Podstawowe wiadomości o
promieniowaniu jonizującym i
zasadach ochrony radiologicznej
podpisanie listy na tym wykładzie,
kartkówka na I zajęciach (obowiązuje
materiał z instrukcji),
Instrukcja i inne szczegóły na stronie www
laboratorium labfiz1p.if.pw.edu.pl
Promieniowanie
jonizujące
Promieniowanie
jonizujące
Strumień
cząstek lub wiązka fal elektromagnetycznych
wywołujące
jonizację
ośrodka
materialnego, tj. oderwanie
przynajmniej
jednego
elektronu
od
atomu lub
cząsteczki.
Dla
organizmów
żywych
te
jony
mogą
być
szkodliwe, gdyż
prowadzi
to do
zakłócenia
przemian
biochemicznych
warunkujących
prawidłowe
funkcjonowanie
organizmu
i do zmian
strukturalnych
komórek.
Promieniowanie
jonizujące
powoduje
radiolizę
wody, czyli
jej
rozkład
na
jony
pod wpływem
promieniowania. W wyniku
tego
procesu
powstają
wolne
rodniki, które
mogą
reagować
ze
związkami
wchodzącymi
w skład
komórki,
powodując zakłócenia
w jej
funkcjonowaniu.
Rodzaje promieniowania jonizującego
Źródłem promieniowania jonizującego mogą
być
przemiany
promieniotwórcze (rozpad jąder atomowych lub reakcje jądrowe)
promieniowanie
α
Cząstki α są jądrami helu, jest to zatem promieniowanie
korpuskularne,
Poruszają się z dużymi prędkościami (ok. 10
7
m/s), niosą dużą
energię (kilka MeV), są naładowane dodatnio i dlatego łatwo
oddziałują z materią,
Ulegają odchyleniu w polu elektrycznym i magnetycznym,
Silne oddziaływanie z materią sprawia, że promieniowanie α jest
mało przenikliwe - w powietrzu jego zasięg wynosi zaledwie kilka
centymetrów.
4
4
2
2
A
A
Z
Z
X
Y
He
−
−
→
+
Promieniowanie
β
promieniowanie
β
promieniowanie β to strumienie elektronów (
β
-
) lub pozytonów (
β
+
).
Jest to promieniowanie korpuskularne,
Elektrony powstają np. w wyniku przemiany neutronu w proton:
pozytony (antyelektrony) powstają np. w wyniku przemiany protonu w
neutron:
cząstki β posiadają duże prędkości (ok.. 3x10
7
m/s), ze względu na mniejszą
masę mają mniejszą energię kinetyczną i trochę słabiej od promieniowania α
oddziałują z materią.
Ulegają odchyleniu w polu elektrycznym i magnetycznym.
Promieniowanie β jest bardziej przenikliwe niż α (zasięg w powietrzu wynosi
kilka metrów).
1
A
A
Z
Z
X
Y
e
−
+
→
+
1
1
0
1
e
n
p
e
ν
−
→
+
+
1
A
A
Z
Z
X
Y
e
+
−
→
+
1
1
1
0
e
p
n e
ν
+
→
+
+
Promieniowanie
γ
promieniowanie
γ
Promieniowanie γ jest falą elektromagnetyczną. W
większości przypadków promieniowanie γ towarzyszy
promieniowaniu α lub β.
Po emisji cząstek α lub β jądra zostają w stanie wzbudzonym
i nadwyżka energii wypromieniowywana jest z jądra w
postaci promieniowania elektromagnetycznego.
Promieniowanie γ nie posiada ładunku, nie jest więc
odchylane przez pole elektryczne lub magnetyczne. Słabiej
niż α lub β oddziałuje z materią i dlatego jego zasięg jest
duży.
Podstawowe pojęcia dotyczące
preparatów promieniotwórczych
Aktywność preparatu:
liczba rozpadów
promieniotwórczych w danym preparacie na sekundę.
jednostki:
1 kiur
1 Ci= 3,7·10
10
rozp/s
1 bequerel
1 Bq = 1 rozp/s
Prawo rozpadu:
A(t)=A
0
e
-
λt
stała rozpadu:
λ
czas połowicznego rozpadu T
½
=ln2/
λ
Podstawowe pojęcia dotyczące
preparatów promieniotwórczych
Dawka ekspozycyjna D
Dawka pochłonięta D
p
Równoważnik dawki H
Dawka ekspozycyjna D
Dawka ekspozycyjna
D
– jest miarą jonizacji, jaka zachodzi
w powietrzu pod wpływem promieniowania elektromagnetycznego
(rentgenowskiego lub γ).
Jeżeli pod wpływem promieniowania X lub γ
w elemencie objętości
powietrza o masie dm powstał ładunek dQ jonów jednego znaku, to
dawką
ekspozycyjną
X nazywamy stosunek:
D
= dQ/dm
gdzie –
dQ jest bezwzględną
wartością
sumy ładunków jonów
jednego znaku wytworzonych w warunkach równowagi
elektronowej, tzn. gdy wszystkie jony dodatnie i elektrony
wytworzone w elemencie objętości o masie dm w nim pozostają.
Jednostki:
1 C/kg
1 rentgen
1 R = 2,58·10
-4
C/kg
Dawka pochłonięta D
p
Dawka pochłonięta
D
p
– jest miarą pochłaniania
promieniowania przez różne materiały.
Jest ona zdefiniowana jako energia, jaką
traci
promieniowanie (a pochłania ośrodek, przez który
promieniowanie przechodzi), przypadająca na jednostkę
masy tego ośrodka.
D
p
= dE/dm
gdzie: dE - jest średnią
energią
promieniowania
jonizującego przekazaną
materii o masie dm.
Jednostki: grej (Gy)
1 Gy = 1 J/kg
rad (rd)
1 rd
= 0,01 Gy
(dawniej używana)
Równoważnik dawki H
Równoważnik dawki jest to dawka pochłonięta w danej tkance
lub narządzie z uwzględnieniem skutków biologicznych
wywołanych przez różne rodzaje promieniowania.
Równoważnik dawki można obliczyć
ze wzoru:
H = Q ·
D
p
gdzie: Q –
współczynnik jakości promieniowania,
D
p
–
dawka pochłonięta w tkance lub narządzie.
Jednostka: sievert
(1 Sv
= 1 J/kg)
Promieniowanie
Wartość
Q
X, γ
i β
o energii powyżej
30 keV
β
– trytu
neutrony
neutrony termiczne
α
1
2
25
4,5
25
Współczynnik jakości promieniowania
Szkodliwe następstwa promieniowania
zależą także od tego, czy
napromienieniu poddane zostało całe
ciało, czy konkretne narządy.
Przy napromienieniu całego ciała lub
kilku narządów posługujemy się
pojęciem
efektywnego równoważnika
dawki.
H
E
= Σ
w
T
H
gdzie: w
T
– współczynnik wagowy tkanki,
H –
średni równoważnik dawki w tkance
lub narządzie.
Sumowanie przeprowadza się po
rodzajach pochłoniętego promieniowania
i po rodzajach napromienionych tkanek.
Współczynniki wagowe tkanki w
T
podane
są w tabeli obok
.
Tkanka
Współczynnik w
T
Gonady
0,20
Szpik kostny
0,12
Jelito grube
0,12
Płuca
0,12
Żołądek
0,12
Pęcherz
moczowy
0,05
Gruczoły
sutkowe
0,05
Wątroba
0,05
Przełyk
0,05
Tarczyca
0,05
Skóra
0,01
Całe ciało
1,00
współczynniki wagowe
Czynniki minimalizujące dawkę
pochłoniętą
duża odległość (dawka jest odwrotnie
proporcjonalna do r
2
),
stosowanie manipulatorów do obsługi preparatu
krótki czas (dawka jest proporcjonalna do t)
wyjęcie preparatów z pojemników tylko na czas
pomiaru
stosowanie osłon osłabiających promieniowanie
dla promieniowania
β osłony z substancji
zawierających lekkie pierwiastki (np. Al)
dla promieniowania
γ osłony z pierwiastków
ciężkich (np. ołów)
Dawki dopuszczalne -
zasady
Ze względu na możliwość kontaktu z promieniowaniem
wyróżnia się trzy kategorie osób:
A – osoby bezpośrednio narażone na promieniowanie ze
względu na wykonywany zawód (kontakt ze źródłami
promieniowania)
B – osoby pracujące w sąsiedztwie źródeł
promieniowania
C – osoby przebywające w sąsiedztwie zakładów
(budynków) stosujących źródła promieniowania.
W doniesieniu do tych grup ustalone są największe
dopuszczalne dawki promieniowania jonizującego.
Dopuszczalne dawki -
wartości
Kategoria
Dopuszczalna dawka
(w mSv)
A
120
B
15
C
5
Wartości dawek także
w instrukcji
Postępowanie w nagłych przypadkach
natychmiastowe powiadomienie obsługi
Laboratorium,
podporządkowanie się odpowiednim
procedurom opisanym w instrukcji w
Laboratorium
inne szczegóły w Laboratorium
Podstawy opracowania
wyników
Więcej na ten temat w instrukcji na
stronie www
Pomiar fizyczny: wynik i błąd
Bezpośrednim celem ćwiczeń jest :
samodzielne wykonanie pomiarów pewnych wielkości
fizycznych,
opracowanie wyników tych pomiarów,
włączając rachunek
błędów
,
przedyskutowanie wyników oraz
sporządzenie raportu.
Celem pośrednim jest zaznajomienie z wybranymi
zagadnieniami fizyki oraz z metodologią
eksperymentu fizycznego.
Pomiar fizyczny: wynik i błąd
Każdy pomiar wielkości fizycznej jest obarczony
pewną niedokładnością (błędem pomiarowym)
Celem pomiaru powinno być dążenie do
minimalizacji tego błędu dzięki m.in.:
starannemu wykonaniu pomiaru,
użyciu przyrządów odpowiedniej klasy,
wykonaniu serii pomiarów zamiast jednego,
itp....
Pomiar fizyczny: wynik i błąd
Wyróżnia się trzy główne klasy błędów
pomiarowych:
błędy grube
(czyli oczywiste pomyłki),
błędy przypadkowe
(statystyczny rozrzut wyników
wielu pomiarów tej samej wielkości)
błędy systematyczne
(czyli związane np. z
niedokładnością aparatury)
Postępowanie z błędami
pomiarowymi
Wyniki obarczone
błędem grubym
usuwamy i nie uwzględniamy
w analizie wyników
W przypadku
błędów przypadkowych
(czyli rozrzutu wyników)
podczas pomiarów bezpośrednich pewnej wielkości miarą
statystyczną błędu pojedynczego pomiaru jest odchylenie
standardowe czyli pierwiastek kwadratowy z wariancji danego
zbioru wyników.
Błędy przypadkowe
(statystyczny rozrzut wyników pomiaru)
błędy przypadkowe podlegają
rozkładowi normalnemu opisywanemu
funkcją Gaussa
miarą błędu pojedynczego pomiaru
podczas pomiarów bezpośrednich
pewnej wielkości jest odchylenie
standardowe
σ
est
wartość
średnia z N pomiarów
odchylenie standardowe pojedynczego pomiaru
x
sr
σ
est
odchylenie standardowe wartości średniej
Błędy wielkości zależnych pośrednio od
wielkości mierzonych
Metoda różniczki zupełnej
Wielkość y zależy od
wielkości x,z zgodnie ze
wzorem
Pojedyncze bezpośrednie
pomiary wielkości
x
i
z
dają wartości
Oszacowane błędy tych
wartości wynoszą
0
0
0
0
,
,
x z
x z
f
f
y
x
z
x
z
∂
∂
Δ =
Δ +
Δ
∂
∂
0
0
,
x z
( )
,
y
f x z
=
Wartość oczekiwana
wielkości
y
wynosi
wówczas:
Błąd wartości <
y
>
równa
się
(
)
0
0
,
y
f x z
=
,
x
z
Δ Δ
Opracowanie wyników pomiarów w
przypadku zależności liniowej –
metoda
regresji liniowej
Dotyczy to sytuacji, gdy zależność
funkcyjna między dwiema mierzonymi
wielkościami x i y jest liniowa tzn. y(x)=ax+b, gdzie a i b pewne stałe.
W przypadku, gdy mamy szereg punktów pomiarowych (x
i
,y
i
), gdzie i=1,...N,
parametry a i b
można wyznaczyć
metodą
regresji liniowej (inaczej zwaną
metodą
najmniejszej sumy kwadratów). Metoda ta pozwala na obliczenie
także błędów tych parametrów, czyli odpowiednio
Δa
i
Δb.
Przykład. Liniowa zależność
pV
od 1/V dla gazu
Punkty pomiarowe oraz prosta dopasowania
y=ax+b
Tutaj:
x –
1/V
y –
pV
Mierzone są
pary wielkości pV
i 1/V.
a = -49 ±
10
b = 334 ±
4
Opracowanie wyników pomiarów w
przypadku zależności liniowej –
metoda
regresji liniowej
Dotyczy to sytuacji, gdy zależność
funkcyjna między dwiema mierzonymi
wielkościami x i y jest liniowa tzn. y(x)=ax+b, gdzie a i b pewne stałe.
W przypadku, gdy mamy szereg punktów pomiarowych (x
i
,y
i
), gdzie i=1,...N,
parametry a i b
można wyznaczyć
metodą
regresji liniowej (inaczej zwaną
metodą
najmniejszej sumy kwadratów). Metoda ta pozwala na obliczenie
także błędów tych parametrów, czyli odpowiednio
Δa
i
Δb.
Przykład. Liniowa zależność
pV
od 1/V dla gazu
Punkty pomiarowe oraz prosta dopasowania
y=ax+b
Tutaj:
x –
1/V
y –
pV
Mierzone są
pary wielkości pV
i 1/V.
a = -49 ±
10
b = 334 ±
4
Zaokrąglanie wyników
Jeśli znane są
wartość
poszukiwanej wielkości fizycznej a
oraz jej błąd
Δa
należy te informacje odpowiednio zapisać.
Należy pamietać, by:
- zapisać
odpowiednie jednostki
- wartość
błędu ograniczyć
do 2 cyfr znaczących (czasami 1 cyfry znaczącej),
- zawsze zaokrąglić
go w górę,
- wartość
mierzonej wielkości ograniczyć
do tej dokładności jaką
ma błąd;
Przykład
Z kalkulatora lub komputera mamy wynik
a=3,237578899±0,034513 [ohm]
Należy to zapisać
a= 3,238±0,035 [ohm]
(dwie cyfry znaczące błędu)
lub a= 3,24±0,04 [ohm]
(jedna cyfra znacząca błędu)