Opiekunka_dziec_513[01]_O1.06

,,Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego’’

MINISTERSTWO EDUKACJI

NARODOWEJ

Maria Żukowska

Stosowanie przepisów prawa w działalności opiekuńczej

513 [01].O1.06

Poradnik dla ucznia

Wydawca

Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy
Radom 2006

,,Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego’’

Recenzenci:
mgr Elżbieta Leszczyńska

mgr Ludmiła Panasewicz

Opracowanie redakcyjne:

mgr Maria Żukowska

Konsultacja:

mgr Zenon W. Pietkiewicz

Korekta:

Poradnik  stanowi  obudowę  dydaktyczną  programu  jednostki  modułowej  513[01].O1.06
Stosowanie  przepisów  prawa  w  działalności  opiekuńczej,  zawartego  w  modułowym
programie nauczania dla zawodu opiekunka dziecięca

Wydawca

Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy, Radom 2006

,,Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego’’

SPIS TREŚCI

Wprowadzenie

Wymagania wstępne

Cele kształcenia

Materiał nauczania i zestawy ćwiczeń

4.1. Źródła prawa. Prawa człowieka

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2. Prawa dziecka i rodziny

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3. System ubezpieczeń społecznych i zdrowotnych w Polsce

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

4.4. Przepisy prawne dotyczące działalności zawodowej

4.4.1. Materiał nauczania

4.4.2. Pytania sprawdzające

4.4.3. Ćwiczenia

4.4.4. Sprawdzian postępów

Sprawdzian osiągnięć

−

Instrukcja dla ucznia

−

Zestaw zadań

−

Karta odpowiedzi

Literatura

,,Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego’’

1. WPROWADZENIE

Poradnik ten pomoże Ci w przyswojeniu wiedzy o źródłach prawa, prawach człowieka,

dziecka i rodziny, systemie ubezpieczeń społecznych oraz przepisach dotyczących
działalności zawodowej.

Poradnik zawiera:

1. Wymagania wstępne, czyli wykaz niezbędnych umiejętności i wiedzy, które powinieneś

mieć opanowane, aby przystąpić do pracy z poradnika.

2. Cele kształcenia programu jednostki modułowej.
3. Materiał nauczania umożliwiający samodzielne przygotowanie się do wykonania ćwiczeń

i zaliczenia sprawdzianów. Obejmuje on również ćwiczenia, które zawierają:

−

opis działań, jakie masz wykonać,

−

wykaz materiałów i narzędzi potrzebnych do ich wykonania.

4. Zestaw

zadań

testowych

sprawdzający

poziom

przyswojonych

wiadomości

i ukształtowanych umiejętności.

5. Wykaz literatury, z jakiej możesz korzystać podczas nauki.

Jeżeli masz trudności ze zrozumieniem tematu lub ćwiczenia, to poproś nauczyciela lub

instruktora o wyjaśnienie.

Bezpieczeństwo i higiena pracy

W czasie pobytu w pracowni musisz przestrzegać regulaminów, przepisów bhp

i higieny pracy oraz instrukcji przeciwpożarowych, wynikających z rodzaju wykonywanych
prac. Przepisy te poznasz podczas trwania nauki.

Poradnik nie może być traktowany jako wyłączne źródło wiedzy. Wskazane zatem jest

korzystanie z innych dostępnych źródeł informacji.

Mam nadzieję, że poradnik okaże się pomocny. Życzę powodzenia.

,,Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego’’

Schemat układu jednostek modułowych

513 [01].O1

Podstawy funkcjonowania

człowieka w środowisku

513[01].O1.01

Charakteryzowanie psychofizycznych

i społecznych aspektów rozwoju człowieka

513[01].O1.01

Nawiązywanie i utrzymywanie

kontaktów społecznych

513[01].O1.03

Kształtowanie umiejętności

rozwiązywania problemów

i radzenia sobie ze stresem

513 [01].O1.O4

Promowanie zdrowia

513[01].O1.05

Stosowanie przepisów

bezpieczeństwa

i higieny pracy

513[01].O1.06

Stosowanie przepisów

prawa w działalności

opiekuńczej

513[01].Z1

Rozwój psychomotoryczny

małego dziecka

513[01].Z3

Prace artystyczne

i techniczne

,,Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego’’

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji tematyki prawnej uczeń powinien umieć:

–

logicznie myśleć,

–

uczestniczyć w dyskusji, prezentacji,

–

korzystać z różnych źródeł informacji,

–

rozwiązywać określone zadania i problemy teoretycznie i praktycznie,

–

określać procesy emocjonalne, motywacyjne kierujące zachowaniem człowieka,

–

charakteryzować strukturę osobowości człowieka,

–

określać mocne i słabe strony oraz hierarchię potrzeb człowieka,

–

dostrzegać wpływ warunków środowiskowych grup społecznych (rodziny, rówieśników,
instytucji opiekuńczych) na rozwój osobowości człowieka,

–

współpracować w grupie.

,,Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego’’

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku procesu kształcenia uczeń (słuchacz) powinien umieć:

–

wyjaśnić podstawowe pojęcia prawne,

–

rozróżnić podstawowe gałęzie prawa,

–

przedstawić rodzaje aktów prawnych i źródła informacji o nich,

–

przedstawić zakres obowiązywania prawa,

–

posłużyć się przepisami prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego, prawa pracy,
prawa o ubezpieczeniach społecznych i zdrowotnych,

–

wskazać instytucje, wpływające na politykę zdrowotną państwa,

–

wyjaśnić istotę i zasady funkcjonowania systemu ubezpieczeń zdrowotnych w Polsce,

–

wyjaśnić specyfikę rynku świadczeń zdrowotnych,

–

zastosować przepisy prawa dotyczące działalności zawodowej.

,,Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego’’

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Źródła prawa. Prawa człowieka

4.1.1. Materiał nauczania

Człowiek funkcjonujący w zbiorowości ludzkiej musi zachowywać się i postępować

zgodnie  z  określonymi  i  panującymi  w  nim  regułami,  normami.  Zbiorowości  te  są  większe
bądź  mniejsze  np.:  rodzina,  grono  przyjaciół,  wspólnota  religijna,  partia  polityczna  czy  całe
społeczeństwo. W każdej z takich grup  jednostka występuje w określonej roli społecznej czy
politycznej, roli z określonymi normami.
Normy społeczne

Wśród norm społecznych można wyodrębnić kilka ich rodzajów:

–

normy moralne,

–

normy obyczajowe,

–

normy religijne,

–

normy estetyczne,

–

normy prawne.
Normy moralne wyznaczają zachowanie człowieka i kwalifikują jego czyny do dobrych

lub złych.

Normy obyczajowe występują najsilniej w społeczeństwach zamkniętych i stylu życia

opartym na tradycji przekazywanej z pokolenia na pokolenie.

Normy religijne funkcjonują we wspólnotach religijnych i wynikają z określonych zasad

wiary.  Ich  wpływ  na  władzę  państwową  jest  mały  lub  znaczny,  w  zależności  od  tego,  jak
bliskie są granice między normami prawnymi państwa  a normami religijnymi.
Normy estetyczne wyznaczają wzorce danej epoki, kręgu kulturowego. Dotyczą   np. ubioru,
wystroju  domu.  Wobec  osób  nie  przestrzegających  norm  społecznych  są  stosowane  sankcje.
Jednostka  może  być  narażona  na  śmieszność,  izolację,  odrzucenie,  a  nawet  wykluczenie
z danej społeczności .

Normy polityczne należą do norm związanych z działalnością państwa i partii

politycznych i dotyczą zachowań ich obywateli bądź członków.
Przepis prawny

Przepis prawny ,,jest zwrotem językowym zawartym w tekście prawnym. Stanowi on

fragment aktu prawnego wyodrębniony ze względów technicznych przez normodawcę
w postaci artykułu, ustępu czy punktu” [3, s.47].
Normy prawne

Normy prawne należą do grupy wypowiedzi konstruowanych z przepisów prawa, są

ustanowione przez upoważnione organy państwowe lub przez państwo sankcjonowane. Mają
precyzyjny charakter. Norma składa się z trzech elementów:
-

hipoteza,

dyspozycja,

sankcja.

Hipoteza  określa  adresata  normy.  W  normach  generalnych  adresat  jest  określony  bardzo
ogólnie (np. obywatel, każdy), przez sprawowaną funkcję (np. minister).
Dyspozycja  podaje  wzór  zachowania  się,  formułuje  zakazy,  nakazy  czy  przyzwolenia.
Sformułowania  tych  dyspozycji  są  abstrakcyjne,  gdyż  dotyczą  one  nie  konkretnego  miejsca
czy sytuacji, ale określają  ogólne cechy.

,,Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego’’

Sankcja  określa  konsekwencje,  jakie  nastąpią  w  sytuacji,  gdyby  adresat  normy  zachował  się
niezgodnie z normą lub ją naruszył.
Norma prawna, to pewna reguła postępowania posiadająca następujące elementy:
1)  jest skierowana do generalnie określonego adresata,
2)  w sposób abstrakcyjny określa jego zachowanie,
3)  egzekwowanie normy jest poparte przymusem stosowanym przez państwo.
Norma  prawna  może  być  wyrażona  kilkoma  przepisami  prawnymi,  rzadko  jest  częścią
przepisu.

W prawie polskim ,,norma prawna’’ i „przepis prawny” często traktuje się jak synonimy.
Norma staje się powszechnie obowiązującą częścią prawa wtedy, gdy:

–

została ustanowiona przez organ do tego upoważniony,

–

została ogłoszona w odpowiednim dokumencie.

Nie można stosować norm nie ogłoszonych i norm uchylonych.
Czym jest prawo?

Na przestrzeni wieków różne kierunki filozoficzno-prawne roztrząsały ten problem.

Podawały  szersze  i  węższe  definicje  tego  pojęcia  lub  zjawiska.  Powszechnie  akceptowana
koncepcja  pozytywistyczna  określa  że:  ,,Prawo,  jest  to  zbiór  norm  ogólnych,  pochodzących
od organów państwa, na których straży stoi przymus państwowy”. Za tą definicją  opowiada
się nasza Konstytucja z 1997 roku i Trybunał Konstytucyjny.
Wiele  też  jest  stanowisk,  kto  lub  co  jest  źródłem  prawa.  Dla  wielu  prawem  jest  to,  co
ustanowił  sprawujący  władzę,  np.:  w  monarchiach  prawo  tworzył  król,  w  państwach
demokratycznych - parlament.
Zwolennicy prawa naturalnego uważają, że źródłem prawa jest:
–

Bóg (doktryna katolicka opierająca się na pismach św. Augustyna i św. Tomasza
z Akwinu),

–

właściwości natury człowieka (Hobbes, Locke),

–

zasady współżycia w społeczeństwie (L. Fuller) oraz inne koncepcje.

Prawo naturalne wypracowane i akceptowane  przez pokolenia, przekazywane przez tradycję
powinno być uwzględniane przez ustawodawcę w czasie stanowienia prawa. Zwolennicy tego
kierunku dają pierwszeństwo prawu naturalnemu przed prawem stanowionym.
Preambuła Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej  odwołuje się do prawa naturalnego: ,,my  –
Naród  Polski  –  wszyscy  obywatele  Rzeczypospolitej,  zarówno  wierzący  w  Boga,  będącego
źródłem  prawdy,  sprawiedliwości,  dobra  i  piękna,  jak  i  nie  podzielający  tej  wiary,  a  te
uniwersalne wartości wywodzący z innych źródeł”.
Funkcje prawa

W społeczeństwie prawo pełni następujące funkcje:

–

ochronną (chroni powszechnie akceptowane wartości),

–

organizacyjną (tworzy system instytucji kształtujących warunki życia społecznego),

–

represyjną (obawa przez sankcją za łamanie przepisów prawa),

–

wychowawczą (kształtuje trwałe skłonności i nawyki do postępowania w zgodzie
z prawem).

Hierarchia aktów prawnych

Artykuł 87 Konstytucji podaje, iż ,,źródłami powszechnie obowiązującego prawa

Rzeczypospolitej są: Konstytucja, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe oraz
rozporządzenia”. Na obszarze organów, które je stanowiły są akty prawa miejscowego.
Akt prawny wchodzi w życie z dniem opublikowania lub w terminie wskazanym przez
ustawodawcę (ostatni artykuł aktu).

,,Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego’’

K O N S T Y T U C J A

zgodność

Umowy, konwencje

międzynarodowe

Ratyfikuje Prezydent,
w najważniejszych
sprawach za zgodą Sejmu

Ustawy

Uchwalają Sejm
i Senat

Rozporządzenia z mocą

ustawy

Wydaje Prezydent
w stanach nadzwyczajnych

Rozporządzenia

wydane na podstawie

umów

Rozporządzenia Rady

Ministrów

Premier, Ministrowie

Uchwały i Zarządzenia

Rady Ministrów

Zarządzenia wewnętrzne

dla urzędów

Uchwały, zarządzenia
wydane przez samorządy,
organy administracji

Rys.1. Hierarchia aktów prawnych ( schemat uproszczony ) [ 11, s.193]

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Jest najwyższym aktem prawnym Rzeczypospolitej Polskiej. Jest nadrzędna w stosunku

do innych ustaw. Jest fundamentem państwa i systemu prawnego.
Konstytucja określa:
–

podstawy ustroju społeczno-gospodarczego i politycznego państwa,

–

język urzędowy, barwy narodowe, hymn, wybór stolicy,

–

podstawowe prawa i wolności człowieka i obywatela.

–

źródła prawa,

–

zasady ratyfikowania umów międzynarodowych,

–

wzajemne stosunki między władzą ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą,

–

strukturę i kompetencje naczelnych organów w państwie takich jak: Sejm, Senat,
Prezydent, Rada Ministrów, Trybunał Konstytucyjny, NIK i relacje między nimi,

–

organizację sądownictwa, administracji rządowej, finansów publicznych,

–

zasady działania w sytuacjach nadzwyczajnych.
W Konstytucji RP prawa i wolności obywatela ujęto w kilka grup:

–

zasady ogólne (art. 30 – 37) określające:  sposób nabycia obywatelstwa polskiego, zasadę
poszanowania  godności,  zasadę  ochrony  wolności  zasadę  równości  obywateli  wobec
prawa  oraz  zakaz  dyskryminacji,  równouprawnienie  mężczyzn  i  kobiet,  wolność
mniejszości narodowych i etnicznych prawo obywateli RP za granicą,

–

wolności i prawa osobiste,

–

wolności i prawa polityczne, wolności i prawa ekonomiczne, socjalne i kulturowe,

S P O Ł E C Z E Ń S T W O

,,Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego’’

–

środki ochrony wolności i praw oraz

–

obowiązki obywateli.
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej uchwalona została przez Zgromadzenie Narodowe

w dniu 2 kwietnia 1997 r, przyjęta przez naród w referendum konstytucyjnym 25 maja 1997 r
podpisana przez Prezydenta RP 16 lipca 1997 r, weszła w życie 17 października 1997 r.
Zasady dokonywania zmian w Konstytucji określa art. 235.

Drugie miejsce w naszym porządku prawnym zajmują ratyfikowane ustawy, konwencje,

sojusze i umowy międzynarodowe.
Umowy międzynarodowe to porozumienia między dwoma lub wieloma państwami. Niektóre
z nich stanowią normy regulujące stosunki międzypaństwowe. Zgodnie z Konstytucją RP, po
ich  ratyfikacji  przez  Prezydenta  RP  stają  się  częścią  polskiego  prawa wewnętrznego  i  mogą
być bezpośrednio stosowane. Umowy międzynarodowe ratyfikowane przez Prezydenta RP za
zgodą  Sejmu  (art.89),  w  razie  niezgodności  z  naszą  ustawą  mają  przed  nią  pierwszeństwo.
Spośród  wielu  obowiązujących  umów  międzypaństwowych  wymienić  należy  te,  które
dotyczą praw człowieka.
W  Rzeczypospolita Polskiej obowiązują ratyfikowane konwencje dotyczące praw człowieka:
–

Powszechna Deklaracja Praw Człowieka z 1948 r.

–

Europejska Konwencja Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 1950 r.

–

Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych - ONZ 1966 r.

–

Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Socjalnych i Kulturalnych - ONZ 1996 r.

–

Akt Końcowy Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie z 1975.

–

Konwencja Praw Dziecka – obowiązuje od 1991 r.

Ustawy  są  podstawową  formą  legislacyjną  we  wszystkich  państwach  demokratycznych.
Ustawy  dotyczą    kwestii  podstawowych  dla  społeczeństwa,  np.  prawo  podatkowe,  prawo
karne,  gospodarka  finansowa  państwa,  ustanowienie  monopolów,  ustanowienie  budżetu,
wprowadzenie  stanów  nadzwyczajnych,  ubezpieczenia  społeczne,  organizacja  opieki
zdrowotnej, oświata.

Kodeks – ustawa, która całościowo lub w większości reguluje określoną dziedzinę

stosunków społecznych. Powstaje z kodyfikacji kilku ustaw dotyczących tych samych
dziedzin życia społecznego. W Polsce jest ich kilkanaście, np.: Kodeks karny, Kodeks pracy,
Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Z inicjatywą ustawodawczą może wystąpić Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, Senat,

posłowie, Rada Ministrów i obywatele.
Procedurę uchwalenia ustawy przez Parlament podaje Konstytucja RP (art. 118-124).

Następną kategorią aktów są akty wykonawcze.

Rozporządzenia – źródła prawa powszechnie obowiązującego. Rozporządzenia wydawane są
tylko  na  podstawie  upoważnienia  ustawowego  (delegacji  ustawowej)  i  w  jego  granicach
(art.92 Konstytucji  RP).  Najwyższe  rangą  są rozporządzenia  wydane  przez  Radę Ministrów.
Rozporządzenia  wydawane  są  też  przez  poszczególnych  ministrów.  W  stanach
nadzwyczajnych, zgodnie z Konstytucją RP, rozporządzenia z mocą ustawy (dekrety) wydaje
Prezydent.
Akty prawa  lokalnego obejmują akty tworzone przez organy  samorządu terytorialnego (np.
uchwała  rady  gminy)  oraz  terenowych  organów  administracji  rządowej.  Można  je  wydawać
tylko na podstawie upoważnienia ustawowego (art. 94 Konstytucji RP).

Prezes Rady Ministrów i Rada Ministrów mogą podejmować uchwały. Zgodnie z art. 93

Konstytucji RP, mają one charakter wewnętrzny i obejmują tylko jednostki podległe
wydającemu organowi.

Konstytucja RP przewiduje możliwość wydawania innych aktów normatywnych prawa

wewnętrznego, np.: regulamin Sejmu (art.112).

,,Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego’’

Publikacja aktów prawnych

W Polsce akty prawne publikowane są w Dziennikach Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej,

Dzienniku Urzędowym Monitor Polski, dziennikach urzędowych poszczególnych ministrów,
wojewódzkich dziennikach urzędowych.
W Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej ogłasza się Konstytucję, ratyfikowane umowy
międzynarodowe,

ustawy,

rozporządzenia,

uchwały

Rady

Ministrów

uchylające

rozporządzenie ministra, orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego.
W  Dzienniku  Urzędowym  Monitor  Polski  zamieszcza  się  uchwały  Sejmu  oraz  zarządzenia,
decyzje,  okólniki,  obwieszczenia  państwowe  wydawane  przez  radę  Ministrów  i  urzędy
centralne.
Dziennik  Urzędowy  Ministerstwa  zawiera  komunikaty,  obwieszczenia.  Wojewódzkie
dzienniki urzędowe zawierają akty prawa lokalnego.

Zakres obowiązywania prawa

Akt prawny staje się częścią powszechnie obowiązującego prawa po jego ogłoszeniu

w Dzienniku Ustaw RP. Jeżeli ustawodawca nie postanowił inaczej, wchodzi w życie 14 dni
po  ogłoszeniu.  Przerwa  między  ogłoszeniem  a  obowiązywaniem  aktu  prawnego  wynika  z
zasady  ,,spoczynku  prawa’’  (vacatio  legis).  Niektóre  artykuły  ustaw  czy rozporządzeń  mogą
wchodzić w życie  w terminie późniejszym. Zapis dotyczący terminu wejścia w  życie całego
aktu, poszczególnych artykułów  znajduje się w ostatnim artykule danego aktu prawnego.

Akt prawny obowiązuje od momentu wejścia w życie do momentu uchylenia.

Gałęzie prawa

System prawny – to układ spójnych, nie zawierających sprzeczności, regulujących

wszystkie kwestie życia społecznego, aktów prawnych.

Prawo możemy podzielić na:

−

publiczne (regulujące stosunki między podmiotami, z których przynajmniej jeden jest
organem władzy państwowej),

−

prywatne (regulujące stosunki i zabezpieczające interesy jednostki).
Rozróżniamy prawo:

−

międzynarodowe,

−

wewnętrzne.
Prawo międzynarodowe wynika z zawartych porozumień między państwami np.:

Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 1950 r. Po ratyfikacji
i opublikowaniu włączone do systemu prawa wewnętrznego.
Prawo wewnętrzne jest stanowione przez dane państwo. Wyróżniamy:

−

prawo konstytucyjne,

−

prawo karne,

−

prawo cywilne,

−

prawo rodzinne,

−

prawo pracy,

−

prawo finansowe,

−

prawo administracyjne.
Prawo konstytucyjne zajmuje naczelne miejsce wśród gałęzi prawa. Podstawowym

źródłem prawa konstytucyjnego w Polsce jest Konstytucja RP z 1997 r.

Prawo karne określa czyny przestępcze, tryb orzekania o ich winie oraz wyznacza zakres

kar dla osób, które weszły w konflikt z prawem. Podstawowym źródłem prawa karnego jest:

−

Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny,

−

Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego,

−

Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy,

−

Ustawa z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń,

,,Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego’’

−

Ustawa z dnia 24 sierpnia 2001 r. – Kodeks postępowania w sprawach wykroczeń.
Prawo cywilne zajmuje się prawem rzeczowym (np. własnością, zastawem, hipoteką),

prawem spadkowym, zobowiązaniami (różne umowy między stronami), prawem handlowym,
prawem autorskim, prawem międzynarodowym prywatnym a także postępowaniem
cywilnym w sprawach procesowych, egzekucjach. Prawo cywilne określa ramy
współdziałania osób prawnych i fizycznych. Podstawowym źródłem prawa cywilnego są:

−

Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r – Kodeks cywilny,

−

Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego,

−

Ustawa z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych.
Najnowszą gałęzią prawa jest prawo rodzinne. Często traktowane jako dział prawa

cywilnego. Prawo rodzinne reguluje osobiste i majątkowe stosunki między małżonkami,
dziećmi, dziećmi adoptowanymi. Źródłem prawa rodzinnego jest:

−

Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
Prawo pracy reguluje stosunek pracy i zależności między pracodawcą a pracownikiem

oraz wszelkie kwestie z tym związane. Podstawowym źródłem prawa pracy jest:

−

Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy
Prawo administracyjne zajmuje się stosunkami osób prawnych i fizycznych z publiczną

administracją. Rozstrzygnięciem w postępowaniu administracyjnym jest decyzja,
postanowienie. Podstawowymi źródłem prawa administracyjnego jest:

−

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego.
Prawo finansowe wiąże się ściśle z prawem konstytucyjnym i administracyjnym.

Głównym problemem, którym zajmuje się prawo finansowe jest gromadzenie i wydatkowanie
pieniędzy oraz struktura organów finansowych. Prawo finansowe obejmuje takie działy jak:
prawo budżetowe, prawo podatkowe, prawo celne. Źródłem prawa finansowego jest:

−

Ustawa z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy

−

Ustawa z dnia 19 marca 2004 r. - Prawo celne – Rozporządzenie Rady EWG Nr 2913/92

z 12 października 1992 r. ustanawiające Wspólnotowy Kodeks Celny

Trudną do zakwalifikowania jest Ustawa z dnia 18 września 2001 r. – Kodeks morski.

Przepisy tej ustawy łączą w sobie elementy prawa cywilnego, administracyjnego, prawa
pracy.

W związku z nowymi technologiami i problemami o szerokim zasięgu, powstają (prawo

atomowe) i powstawać będą nowe gałęzie prawa np. prawo informatyczne, prawo ochrony
środowiska.

Na straży praworządności w Rzeczypospolitej Polskiej stoi wymiar sprawiedliwości: Sąd

Najwyższy, sądy okręgowe, sądy rejonowe, sądy apelacyjne, sądy wojskowe, Naczelny Sąd
Administracyjny, prokuratura, Najwyższa Izba Kontroli, Trybunał Konstytucyjny, Trybunał
Stanu. Konstytucja RP w rozdziale VIII i IX określa podstawy ich działania, uprawnień oraz
miejsce w hierarchii.

Prawa człowieka

Zanim przystąpimy do omawiania praw człowieka wyjaśnijmy pojęcia:

Obywatelstwo –  więź  prawna  łącząca  jednostkę z państwem  i związane  z tym  uprawnienia
i obowiązki określone przez prawo i konstytucję.
Pełnię  praw  obywatelskich  uzyskuje  się  po  osiągnięciu  pełnoletności.  Pozbawienie  praw
obywatelskich na mocy wyroku skazującego.
Obywatelem  Unii  jest  każda  osoba  mająca  przynależność  Państwa  Członkowskiego.
Obywatelstwo Unii uzupełnia obywatelstwo krajowe, nie zastępując go jednak [13, s.33]
Prawa  człowieka  –  zespół  fundamentalnych,  powszechnych  praw  przysługujących
człowiekowi  bez  względu  na  czas,  miejsce,  kolor  skóry,  rasę,  pochodzenie,  narodowość,
religię. Prawa człowieka powinny być przestrzegane na terytorium każdego kraju.

,,Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego’’

Równość  wobec  prawa  oznacza,  że  wszyscy  obywatele  cieszą  się  tymi  samymi  prawami
niezależnie  od  płci,  koloru  skóry,  wyznawanej  religii,  posiadanych  dóbr  materialnych.
Wszyscy  mają  równe  prawa  do  bezpieczeństwa,  wolności  osobistej,  swobody  wyznawania
religii, do piastowania wysokich urzędów itp.

Najwyższym prawem w Rzeczypospolitej Polskiej akt prawny – Konstytucja

Rzeczypospolitej Polskiej - w rozdziale II, bezpośrednio po założeniach, na jakich opiera się
państwo polskie, określa wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela.

Oddzielnie wymienione są:

−

prawa podstawowe,

−

wolności i prawa osobiste,

−

wolności i prawa ekonomiczne, socjalne i kulturalne,

−

środki ochrony tych praw,

−

obowiązki człowieka i obywatela.

Szczególny charakter mają prawa obywatela gdyż wiążą się z dodatkowymi przywilejami.
Obywatel Rzeczypospolitej Polskiej ma:

−

czynne i bierne prawo wyborcze,

−

prawo piastowania urzędów państwowych,

−

prawo do pracy,

−

prawo do zabezpieczenia socjalnego w razie niezdolności do pracy,

−

prawo do działalności gospodarczej,

−

prawo do ochrony konsularnej poza granicami kraju.

Prawa obywateli Unii Europejskiej

Prawa obywateli Unii Europejskiej gwarantowane są Europejską Konwencją Ochrony

Praw Człowieka i Podstawowych Wolności.
Art.6 Traktatu o Unii Europejskiej w rozdziale ,,Postanowienia wspólne” podaje:
1. Unia opiera się na zasadach wolności, demokracji, poszanowania praw człowiek

i podstawowych wolności oraz państwa prawnego, które są wspólne dla państw
członkowskich.

2. Unia szanuje prawa podstawowe zagwarantowane w europejskiej Konwencji o ochronie

praw człowieka i podstawowych wolności podpisanych w Rzymie 4 listopada 1950 roku
oraz wynikające z tradycji konstytucyjnych wspólnych dla Państw Członkowskich, jako
zasady ogólne prawa wspólnotowego.

3. Unia szanuje tożsamość narodową Państw Członkowskich”.

Potwierdzenie tej zasady znalazło również odzwierciedlenie w preambule Traktatu o Unii

Europejskiej.

Europejska Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 1950 r,

na którą powołuje się Traktat o Unii Europejskiej, została podpisana przez Polskę dopiero w
1991 r. Treść Konwencji znajdziesz: [11, s.136-138]

Prawa człowieka zawarte w Konwencji uwzględnia nasza Konstytucja RP z 1997 r. Unia

uznaje także normy zawarte w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, Europejskiej Karcie
Praw Socjalnych Pracowników, Międzynarodowych Paktach Praw Człowieka .

Karta Podstawowych Praw Socjalnych Pracowników z 1989 r. podpisana przez

państwa Członkowskie Unii, wymienia następujące prawa:

−

Prawo swobodnego poruszania się i przebywania na obszarze wszystkich państw
członkowskich UE.

−

Prawo do korzystania z opieki dyplomatycznej i konsularnej każdego państwa UE.

−

Prawo wyborcze w wyborach samorządowych tego kraju członkowskiego, w którym
zamieszkasz, choćbyś nie posiadał jego obywatelstwa (tzw. cenzus zamieszkania).

−

Prawo zrzeszania się w europejskie partie polityczne.

,,Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego’’

−

Prawo wyborcze do Parlamentu Europejskiego.

−

Prawo do składania petycji do Parlamentu Europejskiego.

−

Prawo do składania skarg do Rzecznika Praw Obywatelskich UE.
Na straży wolności i praw człowieka i obywatela w Polsce stoi Rzecznik Praw

Obywatelskich i Trybunał Konstytucyjny.

Zasady działalności Rzecznika Praw Obywatelskich określa Konstytucja RP w art. 208 -

212 oraz ustawa o zakresie i sposobie działania Rzecznika Praw Obywatelskich.

Trybunał Konstytucyjny rozpatruje, zgodnie z art. 79 ust.1, skargi wniesione przez

obywateli a dotyczące zastrzeżeń do aktu normatywnego (jego zgodności z Konstytucją RP),
na podstawie którego naruszone zostały prawa lub wolności obywatela.

Obywatele państw Unii mają prawo składania skarg do Rzecznika Praw Obywatelskich

Unii  Europejskiej    oraz  Europejskiego  Trybunału  Praw  Człowieka  w  Strasburgu,  gdy  ich
zdaniem występuje  łamanie praw i podstawowych wolności człowieka. Skargi mogą składać
państwa,  osoby  prawne,  fizyczne,  a  także  dzieci.  Skargę      można  wnieść,  po  wyczerpaniu
drogi  prawnej  w  swoim  kraju.  Skargi  składane  do  Trybunału  przez  Polaków  dotyczyły
organów państwowych,  nieprzestrzegania procedur, zwłoki w załatwianiu spraw przez sądy,
niesprawiedliwego wyroku politycznego, niedbalstwa urzędników itp.

Obywatele państw Unii oraz osoby prawne zamieszkujące lub działające na terenie Unii

mogą składać petycje do Parlamentu Europejskiego. Przedmiotem petycji mogą być sprawy
szczególnie ważne dla interesu publicznego np. ochrona środowiska, zwalczanie
dyskryminacji itp.

Zainteresowanych szczegółami omawianej tematyki zachęcam do lektury wymienionych

aktów prawnych, książek o tematyce prawnej lub stron internetowych:
www.euro-ombudsman.eu.int - Rzecznik Praw Obywatelskich Unii Europejskiej.
www.echr.coe.int. - Europejski Trybunał Praw Człowieka.
www.europarl.eu.int/help_en.htm - Parlament Europejski- procedura składania petycji.

W rozdziale pominięto zakres działania władzy wykonawczej i sądowniczej, gdyż nie

jest ona przedmiotem niniejszych rozważań.

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie cechy posiada norma prawna?
2.  Jakie muszą być spełnione warunki, by norma prawna zaczęła obowiązywać?
3.  Jaka jest różnica między normą prawną a przepisem prawnym?
4.  Jakie organy państwowe sprawują w  Polsce władzę ustawodawczą?
5.  Jakie źródła prawa wymienia Konstytucja?
6.  Kto może być inicjatorem ustawy?
7.  Jakie ważne problemy  reguluje Konstytucja RP?
8.  Na czym polega równość wobec prawa?
9.  Na czym polega wolność i nietykalność osobista?
10.  Jakie znasz podstawowe obowiązki obywatelskie?
11.  Jakie są kolejne etapy procedury tworzenia ustawy?
12.  Jakie możliwości wniesienia skargi na łamanie praw człowieka ma obywatel ?
13.  Jakie dokumenty prawne  dotyczą praw człowieka?
14.  Jakie dokumenty prawne dotyczące praw człowieka obowiązują w Unii Europejskiej?

,,Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego’’

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Analiza budowy aktów prawnych:

a) preambuła lub wstęp,
b) część normatywna aktu (treść, przepisy uchylone, delegacja na opracowanie przepisu

niższego rangą),

c)  przepisy końcowe i uchylające,
d)  treść ostatniego artykułu,
e)  ilość wprowadzonych poprawek.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) zapoznać się z budową znajdujących się w wyposażeniu stanowiska pracy aktów

prawnych zwracając uwagę na problemy zawarte w treści ćwiczenia,

2) wpisać w krótkiej formie uwagi do poszczególnych poleceń,
3) wpisać w krótkiej formie odpowiedzi na pytanie: Czego dotyczą wymienione części aktu

prawnego?

4)  uogólnić treść zapisów i podać wnioski,
5)  zaprezentować wykonane ćwiczenie,
6)  zaznaczyć i poprawić błędy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

tekst Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 r,

−

tekst Konwencji Prawa Dziecka,

−

tekst dowolnej ustawy, np.: o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń
Społecznych, o systemie oświaty, Kodeks cywilny,

−

tekst dowolnego rozporządzenia ministra,

−

kartki papieru, zeszyt,

−

ołówek, długopis.

Ćwiczenie 2

Na podstawie Konstytucji RP z 1997 r. wypisz wolności i prawa człowieka i obywatela.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  przeczytać artykuły (30- 86) Konstytucji RP z 1997 r.
2)  wypisać numery artykułów dotyczących wolności i praw człowieka i obywatela,
3)  wpisać w krótkiej formie prawo do tabeli według załączonego wzoru.

Prawa człowieka

Numer
art.

Prawa obywatela

Numer
art.

Np.
ochrona własności

Np.
Prawo wyborcze

99,
127 ust.3

4)  dokonać oceny poprawności zapisu i estetyki wykonania ćwiczenia,
5)  zaprezentować wykonane ćwiczenie,
6)  wykonać korektę i poprawić błędy.

,,Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego’’

Wyposażenie stanowiska pracy:
–

tekst Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 r.,

–

folia, flamastry, grafoskop, ekran lub wyposażenie do prezentacji komputerowej,

–

kartki papieru, zeszyt,

–

ołówek, długopis.

Ćwiczenie 3

Na podstawie Konstytucji RP z 1997 r. dokonaj klasyfikacji praw człowieka i obywatela.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  przeczytać artykuły (30- 86) Konstytucji RP,
2)  wypisać numery artykułów wskazanych w ćwiczeniu,
3)  wpisać w krótkiej formie prawa do tabeli według załączonego wzoru

prawa ogólne

prawa osobiste

prawa polityczne

prawa ekonomiczne,

socjalne, kulturalne

Np.
równość wobec
prawa

Np.
wolność sumienia
i wyznania

Np.
wolność zrzeszania
się

Np.
prawo do ochrony
zdrowia.

4)  dokonać oceny poprawności zapisu i estetyki wykonania ćwiczenia,
5)  zaprezentować wykonane ćwiczenie,
6)  wykonać korektę błędów.

Wyposażenie stanowiska pracy:
–

tekst Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,

–

folia, flamastry, grafoskop, ekran lub wyposażenie do prezentacji komputerowej,

–

kartki papieru, zeszyt,

–

ołówek, długopis.

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:
1) wymienić prawa cywilne dzieci określone w Konstytucji Rzeczypospolitej

Polskiej ?

2)  określić, na podstawie aktu prawnego, termin jego wejścia w życie?
3)  wymienić warunki otrzymania obywatelstwa polskiego?
4)  opisać budowę aktu prawnego?
5)  wymienić główne rozdziały Konstytucji RP?
6)  wymienić rodzaje aktów prawnych wydawanych przez Prezydenta RP?
7)  wymienić prawa osobiste obywatela określone w Konstytucji  RP?

8) wymienić prawa człowieka i obywatela określone w Konstytucji RP?

Tak













Nie













,,Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego’’

4.2. Prawa dziecka i rodziny

4.2.1. Materiał nauczania

Historia tworzenia praw dziecka nie jest długa. Pomijając zapisy o obronie praw dziecka

na  kartach  starohinduskiego  poematu  ,,Rigweda”,  czy  zakaz  zabijania  i  porzucania  dziecka
wprowadzony  w  365  r  w  Rzymie  przez  cesarza  Walentyniana  I,  prawa  dzieci  przez  wieki
regulowane  były  głównie  normami  religijnymi oraz  zwyczajowymi.  Dominowało  ojcowskie
prawo karania dzieci i decydowania w istotnych dla niego sprawach.

Warte odnotowania zmiany w tym zakresie wprowadził I Międzynarodowy Kongres

Opieki  nad  Dzieckiem,  który  odbył  się  w  1913  r  w  Belgii.  Jego  staraniem  powstał
Międzynarodowy  Związek  Pomocy  Dzieciom,  który  w  1923  r.  przyjął  uchwałę  zwaną
Deklaracją  Praw  Dziecka.  Deklaracja  została  przyjęta  przez  Ligę  Narodów.  Preambuła
Deklaracji  zawierała  bardzo  ważne  stwierdzenia:  ,,mężczyźni  i  kobiety  wszystkich  narodów
uznają, że ludzkość powinna dać dziecku wszystko, co posiada najlepszego  i  stwierdzają, że
ciążą  na  nich,  bez  względu  na  rasę,  narodowość  i wyznanie  –  wyspecyfikowane  następnie  –
obowiązki”. W myśl Deklaracji najwyższym dobrem jest dziecko.

Kolejnym krokiem w kierunku poszerzania praw dziecka była Deklaracja Praw Dziecka

ONZ z 1959 r. W 10 punktach Deklaracji zawarto istotne prawa dzieci:
1.  równość wszystkich dzieci,
2.  ochrona prawna,
3.  prawo do nazwiska i obywatelstwa,
4.  możliwość korzystania z opieki socjalnej,
5.  miłość i zrozumienie jako podstawa rozwoju,
6.  bezpłatna nauka na poziomie minimum podstawowym,
7.  wychowanie w duchu pokoju, braterstwa i tolerancji,
8.  ochrona przed zaniedbaniem, wyzyskiem, okrucieństwem,
9.  szczególna opieka nad dziećmi specjalnej troski,
10.  pierwszeństwo w zakresie otrzymywania wszelkiej ochrony i pomocy.

W listopadzie 1989 r. Organizacja Narodów Zjednoczonych uchwaliła Konwencję

Praw Dziecka. Dokument dotyczy dzieci i młodzieży od chwili poczęcia aż do lat 18.
Reguluje status prawny i społeczny dziecka. Traktuje dziecko jako podmiot praw i wolności,
a nie jako przedmiot ochrony. Szczególną uwagę poświęca dzieciom niepełnosprawnym. Nie
zapomniano o dużej grupie dzieci uchodźców. Główne założenia dokumentu zawarte są
w Preambule:
–

dziecko jako istota ludzka posiada swoją godność i wartość,

–

dziecko, zgodnie z zapisem Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, ma prawo do
szczególnej troski oraz korzystania z zawartych w niej praw i wolności.,

–

dziecko, ze względu na swoją niedojrzałość fizyczną oraz umysłową wymaga szczególnej
opieki i troski, w tym ochrony prawnej,

–

dziecko powinno wychowywać się w rodzinie,

–

dziecko powinno być przez państwo otoczone niezbędną ochroną i wsparciem,

–

dziecko powinno być przygotowane do życia w społeczeństwie w duchu ideałów
zawartych w Karcie Narodów Zjednoczonych,

–

w sytuacjach nadzwyczajnych i w czasie konfliktów zbrojnych dzieci powinny być objęte
szczególną ochroną.

Wymienione w artykułach Konwencji Prawa Dziecka prawa można ująć w następujące

grupy:
–

prawa i wolności osobiste,

–

prawa socjalne,

,,Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego’’

–

prawa kulturalne,

–

prawa polityczne.
Polska, jako jedno z pierwszych państw, podpisała Konwencję 30 kwietnia 1991 r.

Zgodnie z art. 51 Konwencji złożyła zastrzeżenia i dwie deklaracje. Dotyczą one rozbieżności
treści kilku artykułów Konwencji z Konstytucją RP i Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym.
Treści Konwencji Prawa Dziecka są przedmiotem ćwiczeń.

Podstawowy dokument, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, kilkakrotnie wymienia

rodzinę w kontekście przysługujących jej szczególnych praw i należnej ochrony.

Art.18 Konstytucji podaje ,,Małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny, rodzina,

macierzyństwo i rodzicielstwo znajdują się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej”.
Rodziny dotyczą też art.: 48, 71, 72 Konstytucji RP.

Drugim ważnym dokumentem dotyczącym praw dziecka i rodziny, powstałym

z delegacji Konstytucji, jest Kodeks rodzinny i opiekuńczy – ustawa z dnia 25 lutego 1964 r.,
wielokrotnie nowelizowana. Ustawa szczegółowo zajmuje się problemami:
–

małżeństwa (zawarcie, prawa i obowiązki małżonków, wspólność ustawowa, ustanie
małżeństwa, ustanie wspólnoty ustawowej, separacja),

–

pokrewieństwem (stosunkami między rodzicami i dziećmi, władza rodzicielska,
przysposobienie, obowiązki alimentacyjne),

–

opieką i kuratelą (ustanowienie opieki lub z niej zwolnienie, sprawowanie opieki,
sprawowanie opieki nad ubezwłasnowolnionym , kuratela).

Kodeks  jest  szczególnie  ważny  i  ma  zastosowanie  wtedy,  gdy  wystąpią  problemy  rodzinne,
rodzice  się  rozwodzą,  dziecko  traci  jednego  lub  dwoje rodziców  i  o  jego  losie  decyduje  sąd
rodzinny i opiekuńczy.

Pisząc o prawach dziecka trudno nie wspomnieć o sytuacji, gdy w rodzinie łamane są

prawa  dziecka,  a  dziecko  narażone  jest  na  przemoc.  Wynika  ona  z  nadużywania  władzy
rodzicielskiej,  zaniedbywania  obowiązków  wobec  dzieci  i  coraz  częściej  -  przemocy
seksualnej. W każdym przypadku, gdy widzimy, że dziecku staje się krzywda, staramy się, by
tę  sytuację  jak  najszybciej  przerwać.  W  sytuacjach  drastycznych  zawiadamiamy  wydział
rodzinny i nieletnich sądu rejonowego oraz prokuraturę. Pomocne rodzinie będą instytucje:
Komitet  Ochrony  Praw  Dziecka,  Ogólnopolskie  Pogotowie  dla  Ofiar  Przemocy  w  Rodzinie
,,Niebieska  Linia”,  Ośrodek  Interwencji  Kryzysowej  itp.  Więcej  adresów  i  telefonów  na
terenie całej Polski znajdziesz pod adresem: www.dzieckoswiadek.fdn.pl

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie dokumenty prawne są źródłem praw dziecka i rodziny?
2.  Jakiego charakteru są prawa dzieci zapisane w Konwencji Prawa Dziecka?
3.  W jaki sposób zabezpiecza prawa dzieci Kodeks rodzinny i opiekuńczy?

4. Jakie dodatkowe prawa przypisano w Konwencji dziecku niepełnosprawnemu
fizycznie i psychicznie?

5.  Jakie instytucje państwowe i społeczne stoją na straży przestrzegania praw dziecka?
6.  Jakie instytucje stoją na straży praw człowieka?
7.  Jakie  instytucje  służą  pomocą  krzywdzonym  w  sytuacji  wystąpienia  przemocy

w rodzinie?

8. Jakie prawa dzieci zapisane są w Konstytucji RP?

,,Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego’’

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1.

Wyszukaj w Konwencji o Prawach Dziecka te artykuły, które dotyczą praw cywilnych

dzieci.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  przeczytać artykuły Konwencji Prawa Dziecka,
2)  wypisać numery artykułów dotyczących praw cywilnych dzieci,
3)  wpisać prawo, używając krótkiej formy zapisu,
4)  dokonać poprawnych i estetycznych zapisów,
5)  zaprezentować wykonane ćwiczenie,
6)  zaznaczyć i poprawić błędy.

Wyposażenie stanowiska pracy:
–

tekst Konwencji o Prawach Dziecka,

–

folia, mazaki, grafoskop, ekran lub sprzęt do prezentacji komputerowej,

–

kartki papieru, zeszyt,

–

ołówek, długopis.

Ćwiczenie 2.

Wyszukaj w Konwencji Prawa Dziecka oraz Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym

artykuły dotyczące odpowiedzialności za wychowanie dzieci. Przeanalizuj ich treść i zapisz
wnioski.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  przeczytać Konwencję o Prawach Dziecka,
2)  wypisać artykuły określające odpowiedzialnych za wychowanie dziecka,
3)  wypisać  z  Kodeksu  rodzinnego  i  opiekuńczego  artykuły  dotyczące  tego  samego

problemu,

4) porównać wypisane artykuły i zapisać wnioski,
5) odpowiedzieć na pytanie: Czy Rzeczypospolita Polska stosuje w tym zakresie Konwencję

o Prawach Dziecka?

6)  zaprezentować wykonane ćwiczenie,
7)  przeprowadzić dyskusję na temat praw dziecka w rodzinie,
8)  zaznaczyć i poprawić błędy,

Wyposażenie stanowiska pracy:
–

tekst Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,

–

tekst Konwencji o Prawach Dziecka,

–

folia, flamastry, grafoskop, ekran lub wyposażenie do prezentacji komputerowej,

–

kartki papieru, zeszyt,

–

ołówek, długopis.

,,Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego’’

Ćwiczenie 3.

Na podstawie wywiadu z pracownikiem urzędu gminy odpowiedzialnym za oświatę ustal

stopień realizacji obowiązku szkolnego przez dzieci niepełnosprawne z tej gminy. Sformułuj
wnioski.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) przeczytać i wypisać z Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej artykuły dotyczące

problemów dzieci niepełnosprawnych,

2) przygotować zestaw pytań na spotkanie z pracownikiem urzędu gminy odpowiedzialnym

za sprawy oświaty,

3) przeprowadzić wywiad w oparciu o przygotowane pytania,
4) porównać wypisane artykuły Konstytucji RP z 1997 r. z wypowiedzią pracownika,

zapisać wnioski,

5) odpowiedzieć na pytanie: Czy, Twoim zdaniem, gmina A realizuje swoje zadania

w zakresie pomocy dzieciom niepełnosprawnym w realizacji obowiązku szkolnego?

6) zaprezentować wykonane ćwiczenie,
7) wykonać korektę błędów.

Wyposażenie stanowiska pracy:
–

tekst Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,

–

zestaw pytań skierowanych do pracownika urzędu gminy,

–

mikrofon, magnetowid ( kamera wideo),

–

kartki papieru, zeszyt,

–

ołówek, długopis.

Ćwiczenie 4

Napisz podanie zawiadamiające o przestępstwie wykorzystywania seksualnego dziecka.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) odnaleźć adresata pisma lub uzyskać takie informacje np. w Ośrodku Interwencji

Kryzysowej, Komitecie Ochrony Praw Dziecka itp.

2) napisać doniesienie o przestępstwie do Prokuratury Rejonowej w (na podstawie art. 304

kodeksu postępowania karnego),

3) napisać zawiadomienie o przestępstwie i prośbę o wgląd w sytuację dziecka do Wydziału

Rodzinnego i Nieletnich Sądu Rejonowego w miejscowości N,

4) zaprezentować wykonane ćwiczenie,
5) wykonać korektę błędów.

Pytania wspomagające planowanie czynności

1) Czy w pismach do sądu i prokuratury:
–

wpisałeś imię i nazwisko dziecka,

–

wskazałeś z imienia i nazwiska (lub osoby nieznanej z nazwiska i imienia) winnego,

–

krótko uzasadniłeś swoje przekonania o popełnieniu przestępstwa?

2) Czy podałeś swój adres i podpisałeś pisma?

,,Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego’’

Wyposażenie stanowiska pracy.

–

Kodeks rodzinny i opiekuńczy, Kodeks postępowania karnego,

–

wzory dokumentów formalno-prawnych,

–

kartki papieru formatu A4, zeszyt,

–

długopis.

4.2.4 Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wymienić prawa cywilne dzieci określone w Konwencji o Prawach

Dziecka?



2) określić źródła prawa rodzinnego i opiekuńczego?



3) scharakteryzować treści kodeksu rodzinnego i opiekuńczego?



4) napisać do prokuratury i sądu rejonowego doniesienie o przestępstwie?



5) porównać zapisy w dwóch aktach prawnych o różnej randze?



6) odnaleźć przepisy wykonawcze do Konstytucji RP określające zakres

działania Rzecznika Praw Obywatelskich?



7) odczytać w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym warunki adopcji?



8) odnaleźć uregulowania prawne dotyczące pomocy dzieciom

niepełnosprawnym?



,,Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego’’

4.3. System ubezpieczeń społecznych i zdrowotnych w Polsce

4.3.1. Materiał nauczania

Ubezpieczenia zdrowotne

Artykuł 67 i 68 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej gwarantuje każdemu obywatelowi

prawo do opieki socjalnej i do ochrony zdrowia. Istniejący w Polsce system opieki
zdrowotnej ma na celu zapobieganie, wykrywanie i zwalczanie chorób oraz prowadzenie
profilaktyki z zakresu oświaty zdrowotnej.

Od 1999 r. system ubezpieczeń zdrowotnych uległ radykalnej zmianie. Dotychczasowe

utrzymywanie opieki zdrowotnej z budżetu państwa zastąpiono finansowaniem ze składek
ubezpieczonych.

Najważniejszymi dokumentami regulującymi kwestie ubezpieczenia zdrowotnego

i ubezpieczenia społecznego są:
–

Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych,

–

Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze
środków publicznych,

–

Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń
Społecznych,

–

Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników,

–

Ustawa z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej.

Uczestników systemu można podzielić na następujące kategorie:
1. świadczeniobiorców - czyli pacjentów,
2. instytucję ubezpieczenia zdrowotnego pełniącą funkcję płatnika - czyli Narodowy

Fundusz Zdrowia.

3. świadczeniodawców:
–

zakłady opieki zdrowotnej,

–

praktyki lekarskie, lekarsko-dentystyczne, pielęgniarskie oraz położnych,

–

apteki,

–

innych świadczeniodawców.

4. organy kontroli i nadzoru:
–

Państwowa Inspekcja Sanitarna – SANEPID

–

Państwowa Inspekcja Farmaceutyczna,

–

Inspekcja Farmaceutyczna,

–

inspektorzy z wojewódzkiego centrum zdrowia publicznego, Ministerstwa Zdrowia.

5.  Ministerstwo Zdrowia, które wytycza kierunki polityki zdrowotnej kraju, kontroluje oraz
zatrudnia  konsultantów krajowych w poszczególnych specjalnościach medycznych.
Niektóre ministerstwa i organizacje rządowe posiadają swoje branżowe placówki opieki
zdrowotnej. Są to:

−

Ministerstwo Obrony Narodowej,

−

Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji,

−

Ministerstwo Sprawiedliwości,

−

Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego.

6. Jednostki samorządu terytorialnego ( gmina, powiat, województwo), które tworzą,
jako organ założycielski, przekształcają, nadają statut i likwidują SPZOZ.

,,Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego’’

Podstawy prawne funkcjonowania zakładów opieki zdrowotnej

Ustawa z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej w artykule 1 podaje

definicję zakładu opieki zdrowotnej:,,Zakład opieki zdrowotnej jest wyodrębnionym
organizacyjnie zespołem osób i środków majątkowych utworzonych i utrzymywanych w celu
udzielania świadczeń zdrowotnych i promocji zdrowia”.

Zakładem opieki zdrowotnej jest więc szpital, zakład opiekuńczo-leczniczy, zakład

pielęgnacyjno-opiekuńczy,  sanatorium,  prewentorium,  przychodnia,  ośrodek  zdrowia,
poradnia,  pogotowie  ratunkowe,  laboratorium  diagnostyczne,  pracownia  protetyki
stomatologicznej  i  ortodoncji,  zakład  rehabilitacji  leczniczej,  żłobek  oraz  inny  zakład
spełniający warunki podane w definicji.

Zakłady opieki zdrowotnej mogą być:

a) publiczne, utworzone przez:
–

ministra lub centralny organ administracji rządowej,

–

wojewodę,

–

jednostkę samorządu terytorialnego,

–

publiczną uczelnię medyczną lub badawczą w dziedzinie nauk medycznych.

b) niepubliczne, utworzone przez:
–

fundację, związek zawodowy, stowarzyszenie,

–

spółkę nie mającą osobowości prawnej,

–

kościół lub związek wyznaniowy,

–

zagraniczną osobę prawną lub fizyczną.

–

Ustawa z 27 sierpnia 2004 r. szczegółowo objaśnia zasady korzystania ze świadczeń:

–

osób ubezpieczonych,

–

,,świadczeniobiorców” (osoby posiadające obywatelstwo polskie i posiadające miejsce
zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, które są wymienione w ustawie o
pomocy społecznej),

–

osób  nie  posiadającym  obywatelstwa  polskiego,  którym  świadczenia  zdrowotne
udzielane  są  na  zasadach  określonych  w  przepisach  odrębnych  i  umowach
międzynarodowych.
Artykuł  5  Ustawy  jest  słowniczkiem  definiującym  45  terminów  występujących

w ustawie.
Ustawa określa obowiązki organów administracji rządowej i samorządowych w zakresie
opieki zdrowotnej, poczynając od gminy, a na ministrze do spraw zdrowia kończąc.
Ustawa wymienia następujące rodzaje świadczeń medycznych:
1) świadczenie opieki zdrowotnej - świadczenie zdrowotne, świadczenie zdrowotne

rzeczowe i świadczenie towarzyszące,

2) świadczenie gwarantowane - świadczenie opieki zdrowotnej finansowane w całości ze

środków publicznych, na zasadach i w trybie określonych w ustawie,

3) świadczenie specjalistyczne - świadczenie opieki zdrowotnej we wszystkich dziedzinach

medycyny z wyłączeniem świadczeń udzielanych w zakresie podstawowej opieki
zdrowotnej,

4) świadczenie zdrowotne rzeczowe - związane z procesem leczenia leki, wyroby

medyczne, w tym wyroby medyczne będące przedmiotami ortopedycznymi, i środki
pomocnicze,

5) świadczenie towarzyszące - zakwaterowanie i wyżywienie w zakładzie opieki zdrowotnej

całodobowej lub całodziennej oraz usługi transportu sanitarnego,

6) świadczenie wysokospecjalistyczne - świadczenie opieki zdrowotnej lub procedurę

medyczną spełniające łącznie następujące kryteria:
a) udzielenie świadczenia wymaga wysokiego poziomu zaawansowania technicznego

świadczeniodawcy i zaawansowanych umiejętności osób udzielających świadczenia,

b) koszt jednostkowy świadczenia jest wysoki,

,,Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego’’

Rodzaje usług medycznych finansowanych ze środków publicznych

Zgodnie z art. 15 Ustawy świadczeniobiorcy mają, na zasadach określonych w ustawie,

prawo do świadczeń opieki zdrowotnej, których celem jest zachowanie zdrowia, zapobieganie
chorobom i urazom, wczesne wykrywanie chorób, leczenie, pielęgnacja oraz zapobieganie
niepełnosprawności i jej ograniczanie.

Ustawa wymienia długą listę usług medycznych, które są finansowane ze środków

publicznych na zasadach i w zakresie określonym w ustawie, np.:
1)  badanie diagnostyczne, w tym medyczna diagnostyka laboratoryjna,
2)  świadczenia  na  rzecz  zachowania  zdrowia,  zapobiegania  chorobom  i  wczesnego

wykrywania chorób, w tym obowiązkowe szczepienia ochronne,

3)  podstawowa opieka zdrowotna,
4)  świadczenia w środowisku nauczania i wychowania,
5)  ambulatoryjne świadczenia specjalistyczne,
6)  rehabilitacja lecznicza,
7)  świadczenia stomatologiczne,
8)  leczenie szpitalne,
9)  świadczenia wysokospecjalistyczne,
10)  leczenie w domu chorego,
11)  badanie i terapia psychologiczna,
12)  badanie i terapia logopedyczna,
13)  świadczenia pielęgnacyjne i opiekuńcze, w tym opieka paliatywno - hospicyjna,
14)  pielęgnacja niepełnosprawnych i opieka nad nimi,
15)  opieka nad kobietą w okresie ciąży, porodu i połogu,
16)  opieka nad kobietą w okresie karmienia piersią,
17)  opieka  prenatalna  nad  płodem  i  opieka  nad  noworodkiem  oraz  wstępna  ocena  stanu

zdrowia i rozwoju niemowlęcia,

18)  opieka nad zdrowym dzieckiem, w tym ocena stanu zdrowia i rozwoju dziecka do lat 18,
19)  leczenie uzdrowiskowe,
20)  zaopatrzenie w produkty lecznicze, wyroby medyczne i środki pomocnicze,
21)  transport sanitarny,
22)  ratownictwo medyczne i szereg innych.

Na badania specjalistyczne należy mieć skierowanie od lekarza ubezpieczenia

zdrowotnego. W ustawie opisano całą procedurę rejestracji i oczekiwania na wizytę u lekarza
specjalisty.

Skierowanie na badanie specjalistyczne nie jest potrzebne do:

1)  ginekologa i położnika;
2)  dentysty;
3)  dermatologa;
4)  wenerologa;
5)  onkologa;
6)  okulisty;
7)  psychiatry;
8)  dla osób chorych na gruźlicę;
9)  dla osób zakażonych wirusem HIV;
10)  dla inwalidów wojennych i osób represjonowanych;
11)  dla

osób

uzależnionych

alkoholu,

środków odurzających i substancji

psychotropowych
-

w zakresie lecznictwa odwykowego.

Ustawa określa świadczenia, które należy opłacić w części oraz świadczenia, które nie są

opłacane ze środków publicznych.

,,Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego’’

Rodzaje usług medycznych, które nie są opłacane ze środków publicznych
1) szczepienia ochronne nie wchodzące w zakres obowiązkowych szczepień ochronnych,
2) zabiegi chirurgii plastycznej i zabiegi kosmetyczne w przypadkach nie będących

następstwem wady wrodzonej, urazu, choroby lub następstw jej leczenia,

3) operacje zmiany płci,
4) świadczenia w zakresie akupunktury, z wyjątkiem świadczeń udzielanych w leczeniu

bólu przewlekłego,

5) zabiegi przyrodolecznicze i rehabilitacyjne w szpitalach uzdrowiskowych, sanatoriach

uzdrowiskowych i ambulatoryjnym lecznictwie uzdrowiskowym nie związane z chorobą
podstawową będącą bezpośrednią przyczyną skierowania na leczenie uzdrowiskowe,

6) poradnictwo seksuologiczne w zakresie ambulatoryjnej opieki specjalistycznej,

z wyłączeniem osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności,

7)  poradnictwo psychoanalityczne,
8)  ozonoterapia,
9)  autoszczepionki,
10)  magnetoterapia z zastosowaniem stałego pola magnetycznego,
11)  laseropunktura,
12)  akupresura,
13)  zooterapia,
14)  diagnostyka i terapia z zakresu medycyny niekonwencjonalnej, ludowej, orientalnej,
15)  świadczenia opieki zdrowotnej w zakresie układu nerwowego,
16)  świadczenia opieki zdrowotnej w zakresie układu wydzielania wewnętrznego,
17)  świadczenia opieki zdrowotnej w zakresie gałki ocznej: chirurgia refrakcyjna w korekcie

wad wzroku, stymulacja laserowa plamki żółtej, alloplastyka tętnic skroniowych,

18) świadczenia opieki zdrowotnej w zakresie układu sercowo-naczyniowego - wszczepienie

defibrylatora dwujamowego z funkcją defibrylacji przedsionkowej i komorowej,

19) świadczenia opieki zdrowotnej w zakresie układu krwiotwórczego i limfatycznego -

bankowanie własnej krwi pępowinowej noworodka i wiele innych świadczeń
wymienionych w załączonym do ustawy wykazie.
Wymienione świadczenia medyczne dotyczą wszystkich ubezpieczonych, w tym

rolników.
Ustawa wymienia również świadczenia zdrowotne oraz zasady ustalania częściowej za nie
odpłatności. W podobny sposób potraktowano odpłatność za leki.
Do organizacji świadczeń zdrowotnych finansowanych ze środków publicznych został
powołany: Narodowy Fundusz Zdrowia.

Narodowy Fundusz Zdrowia

Organizacja Narodowego Funduszu Zdrowia
1. Narodowy Fundusz Zdrowia jest państwową jednostką organizacyjną posiadającą

osobowość prawną.

2.  W skład Funduszu wchodzą:
1)  centrala Funduszu;
2)  oddziały wojewódzkie Funduszu.
3.  Siedzibą Funduszu jest miasto stołeczne Warszawa.
4.  W centrali Funduszu oraz w oddziałach wojewódzkich Funduszu tworzy się komórki

organizacyjne do spraw służb mundurowych.

5. Oddziały wojewódzkie Funduszu tworzone są zgodnie z podziałem terytorialnym

państwa.
W oddziałach wojewódzkich mogą być tworzone placówki terenowe na zasadach
określonych w statucie Funduszu.

,,Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego’’

6.  Fundusz działa na podstawie ustawy i statutu nadanego przez Prezesa Rady Ministrów.
7.  Fundusz zarządza środkami finansowymi, głównie pochodzącymi ze składek.
8.  W  zakresie  środków  pochodzących  ze  składek  na  ubezpieczenie  zdrowotne  Fundusz

działa w imieniu własnym na rzecz ubezpieczonych oraz osób uprawnionych do tych
świadczeń.

Środki finansowe Funduszu pochodzą z następujących źródeł (art.116):
1)  należnych składek na ubezpieczenie zdrowotne;
2)  odsetek od nieopłaconych w terminie składek na ubezpieczenie zdrowotne;
3)  darowizn i zapisów;
4)  zadań zleconych w zakresie określonym w ustawie;
5)  kredytów i pożyczek;
6)  dotacji, w tym z dotacji celowej przeznaczonej na finansowanie  zadań
7)  z tytułu roszczeń regresowych;
8)  dochodów z lokat;
9)  innych źródeł.
Środki finansowe Prezes Funduszu przeznacza na (art.117):
1)  finansowanie świadczeń opieki zdrowotnej dla ubezpieczonych;
2)  finansowanie świadczeń opieki zdrowotnej dla osób uprawnionych do tych świadczeń na

podstawie przepisów o koordynacji;

3) finansowanie wydatków na refundację leków, wyrobów medycznych, przedmiotów

ortopedycznych i środków pomocniczych;

4) finansowanie działalności Funduszu, w szczególności finansowanie wydatków

inwestycyjnych, wydatków związanych z utrzymaniem nieruchomości, wynagrodzeń
wraz z pochodnymi, diet i kosztów podróży;

5)  finansowanie poboru i ewidencji składek na ubezpieczenie zdrowotne;
6)  spłatę kredytów i pożyczek wraz z odsetkami;
7)  wypłatę odszkodowań;
8)  inne wydatki.
Zakres działania Funduszu

Do zakresu działania Funduszu należy:

1) określanie jakości i dostępności oraz analiza kosztów świadczeń opieki zdrowotnej

w zakresie niezbędnym dla prawidłowego zawierania umów o udzielanie świadczeń
opieki zdrowotnej;

2) przeprowadzanie konkursów ofert, rokowań i zawieranie umów o udzielanie świadczeń

opieki zdrowotnej, a także monitorowanie ich realizacji i rozliczanie;

3) finansowanie świadczeń opieki zdrowotnej udzielanych świadczeniobiorcom innym niż

ubezpieczeni;

4) opracowywanie, wdrażanie, realizowanie i finansowanie programów zdrowotnych;
5) wykonywanie zadań zleconych, w tym finansowanych przez ministra właściwego do

spraw zdrowia, w szczególności realizacja programów zdrowotnych;

6)  monitorowanie ordynacji lekarskich;
7)  prowadzenie Centralnego Wykazu Ubezpieczonych;
9)  prowadzenie wydawniczej działalności promocyjnej i informacyjnej w zakresie promocji

i ochrony zdrowia.

Zadania dyrektora oddziału wojewódzkiego Funduszu:
1) efektywne i bezpieczne gospodarowanie środkami finansowymi oddziału wojewódzkiego

Funduszu;

2) przygotowanie i przedstawianie radzie oddziału wojewódzkiego Funduszu corocznych

prognoz wpływów i wydatków;

3) przygotowywanie projektu planu finansowego oddziału wojewódzkiego Funduszu;

,,Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego’’

4) sporządzanie projektu planu pracy oddziału wojewódzkiego Funduszu;
5) realizacja planu finansowego oddziału wojewódzkiego Funduszu i planu pracy oddziału

wojewódzkiego Funduszu;

6) sporządzanie sprawozdania z wykonania planu finansowego oddziału wojewódzkiego

Funduszu za dany rok;

7) sporządzanie okresowych i rocznych sprawozdań z działalności oddziału wojewódzkiego

Funduszu;

8) przeprowadzanie postępowań o zawarcie umów o udzielanie świadczeń opieki

zdrowotnej, w tym świadczeń wysokospecjalistycznych;

9) dokonywanie wyboru realizatorów programów zdrowotnych, w tym w imieniu danego

ministra;

10) zawieranie i rozliczanie umów o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej, w tym

świadczeń wysokospecjalistycznych, oraz zawieranie i rozliczanie umów o realizację
programów zdrowotnych.

Zawieranie umów ze świadczeniodawcami

Zawieranie przez Fundusz umów o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej odbywa się

po przeprowadzeniu postępowania w trybie konkursu ofert albo rokowań.
Prezes Funduszu określa:
1) przedmiot postępowania w sprawie zawarcia umowy o udzielanie świadczeń opieki

zdrowotnej;

2) kryteria oceny ofert;
3) warunki wymagane od świadczeniodawców.

Kryteria oceny ofert i warunki wymagane od świadczeniodawców są jawne i nie

podlegają zmianie w toku postępowania.

Do zawierania umów o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej nie stosuje się przepisów

o zamówieniach publicznych, stosuje się przepisy kodeksu cywilnego.

Zasady prowadzenia rokowań, wyboru ofert szczegółowo określa Ustawa.
Świadczeniodawcy muszą spełniać określone warunki, np.

Lekarz  podstawowej  opieki  zdrowotnej,  z  którym  Fundusz  zawarł  umowę  o  udzielanie
świadczeń opieki zdrowotnej, który jest zatrudniony lub wykonuje zawód u świadczeniodawcy,
z  którym  Fundusz  zawarł  umowę  o  udzielanie  świadczeń  podstawowej  opieki  zdrowotnej
powinien:
a)  posiadać  specjalizację,  co  najmniej pierwszego  stopnia w dziedzinie  medycyny  ogólnej,

chorób wewnętrznych lub pediatrii lub

b) posiadać tytuł specjalisty w dziedzinie medycyny rodzinnej, chorób wewnętrznych lub

pediatrii.

Świadczeniodawcą może być:
a) zakład opieki zdrowotnej wykonujący zadania określone w jego statucie, grupową

praktykę lekarską, grupową praktykę pielęgniarek lub położnych, osobę wykonującą
zawód medyczny w ramach indywidualnej praktyki lub indywidualnej specjalistycznej
praktyki,

b) osoba fizyczna inna niż wymieniona w lit. a, która uzyskała fachowe uprawnienia do

udzielania świadczeń zdrowotnych i udziela ich w ramach wykonywanej działalności
gospodarczej,

c) jednostka budżetowa tworzona i nadzorowaną przez Ministra Obrony Narodowej,

ministra właściwego do spraw wewnętrznych lub Ministra Sprawiedliwości, posiadająca
w strukturze organizacyjnej ambulatorium, ambulatorium z izbą chorych lub lekarza
podstawowej opieki zdrowotnej,

d) podmiot realizujący czynności z zakresu zaopatrzenia w środki pomocnicze i wyroby

medyczne będące przedmiotami ortopedy.

,,Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego’’

Świadczeniodawcami mogą być zakłady publiczne i niepubliczne, lekarze i personel
medyczny prowadzący prywatną praktykę medyczną.

Ustawa o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych

przewiduje również sankcje karne (do 5000 zł) za brak zgłoszenia osoby do powszechnego
ubezpieczenia, zwłokę w płaceniu składek lub udaremnianie kontroli.

Powyżej zacytowano najistotniejsze postanowienia ustawy, natomiast zainteresowanych

szczegółami odsyłam do źródła.
Usługi świadczone za częściową lub całkowitą odpłatnością

Publiczne zakłady opieki zdrowotnej udzielają świadczeń zdrowotnych finansowanych ze

środków  publicznych  osobom  ubezpieczonym  lub  nie  ubezpieczonym  nieodpłatnie,  za
częściową odpłatnością lub całkowitą odpłatnością (zgodnie z zasadami ustalonymi w ustawie
z  dnia  27  sierpnia  2004  r.  o  świadczeniach  opieki  zdrowotnej  finansowanych  ze  środków
publicznych). Przy ustalaniu wysokości opłaty za świadczenia zdrowotne płatne w całości lub
częściowo  osobom  ubezpieczonym  stosuje  się  ceny  urzędowe,  natomiast  osobom  nie
ubezpieczonym ceny ustala kierownik zakładu opieki zdrowotnej, w którym świadczenie jest
udzielane.    Dla  osób  przebywających  z  zakładach  opiekuńczo-leczniczych  i  pielęgnacyjno-
opiekuńczych  ustala  się  miesięczną  wysokość  odpowiadającą  250%  najniższej  emerytury
(dzieci  200%),  przy  czym  kwota  ta  nie  może  być  wyższa  niż  kwota  70%  miesięcznego
dochodu pacjenta (dzieci – 70% dochodu na jedną osobę w rodzinie). Opłaty za pobyt dziecka
w żłobku ustala, według cen umownych, podmiot, który go utworzył.

Niezależnie od placówek NFZ funkcjonują niepubliczne zakłady opieki zdrowotnej,

prywatne gabinety, poradnie, spółdzielnie lekarskie, które świadczą usługi medyczne
odpłatnie.

Większość

usług

medycznych

przez

nie

świadczonych to usługi

wysokospecjalistyczne, na które jest bardzo długi czas oczekiwania w placówkach NFZ lub
usługi nie podlegające pod NFZ.
Prawa pacjenta

Pacjent korzystający ze świadczeń NFZ ma prawo do:

–

świadczeń medycznych o wysokim stopniu wiedzy medycznej oraz dostępu do
takich świadczeń,

–

informacji o stanie swego zdrowia,

–

intymności i poszanowania godności w czasie udzielania świadczeń zdrowotnych,
wyboru świadczenie lub rezygnacji z niego, po uzyskaniu odpowiedniej informacji,

–

umierania w spokoju i godności.
Pacjent przebywający na całodziennym lub całodobowym leczeniu ma prawo do:

–

dodatkowej opieki pielęgnacyjnej sprawowanej przez osobę bliską lub przez siebie
wybraną,

–

kontaktu osobistego, telefonicznego lub korespondencyjnego z osobami z zewnątrz,

–

opieki duszpasterskiej.

Zainteresowanych szczegółami wymienionych ustaw odsyłam do źródła.

Ubezpieczenia społeczne

Ubezpieczenia społeczne obejmują:

–

ubezpieczenie emerytalne,

–

ubezpieczenie rentowe,

–

ubezpieczenie chorobowe,

–

ubezpieczenie wypadkowe.
Ubezpieczenia społeczne reguluje Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych oraz ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach
z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

,,Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego’’

Druga  z  wymienionych  ustaw  nie  zawiera  warunków  nabywania  prawa  do  świadczeń
pieniężnych  przysługujących  z  ubezpieczenia  z  tytułu  wypadków  przy  pracy  lub  choroby
zawodowej oraz wysokości tych świadczeń. Określają je odrębne przepisy.
Ustawa  17  grudnia  1998  r.  o  emeryturach  i  rentach  z  Funduszu  Ubezpieczeń  Społecznych.
szczegółowo określa:
–

usługi świadczone przez ZUS,

–

okresy uwzględniane przy ustalaniu prawa do świadczeń,

–

ocenę i świadczenia w czasie niezdolności do pracy,

–

podstawę wymiaru emerytur i rent,

–

zasady obliczania rent i emerytur dla osób urodzonych przed i po 31 grudnia 1948 r.

–

zasady obliczania stażu pracy do emerytur i rent dla górników, kolejarzy, pracowników
niektórych urzędów i organów bezpieczeństwa publicznego,

–

zasady obliczania emerytur i rent,

–

terminy wypłaty świadczeń,

–

zasady wypłaty świadczeń oraz sankcje w stosunku do osób pobierających nienależnie
świadczenia.
Ustawa podaje, dla osób urodzonych po 31 grudnia 1948 r, zasady obliczania kapitału

początkowego i  sposoby  jego waloryzacji oraz sposób obliczania  emerytury według  nowych
zasad.  Raz  do  roku  ZUS  przekazuje  ubezpieczonym  informacje    o  stanie  indywidualnego
konta.
Ustawa obejmuje następujące świadczenia:
1)  emeryturę,
2)  rentę z tytułu niezdolności do pracy, w tym rentę szkoleniową,
3)  rentę rodzinną,
4)  dodatek pielęgnacyjny,
5)  dodatek do renty rodzinnej dla sieroty zupełnej,
6)  zasiłek pogrzebowy.

Zasady przyznawania świadczeń emerytalno-rentowych rolnikom określa ustawa z dnia

20  grudnia  1990  r.  o  ubezpieczeniu  społecznym  rolników  (D.U.  z  1998  r.  Nr  7,  poz.  25
z  późn.  zm.)    Ustawa  wielokrotnie  nowelizowana.  Zmiany  obowiązujące  od  2  maja  2004  r.
dają  prawo  do  ubezpieczenia  w  KRUS  obywatelom  państw  członkowskich  UE,
podejmującym  osobiście  i  na  własny  rachunek  działalność  rolniczą  w  gospodarstwie
położonym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Osoby zainteresowane szczególnymi przyznawania i obliczenia świadczeń emerytalnych

i rentowych odsyłam do Ustaw.

Fundusze emerytalne

Osoby urodzone po 31 grudnia 1948 r. (z pewnymi wyjątkami określonymi w ustawie),

mogą korzystać z następujących form zabezpieczenia sobie emerytury:
Filar  I  –  fundusz  emerytalny  zarządzany  tylko  przez  Zakład  Ubezpieczeń  Społecznych.
Każdy z ubezpieczonych posiada w tym funduszu swój indywidualny rachunek.
Filar  II  to  kilkanaście  funduszy  emerytalnych,  z  których  każdy  zarządzany  jest  przez
komercyjne  powszechne towarzystwo emerytalne. Składka w tym filarze wynosi 7,3% płacy.
Przynależność do I lub II filaru jest obowiązkowa. Wybór Otwartego Funduszu Emerytalnego
następuje  w  ciągu  7  dni  po  rozpoczęciu  pracy,  w  przeciwnym  wypadku  fundusz  wybiera
ZUS.  Wysokość  pobieranej  emerytury  jest  zależna  od  wysokości  wpłaconych  składek.  Dla
osób, które zarabiają mało ustawodawca ustalił minimalną kwotę emerytury,  która może być
wyższa od kwoty obliczonej na podstawie składek.
Filar  III  –  dobrowolne  dodatkowe  oszczędności  gromadzone  w  ramach  pracowniczych
programów emerytalnych lub Indywidualnych Kont Emerytalnych. Stanowią one dodatkowe

,,Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego’’

zabezpieczenie finansowe na emeryturze lub zabezpieczenie finansowe rodziny w przypadku
śmierci uczestnika programu IKE. Może on mieć 4 formy:
1)  fundusz inwestycyjny,
2)  papiery wartościowe,
3)  ubezpieczenie na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym,
4)  rachunek bankowy.
Zaletą wpłat indywidualnych na IKE jest to, że:
–

objęte są ulgą podatkową (w 2005 r. maksymalna kwota wpłat na IKE zwolniona
z podatku od dochodów kapitałowych wynosiła 3635 zł.),

–

zyski zwolnione z podatku od dochodów kapitałowych,

–

brak podatku od darowizn i spadków.

Aby założyć IKE należy zawrzeć umowę z jedną z następujących instytucji:
1)  fundusz inwestycyjny,
2)  biuro maklerskie,
3)  zakład ubezpieczeń,
4)  bank.

W zależności od wyników inwestycyjnych funduszu wpłacane składki mogą mieć różną

stopę  waloryzacji.  Przed  podjęciem  decyzji  o  wyborze  Otwartego  Funduszu  Emerytalnego
czy  Indywidualnego  Konta  Emerytalnego  należy  sprawdzić  wyniki  inwestycyjne,  strategie
inwestycyjne,  akcjonariat,  kapitały  własne,  pobierane  opłaty  za  zarządzanie  obowiązujące
w danym funduszu.

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie podstawowe akty prawne regulują sprawy opieki medycznej?
2.  Jakie rodzaje usług medycznych są finansowane z NFZ ?
3.  Jakie są zasady zawierania umów o usługi medyczne ?
4.  Jakie szczególne uprawnienia mają Honorowi Dawcy Krwi?
5.  W jakich przypadkach osoba ubezpieczona ponosi koszta badań lekarskich?
6.  Czy znasz prawa pacjenta?
7.  Kto może założyć zakład opieki zdrowotnej?
8.  Czy  potrafisz  wymienić  10  zakładów  opieki  zdrowotnej  świadczących  różnego  typu

usługi zdrowotne?

9. Jakie świadczenia gwarantuje ustawa emerytalna?
10. Który filar ubezpieczenia emerytalnego obsługiwany jest przez otwarte fundusze

emerytalne?

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1.

W oparciu o ustawę o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków

publicznych ustal procedurę załatwienia prośby o skierowanie na leczenie poza granicami
kraju.

Sposób wykonania ćwiczenia

,,Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego’’

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) wybrać i przeczytać odpowiedni rozdział ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej

finansowanych ze środków publicznych,

2)  wypisać te artykuły ustawy, które dotyczą skierowania na leczenie za granicą,
3)  ustalić sposób postępowania, by skierowanie otrzymać,
4)  dokonać poprawnych i estetycznych zapisów,
5)  zaprezentować wykonane ćwiczenie,
6)  wykonać korektę błędów.

Wyposażenie stanowiska pracy:
–

tekst ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków
publicznych,

–

kartki papieru, zeszyt,

–

ołówek, długopis.

Ćwiczenie 2.

Ustal usługi medyczne, za które częściowy koszt ponoszą ubezpieczone osoby.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) przeczytać ustawę o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków

publicznych, ustawę o zakładach opieki zdrowotnej,

2)  wypisać te usługi medyczne, których koszt w części ponosi ubezpieczony dorosły,
3)  wypisać częściowo odpłatne usługi medyczne udzielane dzieciom,
4)  porównać zapisy obu ustaw na powyższy temat,
5)  dokonać poprawnych i estetycznych zapisów,
6)  zaprezentować wykonane ćwiczenie,
7)  wykonać korektę błędów.

Wyposażenie stanowiska pracy:
–

tekst ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków
publicznych,

–

arkusze papieru, flamastry, miękka tablica do przypinania lub folia i grafoskop,

–

kartki papieru, zeszyt,

–

ołówek, długopis.

Ćwiczenie 3.

Na podstawie ustawy z dnia 27 września 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej

finansowanych  ze środków  publicznych wyjaśnij  sposób klasyfikacji  leków  na  podstawowe,
uzupełniające  i  recepturowe    oraz  zasady  odpłatności  obowiązujące  w  każdej  grupie  leków.
Wskaż zasady wydawania  leków bezpłatnych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) przeczytać fragmenty podanej ustawy z dnia 27 września 2004 r. o świadczeniach opieki

zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych oraz rozporządzenie Ministra
Zdrowia,

2) scharakteryzować leki z wymienionych grup oraz zasady odpłatności,

,,Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego’’

3) sięgnąć do wskazanego przez ustawę rozporządzenie Ministra Zdrowia i uzupełnić

informacje o cenach leków

4) zaprezentować wykonane ćwiczenie,
5) wykonać korektę błędów.

Wyposażenie stanowiska pracy:
–

tekst

ustawy

dnia

września

2004

r. o

świadczeniach opieki

zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych oraz rozporządzenie Ministra
Zdrowia

–

kartki papieru, zeszyt,

–

ołówek, długopis.

4.3.4 Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

–

wymienić źródła prawa dotyczącego ubezpieczeń społecznych
i zdrowotnych?



–

wymienić rodzaj składek ubezpieczeniowych (opłacanych
indywidualnie lub przez zakład pracy)?



–

podać rodzaje usług świadczonych bezpłatnie w ramach wpłacanych
składek?



–

wymienić zasady kierowania pacjenta na leczenie za granicą?



–

wymienić usługi medyczne częściowo lub w całości finansowane
przez ubezpieczonego?



–

scharakteryzować leki recepturowe, podstawowe?



–

wskazać zasady odpłatności za leki?



–

odszukać właściwe rozporządzenie Ministra Zdrowia zawierające wykaz
i cennik leków?



–

wymienić osoby, które ustawodawca wskazał jako uprzywilejowane?



,,Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego’’

4.4. Przepisy prawne dotyczące działalności zawodowej

4.4.1. Materiał nauczania

Po wielu staraniach otrzymałeś pierwszą pracę. Pierwszą czynnością powinno być

podpisanie umowy z pracodawcą. Umowa powinna określać:
–

rodzaj pracy, jaką masz wykonywać,

–

miejsce, w którym będziesz ją wykonywać,

–

termin rozpoczęcia zatrudnienia,

–

wynagrodzenie.
Umowa o pracę może być zawarta na:

–

na okres próbny (nie dłuższy niż trzy miesiące),

–

na czas określony,

–

na czas wykonywania określonej pracy,

–

na czas nie określony,

–

w celu przygotowania zawodowego (młodociani, którzy nie ukończyli 18 lat).
Umowa o pracę gwarantuje zaliczenie stażu pracy, świadczenia z tytułu wypadku przy

pracy, wynagrodzenie za czas choroby, urlop, możliwość dokształcania się na koszt
pracodawcy, dodatkowe wynagrodzenie za pracę w godzinach nadliczbowych, nagrody.

Prawa i obowiązki pracowników (osób zatrudnionych na podstawie umowy o pracę,

powołania,  wyboru,  mianowania,  spółdzielczej  umowy  o  pracę)    i  pracodawców  określa
ustawa  z  dnia  25  czerwca  1974  r.  Kodeks  pracy.  Każdy  pracownik  powinien  szczegółowo
zapoznać  się  z  tą  ustawą,  a  szczególnie,  gdy  praca,  którą  podejmuje  jest  uciążliwa  dla
zdrowia, jest pracą wykonywaną w trudnych warunkach, zakład pracuje w soboty i  niedziele,
pracuje w porze nocnej, ma filie w odległym terenie.

Zatrudnienie może też nastąpić na podstawie umów cywilnoprawnych:

–

umowa zlecenie,

–

umowa o dzieło,

–

umowa agencyjna,

–

umowa o pracę nakładczą.

Do nietypowych form zatrudnienia w Polsce należy:
–

wypożyczanie pracownika (na podstawie art.174 K.p. pracodawca może udzielić
pracownikowi urlopu bezpłatnego w celu wykonywania pracy u innego pracodawcy
przez okres ustalony w zawartym w tej sprawie porozumieniu między pracodawcami),

–

praca tymczasowa (o charakterze sezonowym, okresowym, doraźnym lub krótkim
terminie wykonania),

–

telepraca ( zatrudnienie pracownika poza siedzibą pracodawcy i porozumiewaniu się za
pomocą poczty elektronicznej, faksu i telefonu).

Do nietypowych form zatrudnienia w krajach Unii Europejskiej należy:
–

Job-sharing – polega na dzieleniu między kilku pracowników zatrudnionych na
częśćetatuzadań należących do stanowiska pracy pełnowymiarowej, np. w ten sposób, że
każdy z pracowników pracuje tylko w określone dni tygodnia.

–

Work-sharing - polega na obniżeniu czasu pracy i wynagrodzenia pracowników, za ich
zgodą, pozwalając na uniknięcie dokonywania zwolnień z pracy.

–

Praca na wezwanie – świadczenie pracy tylko na potrzeby pracodawcy na jego wezwanie
w dowolnym czasie.

–

Praca przerywana – sposób świadczenia pracy, gdzie okresy jej wykonywania przeplatają

się z okresami oczekiwania na pracę. Stosowana np. w weekendy, w sezonie letnim.

,,Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego’’

Szczególnym sposobem świadczenia pracy jest tzw. ,,samozatrudnienie”. Forma ta

polega na świadczeniu usług na rzecz zatrudniającego, który jest samodzielnym podmiotem
gospodarczym. Może to być osoba fizyczna prowadząca działalność gospodarczą lub
wykonująca wolny zawód.

Zanim rozpoczniesz działalność gospodarczą zastanów się czy lepiej rozpocząć ją na

własny rachunek, ze wspólnikiem czy wspólnikami.

Przedsiębiorstwo jednoosobowe nie mają odrębnej osobowości prawnej. Za wszystkie

swoje zobowiązania właściciel odpowiada całym majątkiem osobistym.

Spółka – jest to zespół wspólników działających dla realizacji wspólnego celu

gospodarczego, wykładających potrzebne do tego celu środki.

Kodeks spółek handlowych dzieli spółki na dwie kategorie:

–

spółki osobowe (jawna, partnerska, komandytowa, komandytowo-akcyjna),

–

spółki kapitałowe (spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, akcyjna).

Każda z tych spółek została szeroko w tym kodeksie omówiona.

Prowadzenie działalności gospodarczej wiąże się z koniecznością zawierania umów

z różnymi kontrahentami. Zasady postępowania w tej sprawie reguluje Kodeks cywilny.
Najbezpieczniejsze są umowy, które zostały w Kodeksie dokładnie opisane i zostały zawarte
w formie pisemnej. Przy podpisaniu umowy powinieneś wiedzieć, czy kontrahent posiada
koncesję, czy jest upoważniony do jej podpisania. Jaki charakter ma spółka.

Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością – spółka kapitałowa. Wspólnicy odpowiadają

wobec wierzycieli tylko do wysokości imiennych udziałów wniesionych do spółki. Umowa
spółki w formie aktu notarialnego.

Spółka akcyjna – podstawą działalności jest duży kapitał wniesiony przez akcjonariuszy.

Spółka działa na podstawie statutu spisanego w formie aktu notarialnego. Akcjonariusze nie
muszą uczestniczyć w zarządzaniu spółką i nie ponoszą odpowiedzialności za jej
zobowiązania; pobierają dywidendę z zysku.

Spółka komandytowa – przynajmniej jeden ze wspólników odpowiada całym swoim

majątkiem, a inni do wysokości wniesionych wkładów. Umowa spółki w formie aktu
notarialnego.

Spółka komandytowo-akcyjna - jej celem jest prowadzenie przedsiębiorstwa. Za

zobowiązania spółki wobec wierzycieli odpowiada co najmniej jeden wspólnik i co najmniej
jeden jest akcjonariuszem. Umowa spółki w formie notarialnej.

Spółka jawna – podstawą działania jest praca wspólników, a nie kapitał. Umowa spółki

jawnej jest zawierana na piśmie. Wspólnicy uczestniczą w zyskach i stratach na równych
zasadach. Każdy wspólnik ma prawo reprezentowania spółki.

Spółka partnerska – podstawą funkcjonowania jest umowa notarialna. Wspólnicy wnoszą

majątek, pracują  na rzecz spółki, reprezentują  ją  na zewnątrz. Zakładać  ją mogą tylko osoby
uprawnione  do  wykonywania  określonych  zawodów,  np.:  lekarza,  adwokata,  rzeczoznawcy
majątkowego.

Jak się rozliczać?
Rozpoczynając własną działalność gospodarczą, niezależnie od wyboru formy

prowadzenia, trzeba wybrać formę opodatkowania.

Podatek dochodowy może być płacony na trzy sposoby:

w ramach karty podatkowej,

na zasadzie ryczałtu od przychodów ewidencjonowanych,

na zasadach ogólnych.
Karta podatkowa jest najprostszą formą opodatkowania, dla wybranej drobnej

działalności gospodarczej np. handlowej, usługowej. Płacimy stałą kwotę co miesiąc, bez
konieczności prowadzenia ewidencji.

Ryczałt od przychodów ewidencjonowanych jest też uproszczoną formą opodatkowania .

,,Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego’’

Podatek  płacimy  od  uzyskanego  przychodu  według  określonej  stawki  3%,  5%,  8,5%,  17%,
20%    w  zależności  od  rodzaju  prowadzonej  działalności.  Niektóre  rodzaje  działalności  są
z  ryczałtu  wyłączone.  Np.  ryczałtowcem  nie  może  być  osoba,  która  prowadzi  aptekę,
lombard,  wytwarza  wyroby  objęte  akcyzą.  Ta  forma  opodatkowania    wymaga  prowadzenia
ewidencji  przychodów.

Zasady ogólne – podatek płacimy od faktycznie uzyskanych przychodów. Konieczność

prowadzenia księgowości i składania deklaracji podatkowej.

W Polsce obowiązuje podatek konsumpcyjny od towarów i usług (VAT). Kwota

opodatkowania wynika z faktur wystawionych przez podatnika.

Prawidłowe rozliczenie się z podatku bez dokładnego zapoznania się z przepisami nie

jest  możliwe.  Błędne  obliczenia  podatkowe, nieterminowe  składanie  sprawozdań  do  Urzędu
Skarbowego  może  skończyć  się  karą  pieniężną.    Należy  też  wiedzieć,  że  osoby  prowadzące
działalność gospodarczą mogą korzystać, przy pewnych warunkach, z ulg podatkowych.
Założenie firmy prywatnej przez osobę fizyczną
Przed podjęciem decyzji o założeniu własnej firmy rozważ następujące problemy:
–

forma organizacyjno-prawna,

–

rodzaj działalności gospodarczej,

–

konkurencja i możliwości wejścia na rynek,

–

obszar działania,

–

lokalizacja,

–

środki finansowe na organizację, uruchomienie i początkową działalność,

–

konieczne zatrudnienie,

–

wielkość i strukturę produkcji czy usług,

–

rodzaj promocji i reklamy itp.

Osoba fizyczna, która zamierza samodzielnie prowadzić działalność gospodarczą  składa:
1)  wniosek do urzędu gminy (miasta) o wpis do Ewidencji Działalności Gospodarczej.
2)  wniosek do urzędu statystycznego o uzyskanie numeru identyfikacyjnego REGON,
3)  zgłoszenie identyfikacyjne lub aktualizacyjne w sprawie NIP (do urzędu skarbowego),
4)  zgłoszenie  do  ZUS  o  ubezpieczenie  emerytalne,  rentowe,  chorobowe,  wypadkowe

i zdrowotne.
Jeżeli działalność gospodarcza wymaga koncesji (np. ochrona osób i mienia), licencji (w

oparciu o przepisy o transporcie drogowym i kolejowym), zezwolenia (na podstawie ustawy –
Prawo atomowe) albo wpisu do rejestru działalności regulowanej występujemy z wnioskiem
do właściwego urzędu.
Osoba  zamierzająca  prowadzić  działalność  gospodarczą  powinna,  dla  własnej  wygody,
otworzyć  konto  w  banku.  Jeżeli  przedmiot  działalności  jest  objęty  podatkiem  VAT  lub
akcyzą, należy dokonać zgłoszenia rejestracyjnego.
Aktualne  przepisy  dotyczące  prowadzenia  działalności  znajdziesz  na  stronie  internetowej
Ministerstwa Finansów ( www.mf.gov.pl).
Przepisy prawne, regulujące omawiane zagadnienia:

§  Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r.  Kodeks pracy
§  Ustawa z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych.
§  Ustawa z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej,
§  Ustawa z dnia 18 września 2001 r. o ułatwieniu zatrudniania absolwentów szkół,
§  Ustawa z dnia 10 października o minimalnym wynagrodzeniu za pracę,
§  Ustawa z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnianiu i przeciwdziałaniu bezrobociu,
§  Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych ,
§  Ustawa z dnia 20 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa.

,,Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego’’

Polecam lekturę wpisaną pod pozycją 20 – poradnik dla przedsiębiorców rozpoczynających
lub kontynuujących działalność gospodarczą, zawierający tekst ustawy o swobodzie
działalności gospodarczej.

4.4.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie dokumenty prawne regulują sprawy związane z zawieraniem umów o pracę?
2.  Jakie ważne cechy powinna mieć umowa o pracę?
3.  Jakie ważne zagadnienia pracownicze reguluje Kodeks pracy?
4.  Jakie umowy cywilnoprawne poznałeś?
5.  Jakie  rodzaje  podatku  dochodowego  dotyczą  osób  prowadzących  działalność

gospodarczą?

6. Jakie czynności należy obowiązkowo wykonać przed rozpoczęciem samodzielnej

działalności gospodarczej?

7. Jakie czynniki powinny decydować o wyborze formy organizacyjno-prawnej własnej

firmy?

8. Jakie czynniki należy wziąć pod uwagę przy zakładaniu własnej firmy?

4.4.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Zostałeś zatrudniony na podstawie umowy o pracę w Pogotowiu Opiekuńczym, które

zapewnia całodobową opiekę dzieciom. Pracujesz w godzinach nocnych, w wolne soboty,
niedziele i święta. Przeanalizuj formy dodatkowego wynagrodzenia i dni wolnych od pracy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  przeczytać rozdział VI i VII Kodeksu pracy,
2)  wynotować uprawnienia przysługujące pracownikom pracującym w porze nocnej,
3)  wynotować uprawnienia przysługujące pracownikom pracującym w niedziele i święta,
4)  przeczytać rozdział V Kodeksu pracy o pracy w godzinach nadliczbowych,
5)  sprawdzić  w  swojej  umowie  o  pracę  dopuszczalną  roczną  liczbę  godzin  nadliczbowych

i sposób ich rozliczania,

6) odpowiedzieć na pytania: Jak powinien pracodawca ustalać grafik dyżurów, by prawa

pracownicze były respektowane? Jakie dodatkowe wynagrodzenie wypłaci pracodawca?

7) zaprezentować wykonane ćwiczenie,
8) wykonać korektę błędów.

Wyposażenie stanowiska pracy:
-

Kodeks pracy,

umowa o pracę,

kartka papieru, zeszyt,

długopis, ołówek.

,,Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego’’

Ćwiczenie 2

Jesteś opiekunem społecznym i zarejestrowałeś własną firmę. Wpisz w kwestionariuszu

informacje o swojej firmie:

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) przemyśleć formę organizacyjno-prawną działalności gospodarczej,
2) wypełnić ankietę (pkt 1, 2, 6, 7, 8, 9, 11) w oparciu o posiadaną wiedzę z zakresu

przedsiębiorczości,

3)  odszukać informacje prawne o sposobie opodatkowania (pkt 10) ,
4)  w krótkiej formie zaprezentować ofertę usług polecanych przez firmę (pkt 12).
5)  zaprezentować wykonane ćwiczenie,
6)  w  oparciu  o  Literaturę  (polecam  pozycję  20)  i  wskazówki  nauczyciela  uzupełnij

odpowiedzi w kwestionariuszu.

Wyposażenie stanowiska pracy:
–

ustawa o swobodzie działalności gospodarczej,

–

Kodeks handlowy,

–

ustawa o ordynacji podatkowej, informacje urzędu skarbowego lub poradniki prawne dla
przedsiębiorców [20],

–

druk kwestionariusza,

–

długopis, ołówek.

Kwestionariusz

1. Nazwa firmy ....................................................................................................................
2..Forma organizacyjno-prawna ............................................................................................
3. NIP .................................   4. REGON ...............................5. Pesel...................................
6.Siedziba firmy  i warunki lokalowe.....................................................................................
.................................................................................................................................................
7. Wyposażenie firmy w  urządzenie techniczne, publikatory i środki dydaktyczne do
    pracy z dziećmi ..................................................................................................................
    ............................................................................................................................................
8. Rodzaj działalności ............................................................................................................
................................................................................................................................................
9. Miejsce prowadzenia działalności......................................................................................
................................................................................................................................................
10. Forma opodatkowania......................................................................................................
11. Możliwości dalszego rozwoju: ........................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
12. Moja oferta ( złożona w żłobkach i przedszkolach )
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................

,,Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego’’

Ćwiczenie 3

Wypisz uprawnienia kobiety w ciąży, zatrudnionej na podstawie umowy o pracę.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  wybrać odpowiednie rozdziały Kodeksu pracy i przeczytać prawa kobiety w ciąży.
2)  wynotować uprawnienia przysługujące pracownicom w ciąży,
3)  zaprezentować wykonane ćwiczenie,
4)  przedyskutować  w  grupie,  kierunki  polityki  aktualnego  rządu  w  zakresie  zwiększenia

uprawnień pracującym kobietom w ciąży,

5) zaznaczyć i poprawić błędy.

Wyposażenie stanowiska pracy:
–

Kodeks pracy,

–

folia, grafoskop, ekran,

–

kartka papieru, zeszyt,

–

długopis, ołówek.

4.4.4 Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

–

wymienić źródła prawa dotyczącego prowadzenie działalności
gospodarczej?



–

wymienić rodzaje umów o pracę?



–

wskazać zasady ustalania dni wolnych za soboty i niedziele?



–

wskazać zasady obliczania godzin przepracowanych w porze nocnej?



–

zaprezentować własną firmę?



–

określić wizję własnej firmy?



–

omówić zasady opodatkowania osób świadczących usługi oświatowe
w ramach indywidualnej działalności gospodarczej?



–

odszukać w Kodeksie pracy konkretny problem pracowniczy?



–

napisać ofertę pracy swojej firmy?



–

korzystać z literatury specjalistycznej dla przedsiębiorców?



,,Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego’’

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

1.  Przeczytaj uważnie instrukcję.
2.  Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.
3.  Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.
4.  Test zawiera 20 zadań  dotyczących podstawowej wiedzy z zakresu prawa oraz

stosowania prawa w działalności opiekuńczej i społecznej.

5. Zadania: 2, 3, 5, 6, 7, 13, 14 są to zadania wielokrotnego wyboru i tylko jedna

odpowiedź jest prawidłowa; zadania: 4, 8, 9, 10, 11, 12, 15, 16, 17, 18, 19, 20 to zadania
otwarte. Zadanie 1 zawiera luki wymagające uzupełnienia.

6. Udzielaj odpowiedzi tylko na załączonej karcie odpowiedzi:
–

w zadaniach wielokrotnego wyboru zaznacz prawidłową odpowiedź znakiem X (w
przypadku pomyłki należy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem, a następnie ponownie
zakreślić odpowiedź prawidłową),

–

w zadaniach z krótką odpowiedzią i z luką wpisz odpowiedź w wyznaczone pole.

7. Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.
8. Kiedy udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóż jego

rozwiązanie na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas. Trudności mogą
przysporzyć Ci zadania: 15 - 20, gdyż są one na poziomie trudniejszym niż pozostałe.

–

Na rozwiązanie testu masz 90 min.

Powodzenia !

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. Uzupełnij zdania:

a)  Godło,………………..Rzeczypospolitej Polskiej podlegają ochronie prawnej.
b)  Polska chroni …………….prywatną i prawo …………………
c)  Konstytucja jest ………………………..Rzeczypospolitej Polskiej.

2. Aktualnie obowiązująca Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej weszła w życie:

a)  25 maja 1997 r.,
b)  16 lipca 1997 r.,
c)  17 października 1997.,
d)  11 listopada 1997 r.

3.  Do obowiązków obywatelskich zawartych w Konstytucji RP nie należy:
       a)    przestrzeganie prawa,
       b)    dbałość o środowisko naturalne,
       c)    praca zawodowa,
       d)    płacenie podatków,

4. Wymień okres obowiązywania aktu prawnego.

5. Do aktów rangi ustawowej nie należy:

a)  umowa międzynarodowa ratyfikowana przez Sejm RP,
b)  rozporządzenie z mocą ustawy,
c)  ustawa,
d)  rozporządzenie.

,,Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego’’

6. Kodeks pracy jest:

a)  rozporządzeniem Rady Ministrów,
b)  rozporządzeniem Ministra Pracy i Polityki Socjalnej,
c)  ustawą sejmową,
d)  zbiorem ustaw dotyczącym stosunków pracy,

7. Do umów cywilnoprawnych nie należy:

a)  umowa o dzieło,
b)  umowa o pracę,
c)  umowa agencyjna,
d)  umowa o pracę nakładczą.

8.  Wymień 4 działy prawa cywilnego.

9.  Wymień okresy zawierania umów o pracę.

10.  Wymień formy opodatkowania osoby prowadzącej działalność gospodarczą.

11.  Opisz tryb wyboru osób lub instytucji na udzielenie świadczeń opieki zdrowotnej.

12.  Wymień 5 rodzajów bezpłatnych usług medycznych.

13.  Określ, który filar emerytalny można wybrać w otwartym funduszu emerytalnym:

a)  I,
b)  II i III,
c)  III,
d)  I i II.

14. Wskaż świadczenie medyczne, które nie jest finansowane przez NFZ:

a)  opieka nad kobietą w ciąży,
b)  leczenie w domu chorego,
c)  operacja zmiany płci,
d)  leczenie psychiatryczne.

15. Wyjaśnij, na czym polega hierarchiczność aktów prawnych.

16. Wyszczególnij prawa i wolności osobiste dziecka zawarte w Konwencji o Prawach

Dziecka.

17. Zinterpretuj prawo dziecka do tożsamości i identyczności, zapisane w Konwencji

o Prawach Dziecka.

18. Ustal różnicę między normą prawną a przepisem prawa.

19. Wybierz pięć czynników, które należy wziąć pod uwagę przed rozpoczęciem działalności

gospodarczej.

20. Wymień grupy zawodowe, których ustalenia stażu pracy do emerytur i rent nie są

obliczane według zasad ogólnych.

,,Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego’’

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko..........................................................................................

Stosowanie przepisów prawa w działalności opiekuńczej

Zakreśl lub wpisz poprawną odpowiedź.

Numer

zadania

Odpowiedź

Punkty

a) ...............................................................

b) ...............................................................

c) ...............................................................

10.

,,Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego’’

11.

12.

13.

14.

15.

16.

17.

18.

19.

20.

Razem:

,,Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego’’

6. LITERATURA

1. Czyż E.: Dziecko i jego prawa , Warszawa 1992
2. Daszewski A.: Praktyczny poradnik ubezpieczeniowy. Oficyna Wydawnicza Branta

2005

3.  Jamroz A. (red.).: Wstęp do nauk prawnych. Białystok Temida 2, 1999
4.  Kodeks pracy – tekst jednolity, stan na 31 marca 2006 r ,,Rzeczpospolita”
5.  Kodeks rodzinny i opiekuńczy – tekst jednolity, stan na 31 marca 2006 ,,Rzeczpospolita”
6.  Kodeks cywilny – tekst jednolity, stan na 31 marca 2006 r ,,Rzeczypospolita”
7.  Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 1997
8.  Konwencja o Prawach Dziecka
9.  Morawski L.: Wstęp do prawoznawstwa. Toruń TNOiK, 2000
10.  Nasiłowski M.: System rynkowy. Podstawy makro i mikroekonomii. Wydawnictwo Key

Text, Warszawa 1996

11.  Pilikowski J.: Wiedza o społeczeństwie, państwie i prawie. ZamKor, 2002
12.  Sobiecki R.: Zarys gospodarki rynkowej. EUROMARK. Warszawa 2000
13.  Traktat  ustanawiający  Wspólnotę  Europejską.  Traktat  o  Unii  Europejskiej  –  Urząd

Komitetu Integracji Europejskiej, Warszawa, 2005

14. Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych, Kancelaria Sejmu, stan prawny na 11 października 2005

15. Ustawa z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej. Kancelaria Sejmu
16. Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Kancelaria

Sejmu

17. Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze

środków publicznych. Kancelaria Sejmu

18. Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. Kancelaria

Sejmu

19.  Ustawa z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej. Kancelaria Sejmu
20.  Żaro Z., Sasin P.: Jak założyć i poprowadzić własną firmę. Skierniewice, Sigma 2005

Adresy internetowe aktualne na dzień 30 maja 2006 r.
–

www.euro-ombudsman.eu.int - Rzecznik Praw Obywatelskich Unii Europejskiej.

–

www.echr.coe.int. - Europejski Trybunał Praw Człowieka.

–

www.europarl.eu.int/help_en.htm - Parlament Europejski

–

www.dzieckoswiadek.fdn.pl

- pomoc dzieciom maltretowanym

–

www.mf.gov.pl

- Ministerstwo Finansów – przepisy prawne