany wewnętrzne (popędy), a nie wywołane przez 

zewnętrzne S

w

 

 
prawo efektu - to co powoduje uczucie przyjemności, jest powtarzane 
 

 

warunkowanie sprawcze 

eksperymentalna analiza zachowania B. F. Skinnera 
 
czynnik  (S)  wzmacniający  -  kaŜdy  S  następujący  po  R  i  zwiększający  prawdopodobieństwo 
jej wystąpienia 
 
W  odróŜnieniu  od  warunkowania  klasycznego,  gdzie  zachowanie  było  reaktywne  (tj.  w 
odpowiedzi na S), tu bada się reakcje sprawcze, czyli oddziałujące na otoczenie 
 
szczury i gołębie Skinnera uczyły się zwiększać lub zmniejszać tempo reakcji będących juŜ w 
repertuarze organizmu (czyli znanych)  
 
Jeśli  wytwarzana  jest  pewna  R  sprawcza  i  następuje  po  niej  S  wzmacniający,  to 
prawdopodobieństwo ponownego wystąpienia tej R wzrasta. 
KaŜda reakcja, która moŜe być szybko wzmocniona, moŜe zostać uwarunkowana. 
 
Bodźce dyskryminacyjne (S

d

) - bodźce będące sygnałami ewentualnych wzmocnień (kiedy po 

danym zachowaniu nastąpi nagroda) 
 
S

d

  

 

 R

s

 

 S wzmacniający 

 
warunkowy czynnik (S) wzmacniający - kaŜdy S

d

, który regularnie sygnalizuje, Ŝe teraz jest 

dobry  moment  do  wykonania  R  (bo  będzie  wzmocnienie),  moŜe  z  czasem  sam  uzyskać 
zdolność  wzmacniania,  tj.  zwiększa  częstość  R,  która  po  nim  następuje,  np.  uśmiech, 
potakiwanie 
KaŜda reakcja, która występuje, jest podtrzymywana przez jakiś zysk 
 
Częstość R wzrasta, gdy następuje po niej: 

•

 

pozytywny S wzmacniający 

•

 

ucieczka od S awersyjnego 

•

 

uniknięcie S awersyjnego 

 
Częstość R maleje, gdy następuje po niej: 

•

 

S awersyjny (kara) 

•

 

brak jakiegokolwiek czynnika wzmacniającego (wygaszanie) 

 
Wzmacnianie  częściowe  jest  równie  skuteczne  co  ciągłe,  ale  duŜo  bardziej  odporne  na 
wygaszanie 
 

 
 
 

8 

Rozkłady wzmocnień 

•

 

stosunkowe: 
1.

 

rozkład  wzmacniania  wg  stałych  proporcji  -  wzmocnienie  po  stałej  liczbie  R,  np.  po 

25 

2.

 

rozkład  wzmacniania  wg  zmiennych  proporcji  -  wzmocnienie  po  zmiennej  liczbie  R, 

np. hazard 

•

 

interwałowe: 
1.

 

rozkład  wzmacniania  o  stałych  odstępach  czasowych  -  stały  odstęp  między 

wzmocnieniami np. 1 miesiąc - pensja 

2.

 

rozkład  wzmacniania  o  zmiennych  odstępach  czasowych  -  zmienny  odstęp  między 

wzmocnieniami np. wędkarze 

 

Wywoływanie poŜądanej R przez: 

1.

 

zwiększanie motywacji   

 

 

2.

 

zmniejszanie zahamowań  

 

3.

 

strukturalizację otoczenia 

4.

 

przymus lub pomoc fizyczną 

5.

 

naśladowanie modela 

6.

 

 słowne wskazówki 

7.

 

metodę prób i błędów 

9 

MOTYWACJA 

 

Motywacja  –  mechanizm  regulacyjny,  pośredniczący  w  gospodarowaniu  energią,  dzięki 
niemu tworzą się w umyśle dąŜenia. 
 
Identyczny motyw moŜe wyraŜać się  w róŜnych  zachowaniach lub odmienne motywy mogą 
wyraŜać się w identycznym zachowaniu (polimotywacyjność zachowania) 
  
Napięcie motywacyjne – poczucie niespełnienia, gotowość do podjęcia działania; uwraŜliwia 
człowieka na daną klasę czynników, które mogą je zredukować. 
 
Gdy  osoba  ma  wyobraŜenie  celu,  który  odpowiada  jakiemuś  motywowi,  to  pojawia  się 
pragnienie, któremu towarzyszy przekonanie, Ŝe moŜe być ono zrealizowane lub nie. 
 
 
Gdy  jest  przekonanie  o  moŜliwości  realizacji  celu  i  powstała  tendencja  motywacyjna,  a 
dąŜenie zostało zablokowane przez inne motywy lub przeszkody 

 silne reakcje negatywne 

Gdy taka blokada pojawia się podczas realizacji motywu 

 frustracja 

 
 

Procesy motywacyjne a procesy umysłowe (spostrzeganie, myślenie, pamięć, wyobraźnia) 

Procesy  motywacyjne  mogą  ułatwiać  bądź  utrudniać  przebieg  procesów  umysłowych,  np. 
wyolbrzymianie lub niedocenianie pewnych informacji 
obronność percepcyjna – trudno dostrzec treści mogące wywołać negatywne emocje 

 
 
 

Sposoby wzbudzania motywacji: 

 

1.

 

fizjologiczny  stan  deprywacji  (niezaspokojenia)  działa  jako  czynnik  przywracania 
równowagi (homeostazy) 

2.

 

aktywność myślowa 

3.

 

czynniki sytuacyjne przyciągające uwagę konsumenta, czynniki społeczne (inni to robią) 

4.

 

określone właściwości bodźców, np. niejednoznaczne, zaskakujące, nowe 

 
 
 

Redukcja napięcia motywacyjnego: 

 

1.

 

gdy osiągnie się cel, a ten cel nie rozczaruje 

2.

 

spada spontanicznie gdy trwa zbyt długo 

3.

 

usuwane przez inne, konkurencyjne napięcia 

4.

 

redukowane  pod  wpływem  jakichkolwiek  silnych  podraŜnień  i  związanych  z  nimi 
gwałtownych reakcji 

5.

 

stosowanie środków uspokajających lub uŜywek 

 
 
 
 

Prawa Yerkesa – Dodsona 

 

10 

1.

 

W miarę wzrostu intensywności motywacji do pewnego krytycznego momentu czynność 
wykonywana jest coraz lepiej, ale po przekroczeniu tego punktu wykonanie pogarsza się, 
aŜ do zupełnej dezorganizacji. 

 
2.

 

Im trudniejsze jest zadanie, tym niŜszy poziom pobudzenia (mniejsza motywacja) 
wystarczy do osiągnięcia wysokich wyników, czyli tym wcześniej pojawia się objawy 
pogorszenia. 

 

Motywacja 

1.

 

Motywacja ma dwa główne komponenty: energię i kierunek 

2.

 

Motywy mogą być zarówno jawne jak i ukryte 

3.

 

Ludzie kierują się redukcją napięcia 

4.

 

Ludzie są motywowani przez wewnętrzne jak i przez zewnętrzne siły 

5.

 

Motywy  mają  walencję,  czyli  mogą  być  zarówno  pozytywne  (dąŜenie),  jak  i 
negatywne (unikanie) 

6.

 

Ludzie są motywowani by osiągać cele 

7.

 

Ludzie mają potrzebę róŜnorodności (zapotrzebowanie na stymulację) 

8.

 

Motywacje zaleŜą od róŜnic indywidualnych między ludźmi 

9.

 

Ludzie mają potrzebę porządku w świecie, chcą rozumieć zaleŜności 

10.

 

Ludzie są kierowani przez hierarchię potrzeb 

 
 
 
 

Dwie techniki wpływu 

stopa  w  drzwi  –  zgoda  na  spełnienie  małej  prośby  podnosi  prawdopodobieństwo  zgody  na 
drugą, większą prośbę 

mała prośba 

 duŜa prośba 

(spełnione obie) 

drzwi w twarz – odrzucenie duŜej prośby podnosi prawdopodobieństwo zgody na drugą, 
mniejszą prośbę 

duŜa prośba 

 mała prośba 

(spełniona druga) 

 
 
 

hierarchia potrzeb Maslowa 

 
metapotrzeby   

 

sprawiedliwości, dobra, 

(potrzeby 

 

 

 

piekna, prawdy 

wzrostu) 
 
 

 

 

 

 

samourzeczywistnienia 

 

 

 

 

 

szacunku 

potrzeby 

 

 

 

przynaleŜności i miłości 

podstawowe   

 

 

bezpieczeństwa 

 

 

 

 

(niedoboru)   

 

 

fizjologiczne 

 
 
 

EMOCJE 

 

11 

ośrodek emocji w mózgu – ciało migdałowate 
rola układów: sympatycznego i parasympatycznego 
 
Emocja  to  subiektywny  stan  psychiczny,  uruchamiający  priorytet  dla  związanego  z  nią 
programu  działania.  Jej  odczuwaniu  towarzyszą  zwykle  zmiany  somatyczne,  ekspresje 
mimiczne i pantomimiczne oraz zachowania. 
Emocje mają znak (+ to dąŜenie, - to unikanie), siłę i treść. 
 
Emocje mogą być uświadamiane w róŜnym stopniu; mogą pojawiać się roŜne zniekształcenia: 

♦

 

brak świadomości, Ŝe wystąpiła emocja 

♦

 

fałszywa kategoryzacja emocji 

♦

 

błędne określenie źródeł emocji 

♦

 

błędne określenie związku między emocją a postępowaniem 

 
Zmiany fizjologiczne to skutek przeŜywanych emocji czy ich przyczyna? 
odpowiedź w teorii Jamesa-Langego 
odpowiedź w teorii Cannona i Barda 
 
 
Emocje a procesy poznawcze 
 
dwuczynnikowa teoria emocji – po zarejestrowaniu pobudzenia fizjologicznego dokonujemy 
jego interpretacji, a ta interpretacja jest zgodna ze sposobem postrzegania sytuacji 
 
ludzie w dobrym nastroju dokonują bardziej pozytywnych ocen niŜ w nastroju neutralnym lub 
negatywnym 
 

STRES 

 

H.  Selye,  fizjolog:  stres  to  niespecyficzna  reakcja  organizmu  w  odpowiedzi  na  działanie 
bodźców szkodliwych (stresorów), zwana Ogólnym Zespołem Adaptacyjnym 
3 stadia: 
1.

 

stadium reakcji alarmowej 

2.

 

stadium odporności 

3.

 

stadium wyczerpania 

 

3 nurty w rozumieniu stresu psychologicznego: 

 

1.

 

jako bodźca, sytuacji lub wydarzenia zewnętrznego o określonych właściwościach, 

2.

 

jako reakcji wewnętrznych człowieka (szczególnie emocjonalnych) 

3.

 

jako  relacji  między  czynnikami  zewnętrznymi  a  właściwościami  człowieka  (tj.  czynniki 
zewnętrzne  i  wewnętrzne  oraz  czynnik  pośredniczący  –  spostrzeganie  sytuacji  przez 
podmiot) 

 
Ta  relacja  to  zakłócenie  lub  zapowiedź  zakłócenia  równowagi  między  zasobami  bądź 
moŜliwościami  jednostki  a  wymaganiami  otoczenia.  Powoduje  stres  jeśli  istnieje  motywacja 
do sprostania tym wymaganiom. 
 
definicja Lazarusa i Folkman 
stres  to  określona  relacja  między  osobą  a  otoczeniem,  która  oceniana  jest  przez  osobę  jako 
obciąŜająca lub przekraczająca jej zasoby i zagraŜająca jej dobrostanowi 

12 

 
 
 

13 

WYUCZONA BEZRADNOŚĆ 

 
termin wprowadzony przez M. Seligmana 
 
Podsumowanie róŜnych modeli: 
 

♦

 

długotrwały  brak  zaleŜności  między  wynikami  a  działaniem  jednostki  indukuje  poczucie 
bezradności (niekontrolowalność wyników) 

♦

 

jednostka uczy się, Ŝe wyniki są niezaleŜne od zachowania 

♦

 

jednostka uogólnia te doświadczenia na inne sytuacje 

 

Informacyjny model bezradności Kofty i Sędka 

 
Podczas  treningu  bezradności  jednostka  nie  moŜe  wymyślić  Ŝadnych  sensownych  hipotez 
dotyczących rozwiązania problemu i doświadcza  towarzyszących temu  emocji, nie udaje się 
jej  połączyć  napływających  informacji  w  Ŝaden  sensowny  i  spójny  pomysł 

  powstaje 

zaburzenie w wymyślaniu nowych sposobów działąnia 
 
2 czynniki niezbędne do powstania deficytów związanych z poczuciem bezradności: 
zaangaŜowanie intelektualne w próby rozwiązania nierozwiązywalnych zadań 
niespójne komunikaty, więc jednostka nie wie, co ma zrobić, narasta niepewność 
 
PrzedłuŜająca  się,  nieefektywna  (bo  nie  redukująca  owej  niepewności)  praca  poznawcza 
prowadzi  do  przeskoku  z  fazy  wzmoŜonej  aktywności  poznawczej  do  fazy  poznawczego 
wyczerpania 
 
Trening bezradności powoduje powstanie stanu demobilizacji poznawczej, tj. opierania się 
na starych, sprawdzonych wzorach, rutynowych, schematycznych sposobach myślenia po to, 
by uniknąć wysiłku poznawczego